Chương 1 – Cơ sở lý luận và thực tiễn: cung cấp thông tin tổng quan về đất nước, nền chính trị, Islam và tương quan giữa các giáo phái để làm nền tảng cho việc tìm hiểu tương quan tôn giáo – chính trị tại Syria giai đoạn hiện đại. Chương 2 – Tôn giáo trong đời sống chính trị Syria giai đoạn trước Mùa xuân Arab: sau những thông tin tổng quan về đất nước, chính trị, Islam giáo tại Syria, Chương 2 trình bày tác động và ảnh hưởng của hai nhóm giáo phái lớn nhất Syria lên đời sống chính trị nước này trước khi Mùa xuân Arab xảy ra, đầu tiên là người Alawite, sau đó là người Sunni. Về người Alawite, đề tài bàn về con đường đi tới quyền lực và các chính sách điều hành sau khi người của giáo phái này giành được quyền lực. Về người Sunni, đề tài trình bày tổng quan vị trí, vai trò của họ trong lịch sử, nguồn gốc, sự tham gia đời sống chính trị Syria hiện đại của họ và kết quả của sự tham gia này.
Chương 3 – Mùa xuân Arab và cuộc nội chiến giáo phái – chính trị tại Syria: ở chương này, đề tài bàn sơ lược về biến cố Mùa xuân Arab tại các quốc gia Trung Đông – Bắc Phi và tác động của nó tới bức tranh tôn giáo – chính trị Syria. CỞ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tôn giáo, chức năng chính trị của tôn giáo Chúng ta biết, tôn giáo đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử nhân loại. Tuy nhiên, tôn giáo là gì là một việc khó đưa ra định nghĩa.
Theo kiểu bản thể của các nhà triết học tôn giáo thì tôn giáo là mối liên hệ của con người với đấng sáng thế. Còn theo Marx, tôn giáo là sự phản ánh hư ảo các lực lượng trần thế và siêu trần thế. Durkheim, tôn giáo là một thể thống nhất giữa niềm tin và các giáo luật liên quan đến những điều thiêng liêng. Một định nghĩa tôn giáo theo kiểu xã hội học căn cứ vào bốn yếu tố: giáo lý, giáo luật, nghi lễ và tổ chức.
Định nghĩa này dù vẫn có ý nghĩa cho việc nhận thức và ứng xử với các tôn giáo nhưng trong thế giới hôm nay không phải lúc nào cũng thích hợp. Một giải pháp là nhà nước không tự giành quyền định nghĩa các tôn giáo mà chỉ tính đến các thực thể tôn giáo đã hiện diện, kể cả việc cộng đồng tín đồ tự gọi tên đạo mình như thế. Trường hợp pháp lệnh về pháp nhân tôn giáo ở Thượng Hải, Trung Quốc là một ví dụ khi có cách diễn đạt “tôn giáo được nói trong pháp lệnh này là đạo Phật, đạo Thiên Chúa, đạo Cơ Đốc, đạo Giáo [14, tr. Tại Việt Nam, nhà nghiên cứu Đặng Nghiêm Vạn trong tác phẩm Lý luận tôn giáo và vấn đề tôn giáo ở Việt Nam đã đưa ra cách hiểu về tôn giáo, theo đó, tôn giáo là niềm tin về các lực lượng siêu nhiên, vô hình, mang tính thiêng liêng, được chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách hư ảo, nhằm lý giải những vấn đề trần thế thế cũng như ở thế giới bên kia.
Niềm tin đó được biểu hiện rất đa dạng, tùy thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa ý – văn hóa khác nhau, phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo, được vận hành bằng những nghi lễ, những hành vi tôn giáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội tôn giáo khác nhau. Từ cách hiểu về tôn giáo, ta xem xét chức năng chính trị của nó. Tại sao tôn giáo lại có chức năng này? Thực tế, khi xã hội hô hào vấn đề tự do tôn giáo, các nhà 7 nước có thể sau đó để tôn giáo tự do nhưng tiếp theo lại ép buộc tôn giáo phải làm lợi cho mình mặt này mặt khác. Nữa là, các tôn giáo xưa hoặc nay có thể cho mình đứng trên và ngoài quốc gia, tuyên bố không làm chính trị, nhưng tựu trung, tôn giáo vẫn làm chính trị qua việc đứng về phe cánh này hoặc ủng hộ chế độ kia, hoặc lên án chủ thuyết này, hoặc bênh vực chính thể nọ, chứ không bao giờ đứng hoàn toàn độc lập [14, tr.
Thêm vào đó, tôn giáo luôn có tính chính trị trong nó, trước hết vì thực tế có tồn tại các đảng phái có liên quan đến tôn giáo; thứ nữa là có những tư tưởng, học thuyết chính trị chịu ảnh hưởng của tôn giáo, hai chủ thể này chắc chắn có sự tác động tới chính trị; ngoài ra, có không ít những cá nhân tôn giáo nắm giữ những chức vụ công; và sau cùng là tôn giáo và bầu cử [14, tr.341], minh chứng qua cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ 2009, khi lá phiếu Công giáo và Tin lành quyết định số phiếu ứng cử viên. Đời sống chính trị Nghiên cứu vấn đề tôn giáo trong đời sống chính trị, chúng ta cần tìm hiểu thế nào là đời sống chính trị. Trước nay, người ta đã biết khá nhiều về chính trị, về quan hệ đa chiều của nó với kinh tế, với các hình thái ý thức xã hội khác, nhưng giữa nó với đời sống chính trị thì rất ít được bàn đến. Do vậy, khi phải làm rõ khái niệm đời sống chính trị, ta cần phải đặt nó trong mối tương quan với chính trị.
Một cách chung nhất chính trị thường được hiểu là tổng thể các công việc và khoa học hướng đến việc định hình, phát triển, thiết kế và nghiên cứu các vấn đề: 1) các chuẩn mực pháp lý và đạo đức, 2) kết cấu của các thiết chế hành chính – nhà nước, 3) các hình thức quản lý nhà nước, 4) các quan hệ và các thiết chế quyền lực. Trong các tài liệu triết học, chính trị được coi là một hình thái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội. Các thiết chế chính trị (nhà nước, các đảng phái, tổ chức…) nằm ở thượng tầng kiến trúc của xã hội là sự phản ánh tập trung, cô đúc cơ sở hạ tầng. Có định nghĩa về chính trị đã nhấn mạnh vai trò điều tiết của nhà nước trong đời sống xã hội.
Cách tiếp cận này rất điển hình ở V. Lenin, người coi chính trị là sự 8 tham gia vào công việc nhà nước, vào việc xác định các hình thức, nhiệm vụ và nội dung của hoạt động nhà nước. Từ cách hiểu về chính trị, nhà nghiên cứu Nguyễn Anh Tuấn đã đưa ra định nghĩa đời sống chính trị. Theo ông, nó là một bộ phận của đời sống xã hội, gắn liền với quyền lực chính trị và việc hiện thực hóa các lợi ích xã hội.
Nó là lĩnh vực tương tác giữa các thiết chế, các tổ chức chính trị và xã hội, các quan hệ chính trị; là lĩnh vực tác động của lợi ích và sự điều tiết công khai và công cụ chủ yếu là chính quyền; là địa bàn cho phép các chủ thể ảnh hưởng tích cực đến nhiều mặt của các lĩnh vực đời sống xã hội khác; là địa bàn thu hút số đông người. Khái niệm đời sống chính trị liên quan mật thiết với các khái niệm lĩnh vực chính trị, hoạt động chính trị, lãnh đạo chính trị. Tuy vậy, trong tương quan với nhau, khái niệm đời sống chính trị không đồng nghĩa với khái niệm chính trị. Đời sống chính trị chú trọng mặt hoạt động của chính trị và dùng để chỉ sự tái sản xuất các quan hệ và cấu trúc chính trị, bao gồm tất cả các hành vi và tương tác chính trị.
Thêm vào đó, phân tích đời sống chính trị trước tiên đòi hỏi phân tích toàn bộ cơ chế hoạt động chính trị và những mắt xích của cơ chế đó như lợi ích chính trị và mục đích chính trị. Lợi ích chính trị chủ yếu là giành quyền lực chính trị. Cơ sở của đời sống chính trị là các quan hệ quyền lực. Mối quan hệ tôn giáo và đời sống chính trị Đa phần các tôn giáo lớn thế giới nảy sinh trong lòng các nhà nước cổ trung đại.
Ngay lúc ban đầu này, tôn giáo và đời sống chính trị đã có sự tác động lẫn nhau, khi đó, nhân loại trải qua chế độ thần quyền nơi tôn giáo hoàn toàn đồng nhất với chính trị, nó là ý thức hệ bao trùm, quyền thống trị luôn từ một đấng thiêng liêng, tối cao duy nhất. Người đứng đầu nhà nước có cả uy quyền dân sự và tôn giáo. Sang giai đoạn tiếp theo, tôn giáo và đời sống chính trị có sự tương tác mới khi tôn giáo và chính trị có sự phân tranh quyền lực, đặc biệt ở châu Âu, giữa nhà nước và Kitô giáo. Tiếp nối nó là giai đoạn quốc gia thế tục, được đánh dấu từ thế kỷ XVIII với khuynh hướng triết học ánh sáng, khẳng định bằng thắng lợi của các cuộc cách mạng 9 tư sản châu Âu.
Tuy nhiên, các mô hình tôn giáo – đời sống chính trị hiện nay trên thế giới không phải lúc nào cũng rõ ràng và tách biệt như các mô hình kể trên. Thực tế, chúng phức tạp và có sự đan xen đa dạng. Ví dụ, khi xem xét bức tranh tôn giáo và đời sống chính trị Mỹ, ta thấy, tại đây, về hình thức, nhà nước và giáo hội tách biệt nhau, nhưng trên thực tế, giáo hội luôn đóng vai trò quan trọng trong hệ thống các thể chế tư tưởng. Lịch sử các tôn giáo Mỹ gắn liền với lịch sử của chủ nghĩa tư bản Mỹ và phục vụ đắc lực cho sự phát triển tư bản chủ nghĩa.
Do vậy, giới cầm quyền Mỹ luôn ủng hộ hoạt động của các tổ chức tôn giáo [5, tr. Một ví dụ khác, ở một số nước vùng Trung Đông – Bắc Phi, ngay tại thời điểm hiện tại, mô hình sơ khai tương quan tôn giáo – đời sống chính trị thời trung cổ vẫn được lưu giữ. Riêng về mối quan hệ giữa Islam và đời sống chính trị, chúng ta biết, trên toàn thế giới, nó hiện là tôn giáo lớn thứ hai và đang trải qua giai đoạn phát triển nhanh. Cũng như mọi tôn giáo khác, Islam thể hiện mối liên hệ giữa thần thánh và con người, là niềm tin của tín đồ vào cái siêu nhiên, và cũng là sự sáng tạo của mỗi cá nhân trong nỗi cô đơn của mình [155].
Tuy nhiên, có thể thấy, hơn bất kỳ một tôn giáo nào khác, Islam không chỉ là một tôn giáo thuần khiết mà còn mang đậm tính xã hội và chính trị. Đặc điểm này của Islam không phải chỉ mới có đây mà đã có từ lịch sự hình thành và từ trong giáo lý kinh Koran của nó [4, tr11].