Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1. Giới thiệu sơ lược về hoa hướng dương 1. Nguồn gốc và phân loại Hoa hướng dương (Helianthus annuus L.) là một trong những loại cây trồng có nguồn gốc từ Bắc Mỹ. Những người Châu Âu đầu tiên quan sát thấy hoa hướng dương được trông ở nhiêu nơi từ Nam Canada đên Mexico.
Vào thế kỷ XVI, các nhà thám hiểm mang hoa hướng dương sang các nước Châu Âu và di chuyền dọc theo các tuyến đường thương mại của Nga, Ai Cập, Viễn Đông. Có trên 150 loài hoa hướng dương, có loài cao đến 4,5 m trong khi đó có loài chỉ thấp khoảng 0,6 — 0,9 m (Đặng Thi Trúc Giang, 2005). Từ Helianthus trong tên Latin có xuất xứ từ tiếng Hy Lạp “Helios Anthos”, nghĩa là “hoa mặt trời”. Ở Việt Nam, hoa hướng dương lùn được trồng thích hợp ở Tây Bắc Bắc Bộ, cao nguyên Trung Bộ, Đông Nam Bộ.
Đặc điểm thực vật học Hoa hướng dương là cây thân thảo thuộc lớp thực vật hai lá mầm với hoa to thân cao và thang, có đốm và lông cứng, có loài cao tới 3 m. Theo Lê Thi Trang Nhã (2013), cây hoa hướng dương có các đặc điểm thực vật học như sau: Rễ: Hệ thống rễ hướng dương từ phôi của rễ chính phân nhánh thành những rễ phụ, mọc lan theo chiều dọc, có thé sâu đến 3 m. Hệ thong rễ hoa hướng dương mạnh mẽ, với một số lượng lớn các rễ phụ và rễ con. Một phần của rễ phụ đầu tiên là gần như song song với bề mặt đất và ở khoảng cách 20 — 40 em.
Một phần khác của rễ phân bé ở độ sâu 10 — 45 cm, phân nhánh, tạo thành một mạng lưới dày đặc của ré nhỏ. Thân: cây hướng dương có thân thảo, nhám, mọc thang, có lông cứng màu trắng, cao từ 0,6 — 3 m. Ban dau, thân hướng dương có dang tròn, sau đó trở nên góc cạnh và hóa go. Lá: Cuống lá dài, to bản, mọc so le quanh thân chính, phiến lá hình trứng, nhọn đầu, phía dưới hình tim, mép lá có răng cưa, hai mặt của lá có lông màu trắng bao phủ.
Hoa: Một cụm hoa từ 1.000 hoa nhỏ đính chung trên một dé hoa. Cụm hoa có đường kính từ 7 — 20 em và ở tận cùng của nhánh. Các hoa xung quanh hình tròn là hoa bìa có cánh nhưng không có nhụy và nhị. Các hoa còn lại hoàn chỉnh gọi là đĩa hoa.
Sự nở hoa bat đâu từ ngoại vi và lan dân vào trung tâm cụm hoa. Hạt: Hạt có hình quả lê dẹt, phía cuống phình to. Bên ngoài là lớp vỏ gỗ màu đen có sọc trăng, bên trong màu xám, có thê ăn, trong hạt chứa hàm lượng dâu cao. Theo Lê Thị Hồng Gam (2019), hoa hướng dương thường có 2 loại giống chính: Giống được trồng dé trang trí, lấy hạt hay lay dầu: có thân cao 1,5 — 1,8 m hay cao hon, hoa to có đường kính 20 — 25 cm (Alza va ctv, 1997).
Giống được trồng trong vườn hoặc trang trí trong chậu: thân cao từ 0,2 - 0,8 m, hoa nhỏ có đường kính 10 — 20 cm. Trong nhóm này hoa hướng dương được phân loại theo các yếu tố: Theo màu sắc cánh hoa hướng dương có các màu: hướng dương vàng, hướng dương vàng cam, hướng dương vàng chanh, hướng dương đỏ, hướng dương đỏ sọc. Theo số lượng hoa trên cây: giống hướng dương có | hoa chính (thường có hướng dương không lồ, hướng dương cao), giéng hướng dương có nhiều hoa trên thân (thường có hướng dương cao siêu bông, hướng dương lùn siêu bông). Theo Romanhn (2011), nghiên cứu đối với hoa hướng dương lùn, tên tiếng Anh được gọi là big smile sunflower, dwarf sunflower hoặc dwarf helianthus.
Hoa hướng dương lùn có chiều cao khoảng từ 15 - 50 cm, thấp hon rất nhiều so với hoa hướng dương thường. Hoa hướng dương lùn ra hoa quanh năm và thường được 4 trồng trong chậu dé làm cây cảnh. Theo Albuquerque va ctv (2003), nghiên cứu trên các giống hướng dương lùn cho thấy cây hướng dương lùn khỏe, ít sâu bệnh, dé trồng và thích nghỉ được với nhiều kiểu thời tiết, khí hậu. Cây có thể trồng vào tất cả các thời điểm trong năm.
Tùy vào thời tiết mà thời gian ra hoa có thé sớm hoặc muộn hơn trung bình. Một số giống hướng dương lùn được sử dụng phô biến trong sản xuất hiện nay như: hướng dương lùn Trang Nông TN282 (thuộc Công ty TNHH — TM Trang Nông), hướng dương lùn Smiley FHLS030, Sunbuzz FHLS035, Miss Sunshine FHLS022, Big Smile FHHS011 (thuộc Công ty TNHH Hạt Giống Hoa Việt Nam), hướng dương lùn Bambino (thuộc Công ty Sen Vàng Seeds), hướng dương lùn nhiều bông CN - 450 (thuộc Công ty Canh Nông Seeds), hướng dương lùn vàng cam 04 (thuộc Công ty cổ phần Nông Nghiệp Rồng Việt) "ae. Điều kiện sinh trưởng của cây hướng dương lùn 1. Nhiệt độ Hạt hướng dương nảy mam ở 16°C, dé hạt nảy mầm tốt thì nhiệt độ tối thiểu là 23 — 27°C.
Cây con trong giai đoạn mọc ra lá mầm có thể sống sót ở nhiệt độ 0°C. Ở các giai đoạn sau nếu nhiệt độ thấp sẽ làm tổn thương tới cây. Nhiệt độ không khí cao thúc đây quang hợp, làm cho hoa nở nhanh hơn, nhưng qua cao (> 40°C) thì ức chế sự sinh trưởng của cây, nhiệt độ quá thấp (<1 0°C) làm cho cây sinh trưởng kém, khó hấp thu dinh dưỡng, khoáng. Vào ban ngày, nhiệt độ tối ưu của cây hoa hướng dương từ 17 — 25°C, ban đêm 19 — 21°C (Trương Thành Vũ, 2012).
Ánh sáng Ánh sáng thích hợp đối với hoa hướng dương là từ 1. Trong quá trình phát triển cơ quan sinh sản nếu cường độ ánh sáng cao hơn 3.000 Lux thì cây sẽ ra hoa sớm. Nếu cường độ ánh sáng thấp hơn 1.000 Lux thì quá trình ra nụ, nở hoa sẽ chậm (Bùi Đức Anh, 2010). Độ 4m Độ ẩm tương đối của không khí và đất ảnh hưởng trực tiếp đến sự quang hợp và hô hấp của hoa hướng dương.
Nếu độ 4m được 6n định sẽ tạo điều kiện cho cây hút dinh dưỡng và muối khoáng thuận lợi, cây sinh trưởng tốt, năng suất và phẩm chất hoa cao, độ 4m không khí thích hợp từ 60 — 70% (Trương Thanh Vũ, 2012). Đất và giá thé trồng Để cây hoa hướng dương phát triển tốt việc chọn đất trồng rất quan trọng. Hướng dương là cây ưa đất âm, đất tơi xốp, thoát nước tốt, tránh đất ngập úng. Khả năng chịu mặn của hướng dương thấp.
pH thích hợp là từ 5,7 — 7,0 (Trương Thanh Vũ, 2012). Cây hướng dương trồng chậu cần giá thể phù hợp cho cây sinh trưởng và phát triển. Tỷ lệ phối trộn giá thể và độ nén chặt có ảnh hưởng rõ rệt đến chiều cao cây, thời gian ra nụ, thời gian nở hoa của cây hoa hướng dương (Nguyễn Thị Phùng Tiên, 2020). Cần phối trộn các thành phan của giá thé như tro trau hun, xơ dừa, đất thịt, phân hữu cơ, cát với tỷ lệ phù hợp, đảm bảo giá thể có độ nén phù hợp, tơi xốp, thoát nước tốt, đầy đủ các thành phần dinh dưỡng giúp cho cây hướng dương phát triển.
Cũng theo nghiên cứu trên, tỷ lệ phối trộn giá thể gồm 40% xơ dừa 35% tro trau 25% phân bò với độ nén 0,6g/cm3 cho tỷ lệ thương pham cao, đạt hiệu quả kinh tế cao nhất. Nước Cây hướng dương là loại cây ít chịu hạn. Bộ rễ phân nhánh rộng (có thể đến 2 m) trong đất giúp cây có thể hấp thụ nước ở các tầng đất khác nhau. Quan tâm hệ thống tưới tiêu nhằm cung cấp nước đầy đủ cho cây trồng và thoát nước tốt khi ngập úng là điều kiện cần thiết khi trồng hoa hướng dương (Lê Thị Trang Nhã, 2013).
Dinh dưỡng Cây hướng dương có nhu cầu dinh dưỡng rất cao, trong điều kiện nghèo dinh dưỡng cây bị còi cọc, hoa nhỏ, màu sắc hoa nhạt, dễ bị sâu bệnh. Sinh trưởng và phát triển của hoa hướng dương phụ thuộc vào sự cung cấp dinh dưỡng thích hợp và cân đối. Theo khuyến cáo của Handayati và Sihombing (2019), mức dinh dưỡng thích hợp của hoa hướng dương là 150 N — 75 PzOs — 50 K2O kg/ha (Handayati và Sihombing, 2019). Một số giống hướng dương lùn trồng phố biến Hướng dương không phải cây trồng truyền thống ở Việt Nam, được nhập nội từ những năm 1970 với mục đích thử nghiệm cho việc lấy hoa và dẫn dụ sâu hại (Trần Đình Long và ctv, 2004).
Đến nay, hướng dương được trồng rải rác ở một số tỉnh như Đà Lạt, Nghệ An, Bắc Giang, Hà Nội và một số nơi khác với mục đích chính để phục vụ trang trí cảnh quan, cung cấp hoa tươi cho con người. Diện tích trồng với mục đích làm cảnh quan không nhiều, và đây là cây nhập nội nên nguồn giống hướng dương lùn không phong phú như những loại cây trồng khác. Nguồn hạt giống hướng dương chủ yêu được nhập khẩu từ Trung Quốc và Thái Lan. Công tác nghiên cứu về giống hướng dương nói chung, đặc biệt là giéng hướng dương lùn nói riêng ở Việt Nam hiện nay ít được quan tâm, có thể là do chưa có nhiều giống hướng đương có năng suất cao, chất lượng tốt.
Năm 1970 kết quả khảo sát 150 mẫu giống hướng dương nhập nội tại miền Bắc đã xác định 8 giống mang lại hiệu quả kinh tế với điều kiện Hà Nội. Tại phía Nam, trong 22 mẫu giống khảo sát, 4 giống có nguồn gốc từ Argentina và Nga có khả năng thích ứng tốt nhất. Theo Trần Đình Long và ctv (2004) các giống hướng dương trồng thử nghiệm phát triển tốt, phù hợp với điều kiện canh tác tại Lâm Đồng. Cũng theo Trần Đình Long và ctv (2004), từ kết quả khảo sát 10 giống hướng dương tại Hà Nội, Sơn La, Tây Ninh, Lâm Đồng năm 2001 đã tuyển chọn được các giống G.101 và Hysun 38 cho chất lượng hoa đẹp, độ bền cao.
Nguyễn 7 Thị Liên Hoa và ctv (2002) cũng cho biết thêm điều kiện thời tiết ở khu vực cũng ảnh hưởng đến chất lượng hoa hương dương, các giống hướng dương trồng ở cao nguyên cho chất lượng hoa tốt hơn trồng ở khu vực đồng bằng. Hiện nay có một sô giông hướng dương lùn được nhập nội trông ở khu vực phía Nam hiện gồm: Giống hướng dương lùn siêu bông F1 được nhập khâu bởi công ty Lys seed, giống có nguồn gốc từ Mỹ, phù hợp với điều kiện khí hậu Việt Nam. Hình dạng bông hoa bán kép màu vàng chanh nhạt, chiều cao cây 35 — 50 cm, cây dạng bụi đứng với nhiều cành cho nhiều hoa, thời gian sinh trưởng từ 50 — 55 ngày sau trồng Giống hướng dương Lemon Cutie được nhập khẩu bởi HFSeed, có nguồn sốc từ Mỹ, đây là giống hướng đương mới năm 2023.