phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, đề tài gồm 2 chương 6 tiết. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 PHẬT GIÁO HÒA HẢO Ở TỈNH ĐỒNG THÁP HIỆN NAY 1.1 Khái lƣợc sự hình thành và phát triển của Phật giáo Hòa Hảo 1.1 Hoàn cảnh ra đời Phật giáo Hòa Hảo Trong lịch sử, tôn giáo nguyên thủy được nảy sinh trong một xã hội mà trình độ sản xuất thấp kém (đồ đá cũ). Khi ấy, con người còn lệ thuộc rất nhiều vào tự nhiên và gần như bất lực trước sức mạnh tự phát của các hiện tượng tự nhiên như mưa gió, sấm chớp, động đất, núi lửa… Trước những hiện tượng đó họ sợ hãi và thần bí hóa các hiện tượng khách quan của giới tự nhiên thành lực lượng siêu nhiên chi phối cuộc sống của mình. Như vậy những hiện tượng tôn giáo nguyên thuỷ chính là những sản phẩm còn hạn chế về sự hiểu biết của con người về chính mình và tự nhiên xung quanh mình.
Bên cạnh những hiện tượng tự nhiên, con người cũng luôn gặp phải những lực lượng tự phát trong các quan hệ xã hội: đấu tranh bảo vệ sự tồn tại của bộ lạc; chiến tranh xâm chiếm đất đai, lãnh thổ; sự phân công lao động xã hội… làm cho con người càng bất lực, bế tắc trong cuộc sống, dẫn con người đến với tôn giáo. Khi xã hội có đối kháng giai cấp, ngoài sự bất lực của con người trước những hiện tượng tự nhiên thì nạn áp bức lao động, bóc lột về kinh tế, lệ thuộc về chính trị, nô dịch về tinh thần còn gây cho người ta đau khổ, sợ hãi gấp nhiều lần và nếu ở "cõi trần" hẫng hụt, thiếu vắng hạnh phúc thì người ta sẽ đi tìm điểm tựa ở cõi siêu nhiên. Bàn về điều này, Lênin chỉ rõ rằng: sự áp bức đối với quần chúng lao động về mặt xã hội, tình trạng có vẻ hoàn toàn bất lực của họ trước những thế lực mù quáng của chủ nghĩa tư bản đang hàng ngày hàng giờ gây cho người lao động những nỗi thống khổ cực kì to lớn, những đau thương thật là khủng khiếp, nhiều gấp nghìn lần so với những biến cố phi thường như chiến tranh, động đất… Đó là nguồn gốc sâu xa nhất của tôn giáo. Người cũng cho rằng, các thế lực mù quáng ấy chính là: sự phá sản 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đột ngột, bất ngờ.
Bên cạnh đó, tôn giáo ra đời còn do trình độ nhận thức của con người còn có hạn, có những cái con người biết và chưa biết nên nảy sinh tâm lí sợ hãi dẫn đến việc cầu xin vào sự che chở, giúp đỡ của Thần, Thánh, Tiên, Phật. Tôn giáo là một hiện tượng xã hội phức tạp, xuất hiện bởi nguyên nhân xã hội, nguyên nhân nhận thức và tâm lý. Đó cũng là những điều kiện cần và đủ cho một tôn giáo xuất hiện. PGHH ra đời cũng không nằm ngoài quy luật chung đó và do là tôn giáo nội sinh nên nó còn mang những nét đặc trưng của những điều kiện tự nhiên, chính trị - xã hội và văn hóa của vùng Đồng bằng Sông Cửu Long.
- Điều kiện kinh tế - xã hội Cũng như các tôn giáo khác, PGHH ra đời cũng dựa trên những tiền đề kinh tế, xã hội và tư tưởng nhất định. Trong những năm đầu của thế kỷ XX, thực dân pháp đẩy mạnh cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai với một loạt chính sách kinh tế nhằm vơ vét của cải vật chất, nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp. Sau khi đã xâm lược và ổn định được tình hình, chúng chia Việt Nam làm ba kỳ với ba chế độ khác nhau để dễ bề cai trị. Tổ chức quản lý hệ thống chặt chẽ, khai thác triệt để những nguồn lợi tức từ tài nguyên thiên nhiên, nông nghiệp, thương nghiệp và con người Việt Nam.
Thay đổi chính sách phân phối ruộng đất, chuyển từ công điền sang tư điền, với chế độ đại điền chủ, đại đồn điền làm lợi cho những kẻ giàu có. Sự thay đổi này phục vụ cho vài phần trăm dân số, còn hơn 90% nông dân và công nhân làm thuê trong các đồn điền bị đẩy vào cảnh đói khổ. Nếu trước đây, họ còn được cày cấy trên mảnh đất được cấp do chế độ công điền hay do tự mình khai phá, thì giờ đây họ trở thành người mướn đất và phải nộp địa tô cho điền chủ. Ở Nam Bộ các điền chủ lớn thường sống ở thành thị, họ giao cho người quản lý tiếp xúc và thu tô của tá điền, ngoài ra còn có Bao Tá, là người nhận một diện tích lớn của điền chủ, rồi cho tá điền mướn lại để lấy lợi tức trung gian.
Như vậy, một 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com người nông dân có khi phải nộp nhiều loại địa tô cho nhiều ông chủ. Ngoài ra, để sản suất và sinh sống trong thời gian đầu, người nông dân phải vay nợ với lãi xuất cao, trong khi những khoản thu về từ nông ngiệp thì không thấm vào đâu so với những khoản nợ nần. Thực dân Pháp ra sức chiếm đoạt ruộng đất để lập đồn điền và tăng cường thu thuế đối với nông dân. Kết cục là người nông dân Nam Bộ bị mất đất, bị bần cùng hóa và trở thành nô lệ cho thực dân phong kiến ngay trên chính mảnh đất của mình.
Sưu cao thuế nặng làm cho cuộc sống người dân vô cùng cơ cực, thêm vào đó “mùa màng thất đói, đau không thuốc” làm cho cuộc sống của người dân đã khổ lại càng khổ hơn. Cùng với việc vơ vét bóc lột về kinh tế, thực dân Pháp tăng cường áp bức thống trị về mặt chính trị, nô dịch về văn hóa đối với nhân dân ta. Đa số đồng bào là mù chữ, đời sống đều gắn với thầy bùa, thầy ngải, thầy pháp và phó thác tính mạng cho họ. Đời sống khó khăn thêm vào đó bệnh dịch hoành hành, nhiều thú dữ, vì vậy người dân lao động muốn sống vừa phải cầu xin Thần, Phật che chở, cứu vớt, vừa phải tự cứu mình bằng các loại cây cỏ, những phương thức chữa trị dân gian thần bí.
Chính sách kinh tế, xã hội của thực dân Pháp đã đẩy người dân Việt Nam nói chung, nông dân Nam Bộ nói riêng lâm vào cảnh nghèo đói. Đứng trước thực trạng đó, nhân dân Nam Bộ đã vùng lên đấu tranh chống thực dân Pháp quyết liệt. Cuối thế kỷ XIX có các cuộc khởi nghĩa điển hình như của Trương Định (1859 – 1867), của Nguyễn Trung Trực (1861 – 1868), của Phan Văn Đạt và Lê Cao Dũng (1861), của Nguyễn Hữu Huân (1862), của Âu Dương Luân và Phan Công Tòng (1862), của Võ Duy Dương (1886)…Sang đầu thế kỷ XX phong trào chống Pháp lại thêm những hình thức mới mà tiêu biểu là Thiên địa hội của Phan Xích Long (1913 – 1916), phong trào Đông Du và Duy Tân dưới sự lãnh đạo của Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh…Song do hạn chế về mặt giai cấp và chưa có một chính đảng lãnh đạo nên các cuộc đấu tranh của nhân dân ta đều bị thực 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dân Pháp đàn áp đẫm máu. Như vậy, chính sự thất bại, bế tắc trong cuộc sống và trong đấu tranh đã thúc đẩy một bộ phận quần chúng tìm đến với tôn giáo để được an ủi, che chở vì tôn giáo là một hiện tượng xã hội phản ánh sự bất lực, bế tắc của con người trước tự nhiên và xã hội, điều này C.
Mác đã khẳng định: “sự nghèo nàn của tôn giáo vừa là biểu hiện của sự nghèo nàn hiện thực, vừa là sự phản kháng chống sự nghèo nàn hiện thực ấy. Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, cũng giống như nó là tinh thần của những trật tự không có tinh thần. Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” [ 48, tr. 570] - Tiền đề tư tưởng PGHH ra đời còn do sự khủng hoảng, suy thoái của các tôn giáo.
Khi PGHH chưa ra đời thì phần lớn nhân dân theo đạo Phật, đạo Nho, đạo Công Giáo, đạo Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa… nhưng thời kỳ này các tôn giáo ấy đều mất uy tín. Đạo Công Giáo dưới con mắt người dân Nam Bộ gắn liền với sự xâm lược của thực dân Pháp và sự mất nước nên bị nghi ngờ và chán ghét. Đạo Nho là một học thuyết đạo đức, chính trị chỉ phù hợp với chế độ quân chủ nông nghiệp. Đạo Phật Tiểu thừa với phương châm “tự độ, tự tha” chỉ giải thoát cho những ai xuất gia tu hành, khó hòa nhập với phong tục, tập quán của người dân Nam Bộ.
Đạo Phật Đại thừa bị suy vi và chia rẽ thành nhiều tông phái và chịu sự thâm nhập các yếu tố mê tín dị đoan của đạo Lão. Đạo Tin Lành mới du nhập nên chưa gây được ảnh hưởng. Như vậy, sư suy sụp của các tôn giáo và đạo lý đương thời đã tạo ra khoảng trống về tư tưởng tạo điều kiện cho PGHH ra đời và phát triển. PGHH ra đời là sự kế thừa Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương (đạo Lành) và Tứ Ân Hiếu Nghĩa.
Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương do Đoàn Minh Huyên sáng lập năm 1849 tại làng Tòng Sơn thuộc Cái Tàu Thượng, tỉnh Sađéc (nay là tỉnh Đồng Tháp). Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương chủ trương lối học Phật tu nhân, tức là đem 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com con người trở lại con đường thiện sống đúng với đạo nhân. Mặt khác giáo lý của Bửu Sơn Kỳ Hương cũng được kế thừa một cách có chọn lọc từ đạo Phật để phù hợp với tình hình xã hội lúc bấy giờ, với những người nông dân nghèo khổ ở vùng đồng bằng sông Cửu Long. Đó là việc cần phải học Phật để trang nghiêm con đường tiến tu giải thoát theo điều Phật dạy mới tránh được lỗi lầm do vô minh gây nên và nhận rõ con đường đạt đến chân lý.
Nhưng do tác động của hoàn cảnh, cộng thêm việc cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa do Trần Văn Thành lãnh đạo thất bại, thực dân Pháp ra sắc lệnh cấm người theo đạo, triệt tiêu cơ sở tôn giáo, khủng bố, đàn áp, bắt bớ các tín đồ đạo Bửu Sơn Kỳ Hương.