CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài 1. Khái niệm “tôn giáo” Thuật ngữ “tôn giáo” vốn không thuần Việt, được du nhập từ nước ngoài vào từ cuối thế kỷ XIX. “Tôn giáo” (bắt nguồn từ thuật ngữ “religion” (Tiếng Anh) và“religion” lại xuất phát từ thuật ngữ “legere” (Tiếng Latinh) có nghĩa là thu lượm thêm sức mạnh siêu nhiên.
Thuật ngữ này vốn có nguồn gốc từ phương Tây và bản thân nó cũng có một quá trình biến đổi nội dung và khi khái niệm này trở thành phổ quát trên toàn thế giới thì lại vấp phải những khái niệm truyền thống không tương ứng của những cư dân thuộc các nền văn minh khác, vì vậy trên thực tế đã xuất hiện rất nhiều quan niệm, định nghĩa khác nhau về tôn giáo của nhiều dân tộc và nhiều tác giả trên thế giới. Các nhà thần học thì cho rằng “Tôn giáo là mối liên hệ giữa thần thánh và con người”. Hoặc một khái niệm mang dấu hiệu đặc trưng của tôn giáo: “Tôn giáo là niềm tin vào cái siêu nhiên”. Tuy nhiên, một số nhà tâm lý học lại cho rằng “Tôn giáo là sự sáng tạo của mỗi cá nhân trong nỗi cô đơn của mình, tôn giáo là sự cô đơn, nếu anh chưa từng cô đơn thì anh chưa bao giờ có tôn giáo”.
Hobbes1 lại cho rằng tôn giáo không là gì khác như một thứ “chính trị thần linh” do các nhà tư tưởng kiêm chính khách “ma mãnh” sáng lập ra với dụng ý mê hoặc, ru ngủ công chúng; và sau khi thành lập, các nhà tư tưởng bằng những thủ đoạn nghề nghiệp đã nhanh chóng biến tôn giáo thành một phương tiện hay thủ đoạn chính trị phù hợp với mục đích của họ. 1 Thomas Hobbes (05/04/1588-04/12/1679) là một nhà triết học người Anh nổi tiếng với các tác phẩm về triết học chính trị. Cuốn sách Leviathan viết năm 1651 của ông đã thiết lập nền tàng cho nền triết học chính trị phương Tây theo quan điểm lý thuyết về khế ước xã hội. Hobbes là người ủng hộ chính thể chuyên chế nhưng ông cũng phát triển các nguyên tắc cơ bản của tư tưởng tự do châu Âu: quyền được bầu cử của các cá nhân; quyền bình đẳng tự nhiên của tất cả mọi người; tính nhân tạo của địa vị chính trị (điều dẫn đến sự khác nhau sau này giữa xã hội và nhà nước); quan điểm tất cả quyền lực chính trị hợp pháp phải mang tính "đại diện" và dựa trên sự đồng thuận của nhân dân; và sự diễn giải luật khá phóng thoáng cho phép mọi người được làm bất kỳ điều gì mà pháp luật không cấm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khái niệm mang khía cạnh bản chất xã hội của tôn giáo của C.Mác: “Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, nó là tinh thần của trật tự không có tinh thần”.
14) Khái niệm mang khía cạnh nguồn gốc của tôn giáo của Ph.Ăngghen: “Tôn giáo là sự phản ánh hoang đường vào trong đầu óc con người những lực lượng bên ngoài, cái mà thống trị họ trong đời sống hàng ngày …” (28; tr. 437) Như vậy, tôn giáo là niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên, vô hình, mang tính thiêng liêng, được chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách hư ảo, nhằm lý giải những vấn đề trên trần thế cũng như ở thế giới bên kia. Niềm tin đó được biểu hiện rất đa dạng, tuỳ thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa lý - văn hóa khác nhau, phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo, được vận hành bằng những nghi lễ, những hành vi tôn giáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội tôn giáo khác nhau. Nhìn đại thể, quan điểm của chủ nghĩa Mác về tôn giáo vẫn được nhiều nhà nghiên cứu sử dụng.
Tôn giáo là hình thái ý thức xã hội phản ánh một cách hư ảo những lực lượng bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của con người vào đầu óc của nó. Đó là sự phản ánh thế giới vật chất và ý thức của con người một cách đặc biệt, đó là sản phẩm của lịch sử, một hiện tượng thuộc thượng tầng kiến trúc. Tôn giáo là một hình thái ý thức tư tưởng, đồng thời là một thực tại xã hội. Và trong phạm vi của luận văn, chúng tôi sẽ khai thác khái niệm tôn giáo ở khía cạnh thần học với những tín lý, tín điều về vũ trụ quan và nhân sinh quan.
Khái niệm chính trị Chính trị, theo ngữ học gồm 2 chữ: chính và trị. Chính có nghĩa là ngay thẳng. Trị là cai trị. Chính trị là cai trị một cách ngay thẳng.
Nhưng chính, ngay thẳng ở đây theo nghĩa bóng còn có nghĩa là cái gì đạo đức, tốt đẹp, nhân đạo, liên quan đến Chân, Thiện, Mỹ. Chân là sự thật, lòng yêu sự thật, tính tôn trọng sự thật. Thiện là tốt, là lòng thương người, giúp đỡ người, là lương tâm, lương tri. Mỹ là cái đẹp, cái được con người từ xưa tới nay kính trọng.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vì vậy, nguyên nghĩa ban đầu chính trị có nghĩa là cách cai trị với mục đích là trọng sự thật, thực hiện điều thiện và quảng bá điều mỹ, nói một cách khác đi là làm sao để đời sống của người bị trị mỗi ngày một tốt đẹp hơn, về vật chất cũng như tinh thần. Về vật chất thì người dân tối thiểu khi đói có cơm ăn, khi rét có áo mặc, khi bệnh có thuốc uống; về tinh thần, thì những giá trị tinh thần mỗi ngày một được nâng cao, những quyền căn bản của con người được tôn trọng, để đời sống con người mỗi ngày một có văn hóa, văn minh. Ở phương Tây, chữ chính trị (Politique) được định nghĩa là một khoa học hay một nghệ thuật trị quốc hoặc một thái độ, một quyết định đúng đắn nhất. Cũng như nhà triết học Proudhon định nghĩa chính trị là khoa học của tự do, có nghĩa là nghệ thuật cai trị dân dân chủ nhất, coi trọng tự do của người dân nhất.
Theo từ điển Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam thì chính trị là toàn bộ những hoạt động có liên quan đến các mối quan hệ giữa các giai cấp, giữa các dân tộc, các tầng lớp xã hội, mà cốt lõi của nó là vấn đề giành chính quyền, duy trì và sử dụng quyền lực nhà nước, sự tham gia vào công việc của nhà nước, sự xác định hình thức tổ chức, nhiệm vụ, nội dung hoạt động của nhà nước. Bất kì vấn đề chính trị nào cũng đều có liên quan đến quyền lợi của các giai cấp và nhà nước. Chính trị thuộc kiến trúc thượng tầng, bao gồm hệ tư tưởng chính trị, nhà nước, các đảng phái xuất hiện khi xã hội phân chia thành các giai cấp dựa trên cơ sở hạ tầng kinh tế. Chính trị "là sự biểu hiện tập trung nhất của kinh tế" (Lênin), đồng thời chính trị có vị trí độc lập và có tác dụng to lớn đối với kinh tế.
Việc hình thành một quan điểm chính trị đúng về lĩnh vực kinh tế là điều kiện để giải quyết có hiệu quả những nhiệm vụ kinh tế. "Không có một lập trường chính trị đúng thì một giai cấp nhất định nào đó, không thể giữ vững được sự thống trị của mình, và do đó, cũng không thể hoàn thành được nhiệm vụ của mình trong lĩnh vực sản xuất" (Lênin). Chính trị còn là sự biểu hiện tập trung của nền văn minh, của hoạt động sáng tạo, của sự giải phóng. Trong điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội, nói tới chính trị thì trước hết là bảo đảm vai trò lãnh đạo của đảng 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cộng sản, hiệu lực quản lí của nhà nước, quyền làm chủ của nhân dân lao động trên tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
(54) Như vậy, đời sống chính trị trong luận văn được quan niệm là tình trạng, những hoạt động diễn ra trong xã hội mà trước hết trên lĩnh vực chính trị không tách rời các lĩnh vực khác như kinh tế, văn hoá. Trong các nước Đông Nam Á hiện đại, đời sống chính trị rất đa dạng. Làm nên sự đa dạng đó là truyền thống văn hoá, sinh hoạt tôn giáo, hoạt động kinh tế và đặc biệt không thể không đề cập đến sự khác biệt, đa dạng về thể chế chính trị. Mối quan hệ giữa tôn giáo và chính trị Tôn giáo và chính trị đều thuộc về kiến trúc thượng tầng của nhà nước.
Giữa chúng có mối quan hệ với nhau. Tuỳ vào thời kỳ lịch sử, tuỳ vào thể chế nhà nước mà mối quan hệ giữa chúng có sự khác nhau. “Nhà nước, xã hội sản sinh ra tôn giáo. Mỗi tôn giáo đều gắn với thể chế nhà nước, phản ánh hình mẫu nhà nước”; “Ảnh hưởng qua lại giữa học thuyết chính trị - tư tưởng của nhà nước với thần học tôn giáo được thể hiện qua thể chế nhà nước” (16; tr.7) Biểu hiện của mối quan hệ biện chứng giữa chính trị và tôn giáo là sự phản ánh khách quan về thực trạng và bản chất quyền lực của mỗi hiện tượng.
Trên thế giới và ở Việt Nam, từ lịch sử đến đương đại, mối quan hệ giữa tôn giáo với chính trị luôn được các lực lượng chính trị quan tâm, nhất là lực lượng cầm quyền. Ở Việt Nam hiện nay, việc nhận thức về mối quan hệ giữa chính trị với tôn giáo được đặt ra nhằm hoàn thiện chính sách, pháp luật đối với tôn giáo, tạo tiền đề cho sự phát triển bền vững xã hội. Từ phương diện lý luận, các nhà kinh điển của Chủ nghĩa Mác-Lênin cho rằng, mối quan hệ giữa tôn giáo và chính trị là mối quan hệ của hai hiện tượng thuộc về thượng tầng kiến trúc, được quy định trước hết và căn bản là do cơ sở hạ tầng, sau nữa là do quy luật riêng của mỗi hiện tượng. Mặt khác, từ khi chính trị hình thành cho đến nay, đã trở thành một nguồn gốc xã hội trực tiếp của tôn giáo.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mối quan hệ giữa chính trị và tôn giáo vừa thể hiện sự tương đồng, hữu cơ, lại vừa có sự đối lập, có khi quyết liệt, điều đó tùy thuộc đáng kể vào tính chất chính trị và vị thế của mỗi giai cấp đối với tôn giáo. Khi nhà nước sử dụng tôn giáo thì tôn giáo phải được nhào nặn lại cho phù hợp với mục đích của nhà nước và bản thân tôn giáo muốn tồn tại được phải phát triển theo sự phát triển của nhà nước.