Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu ảnh hưởng của hiệp định thương mại thế hệ mới đến ngành cơ khí Việt Nam

Nghiên cứu ảnh hưởng của hiệp định thương mại thế hệ mới đến ngành cơ khí Việt Nam, phân tích cơ hội và thách thức trong bối cảnh hội nhập.

• Tác giả: Vũ Duy Hoàng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Liên Hương
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Và Quản Lý Thương Mại
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Thực Thi Các Hiệp Định Thương Mại Thế Hệ Mới Đến Ngành Cơ Khí Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI VÀ CÁC CAM KẾT LIÊN QUAN TỚI NGÀNH CƠ KHÍ VIỆT NAM
• 1.1. Hiệp định thương mại tự do
• 1.2. Khái niệm hiệp định thương mại tự do (FTA)
• 1.3. Những hiệp định thương mại tự do được Việt Nam kí kết từ năm 2000 đến cuối năm 2016
• 1.4. Những tác động cơ bản của hiệp định thương mại tự do đến nền kinh tế
• 1.5. Hiệp định thương mại tự do “thế hệ mới”
• 1.6. Một số FTA thế hệ mới của Việt Nam đã kết thúc đàm phán
• 1.7. Ảnh hưởng của việc thực thi các FTA thế hệ mới tới các thành viên
• 1.8. Các vấn đề đặt ra đối với Việt Nam khi thực thi các FTA thế hệ mới
• 1.9. Thách thức đối với Việt Nam khi thực thi các FTA thế hệ mới
• 1.10. Các cách ứng xử của Việt Nam với các hiệp định thương mại thế hệ mới
• 1.11. Một số cam kết trong các Hiệp định thương mại thế hệ mới ảnh hưởng đến ngành cơ khí Việt Nam
• 1.11.1. Cam kết về thương mại hàng hóa, dịch vụ thương mại và đầu tư
• 1.11.2. Cam kết về sở hữu trí tuệ
• 1.11.3. Cam kết về Quy tắc xuất xứ
• 1.11.4. Cam kết về chính sách cạnh tranh và tạo thuận lợi kinh doanh
• 1.11.5. Cam kết về lao động
• 1.11.6. Cam kết về môi trường
• 2. CHƯƠNG 2: ẢNH HƯỞNG CỦA VIỆC THỰC THI CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI TỚI NGÀNH CƠ KHÍ VIỆT NAM
• 2.1. Quá trình phát triển của ngành cơ khí Việt Nam
• 2.1.1. Thời kỳ trước năm 1975
• 2.1.2. Thời kỳ từ năm 1976 đến năm 1990
• 2.1.3. Thời kỳ từ năm 1991 đến 2006
• 2.1.4. Giai đoạn từ khi gia nhập WTO tới nay
• 2.2. Thực trạng ngành cơ khí Việt Nam khi thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới
• 2.3. Phân tích ảnh hưởng của việc thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới tới ngành cơ khí Việt Nam
• 2.3.1. Đánh giá khái quát về ảnh hưởng của việc thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đến ngành cơ khí Việt Nam
• 2.3.2. Ảnh hưởng tiêu cực
• 2.3.3. Ảnh hưởng tích cực
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NGÀNH CƠ KHÍ VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC THI CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI
• 3.1. Dự đoán khả năng phát triển của ngành Cơ khí Việt Nam
• 3.1.1. Dự đoán khả năng phát triển trong nước
• 3.1.2. Dự đoán khả năng xuất khẩu
• 3.2. Định hướng phát triển ngành cơ khí trong điều kiện thực thi các Hiệp định Thương mại Tự do thế hệ mới
• 3.2.1. Quan điểm phát triển ngành cơ khí Việt Nam
• 3.2.2. Định hướng phát triển ngành cơ khí đến năm 2020 và tầm nhìn trong tương lai
• 3.3. Giải pháp phát triển ngành cơ khí Việt Nam trong điều kiện thực thi các Hiệp định Thương mại Tự do thế hệ mới
• 3.3.1. Giải pháp liên quan đến các yếu tố của ngành cơ khí
• 3.3.2. Từ phía Nhà nước
• 3.3.3. Kiến nghị với các Bộ, ngành liên quan
• 3.3.3.1. Từ phía Bộ Công Thương
• 3.3.3.2. Từ phía Bộ Khoa học và Công nghệ
• 3.3.3.3. Từ phía Bộ Tài chính
• 3.3.3.4. Từ phía Bộ Kế hoạch và Đầu Tư
• 3.3.3.5. Từ phía địa phương
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về ảnh hưởng của hiệp định thương mại thế hệ mới đến ngành cơ khí Việt Nam

Hiệp định thương mại thế hệ mới đã tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho ngành cơ khí Việt Nam. Những hiệp định này không chỉ mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn thúc đẩy sự chuyển giao công nghệ và cải thiện năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, ngành cơ khí vẫn phải đối mặt với nhiều khó khăn trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm và đáp ứng yêu cầu khắt khe từ thị trường quốc tế.

1.1. Hiệp định thương mại và tác động đến ngành cơ khí

Các hiệp định thương mại tự do (FTA) đã tạo ra một môi trường cạnh tranh mới cho ngành cơ khí. Điều này yêu cầu các doanh nghiệp phải cải thiện chất lượng sản phẩm và nâng cao năng lực sản xuất để đáp ứng nhu cầu của thị trường.

1.2. Cơ hội và thách thức từ hiệp định thương mại

Ngành cơ khí Việt Nam có cơ hội mở rộng thị trường xuất khẩu, nhưng cũng phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các nhà sản xuất nước ngoài. Việc nâng cao năng lực sản xuất và cải thiện công nghệ là rất cần thiết.

II. Vấn đề và thách thức của ngành cơ khí Việt Nam trong bối cảnh hội nhập

Ngành cơ khí Việt Nam hiện đang gặp nhiều thách thức trong việc phát triển bền vững. Sự phân tán nguồn lực và thiếu sự hợp tác giữa các doanh nghiệp là những vấn đề lớn. Ngoài ra, việc thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là một rào cản lớn.

2.1. Thực trạng phát triển ngành cơ khí

Ngành cơ khí Việt Nam vẫn chưa phát triển đồng bộ và bền vững. Nhiều doanh nghiệp hoạt động tự phát, không theo quy hoạch tổng thể, dẫn đến tình trạng phân tán nguồn lực.

2.2. Thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng

Sự thiếu hụt nguồn nhân lực có trình độ cao trong ngành cơ khí là một trong những thách thức lớn. Điều này ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của ngành trong bối cảnh hội nhập.

III. Phương pháp và giải pháp phát triển ngành cơ khí Việt Nam

Để phát triển ngành cơ khí, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía Nhà nước và các doanh nghiệp. Việc đầu tư vào công nghệ mới và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao là rất quan trọng.

3.1. Đầu tư vào công nghệ và đổi mới sáng tạo

Đầu tư vào công nghệ hiện đại và đổi mới sáng tạo là cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành cơ khí. Các doanh nghiệp cần chủ động tìm kiếm công nghệ mới và cải tiến quy trình sản xuất.

3.2. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của ngành cơ khí. Cần có các chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu thực tế của thị trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong ngành cơ khí

Nghiên cứu cho thấy rằng việc thực thi các hiệp định thương mại thế hệ mới đã mang lại nhiều lợi ích cho ngành cơ khí. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa những lợi ích này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

4.1. Kết quả nghiên cứu về tác động của FTA

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các FTA đã giúp ngành cơ khí Việt Nam tăng cường khả năng cạnh tranh và mở rộng thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua.

4.2. Ứng dụng các giải pháp phát triển

Các giải pháp phát triển cần được áp dụng một cách đồng bộ và hiệu quả để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành cơ khí. Sự hợp tác giữa các doanh nghiệp và Nhà nước là rất quan trọng.

V. Kết luận và tương lai của ngành cơ khí Việt Nam

Ngành cơ khí Việt Nam có tiềm năng phát triển lớn trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần có những chiến lược rõ ràng và sự hỗ trợ từ Nhà nước.

5.1. Tương lai của ngành cơ khí trong bối cảnh hội nhập

Ngành cơ khí cần phải chuẩn bị tốt để đối mặt với những thách thức trong tương lai. Việc nâng cao chất lượng sản phẩm và cải thiện công nghệ là rất cần thiết.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững cho ngành cơ khí cần phải được xây dựng dựa trên sự hợp tác giữa các doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp để thúc đẩy sự phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế thông qua các Hiệp định thương mại tự do (FTA) đang là xu thế chủ đạo của thương mại toàn cầu, trong đó các FTA chiếm tới 85% tổng số các hình thức liên kết kinh tế thế giới. Tính đến hết năm 2016, Việt Nam đã tham gia ký kết và thực thi 10 FTA, đồng thời hoàn tất đàm phán 2 FTA thế hệ mới quy mô lớn là Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA). Mặc dù hội nhập mở ra không gian thị trường rộng lớn, ngành cơ khí Việt Nam lại bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng về năng lực nội tại. Cả nước hiện có khoảng 14.800 doanh nghiệp cơ khí, nhưng số doanh nghiệp có quy mô trên 5.000 lao động chỉ vỏn vẹn 12 đơn vị và chỉ có gần 100 doanh nghiệp đạt quy mô vốn trên 500 tỷ đồng.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là ngành cơ khí trong nước chủ yếu phát triển phân tán, sản xuất gia công khép kín, thiếu tính liên kết chuỗi và chưa làm chủ được công nghệ chế tạo phức tạp. Thực trạng này dẫn đến tỷ lệ nội địa hóa toàn ngành mới chỉ đạt khoảng 30%, thấp hơn nhiều so với mục tiêu chiến lược 40% - 50%, khiến Việt Nam phải nhập siêu từ 7 - 8 tỷ USD trang thiết bị, máy móc vật tư mỗi năm. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là phân tích, đánh giá tác động đa chiều từ việc thực thi các FTA thế hệ mới đến ngành cơ khí Việt Nam trên các phương diện thuế quan, quy tắc xuất xứ, chuyển giao công nghệ và rào cản kỹ thuật. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ ngành cơ khí Việt Nam trong giai đoạn 2012 - 2016, định hướng đến năm 2020 và tầm nhìn 2030. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học giúp nâng cao năng lực cạnh tranh, hướng đến mục tiêu đáp ứng tối thiểu 45% - 50% nhu cầu thị trường nội địa và xuất khẩu 30% giá trị sản lượng cơ khí.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết thương mại quốc tế kinh điển kết hợp với các mô hình kinh tế học hiện đại để luận giải tác động của hội nhập:

• Lý thuyết Lợi thế so sánh (Comparative Advantage Theory) của David Ricardo: Giải thích động lực thương mại quốc tế dựa trên chi phí cơ hội. Khi các dòng thuế quan cơ khí giảm dần về 0% theo lộ trình 5 - 10 năm của EVFTA hay VKFTA (nơi kim ngạch nhập khẩu linh kiện cơ khí từ Hàn Quốc từng đạt 163,3 triệu USD năm 2012), ngành cơ khí Việt Nam buộc phải chuyển dịch từ gia công thô ráp sang sản xuất chuyên môn hóa các nhóm sản phẩm có lợi thế.
• Lý thuyết Liên kết kinh tế khu vực (Regional Economic Integration Theory) của Jacob Viner: Phân tích hiệu ứng tạo lập thương mại (Trade Creation) và chuyển hướng thương mại (Trade Diversion). Các cam kết mở cửa thị trường giúp mở rộng cơ hội xuất khẩu nhưng đồng thời tạo áp lực cạnh tranh khốc liệt tại thị trường nội địa.
• Mô hình Chuỗi giá trị toàn cầu (Global Value Chain - GVC): Định vị năng lực công nghệ và giá trị gia tăng của doanh nghiệp cơ khí trong mạng lưới cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ các khái niệm then chốt của FTA thế hệ mới: cam kết "WTO cộng" vượt ra ngoài phạm vi thương mại hàng hóa truyền thống, bao hàm 30 chương điều khoản về quyền sở hữu trí tuệ (IPR), tiêu chuẩn lao động theo quy định của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), quy định môi trường bền vững của Liên hợp quốc và cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (ISDS).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa từ Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng các báo cáo chuyên ngành từ Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI).

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Khảo sát và tổng hợp dữ liệu toàn diện trên 153 cơ sở sản xuất cơ khí trọng điểm, đối chiếu dữ liệu thống kê từ 3.100 doanh nghiệp chế tạo và 28.000 xưởng sản xuất cơ khí trên cả nước. Mẫu nghiên cứu được phân tầng theo 8 nhóm chuyên ngành cơ khí chủ lực gồm: cơ khí ô tô, xe máy, đóng tàu, máy nông nghiệp, thiết bị điện, máy công cụ, cơ khí xây dựng và thiết bị toàn bộ.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Tác giả kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian liên kỳ giai đoạn 2012 - 2016, phương pháp đối chiếu so sánh và tổng hợp logic. Việc lựa chọn phương pháp này giúp lượng hóa chính xác các biến động về chỉ số sản xuất công nghiệp, kim ngạch xuất nhập khẩu, đồng thời bóc tách rõ nét tác động tĩnh và động của các cam kết thể chế phức tạp đối với từng phân ngành cụ thể.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra bức tranh toàn cảnh về sự tăng trưởng quy mô song hành với những điểm nghẽn cơ cấu sâu sắc của ngành cơ khí Việt Nam:

• Quy mô sản lượng tăng trưởng nhanh nhưng giá trị gia tăng thấp: Tổng giá trị sản lượng toàn ngành cơ khí năm 2016 đạt 513.000 tỷ đồng, tăng gấp 8 lần so với mức 64.000 tỷ đồng năm 2003, đáp ứng khoảng 40% nhu cầu tiêu dùng nội địa. Chỉ số sản xuất công nghiệp ngành cơ khí duy trì mức tăng trưởng dương liên tục từ 105,5% năm 2012 lên 111,2% vào năm 2016.
• Xuất khẩu tăng đột biến nhưng phụ thuộc nặng nề vào khối FDI: Kim ngạch xuất khẩu cơ khí 9 tháng đầu năm 2016 đạt 7,31 tỷ USD, tăng 24,6% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm tới 6,61 tỷ USD, tương đương 90,4% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành, cho thấy các doanh nghiệp nội địa chỉ đóng góp 9,6% giá trị xuất khẩu.
• Sự phân hóa rõ nét giữa các phân ngành trọng điểm:
  • Ngành đóng tàu: Đạt tổng sản lượng trên 36.000 tỷ đồng năm 2016 (tăng 38,45% so với năm 2011), doanh thu vượt 32.500 tỷ đồng và xuất khẩu đạt khoảng 500 triệu USD sang các thị trường Đức, Hà Lan, Na Uy, Nhật Bản.
  • Ngành lắp ráp ô tô: Đạt sản lượng 80.392 xe vào năm 2016, tăng gấp đôi so với năm 2010 với tốc độ tăng bình quân 25% - 40%/năm.
  • Ngành xe máy: Tồn tại 52 doanh nghiệp với công suất sản xuất 2,8 triệu xe/năm, vượt xa mức tiêu thụ nội địa khoảng 1,5 - 2 triệu xe/năm, dẫn tới cạnh tranh gay gắt và dư thừa công suất đầu tư hơn 100 triệu USD.
  • Ngành máy công cụ: Chỉ có 14 doanh nghiệp với tổng tài sản cố định khoảng 60 tỷ đồng, chỉ chiếm vỏn vẹn 2% tài sản toàn ngành, sản lượng đạt khoảng 3.900 máy vào năm 2016.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phân tích phản ánh rõ nguyên nhân sâu xa: ngành cơ khí Việt Nam phát triển mang tính tự phát, manh mún và khép kín. Hơn 50% doanh nghiệp chỉ dừng lại ở sửa chữa, bảo dưỡng với máy móc thiết bị đã vận hành 20 - 30 năm, độ chính xác cơ khí thấp. Khi đối chiếu với nghiên cứu của các tác giả trước đây vốn chỉ tập trung vào một vài phân nhóm sản phẩm đơn lẻ, nghiên cứu này đã chỉ ra một nghịch lý lớn: Việt Nam xuất khẩu các sản phẩm gia công đơn giản nhưng lại nhập khẩu tới 70% - 80% linh kiện giá trị cao.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch áp đảo giữa kim ngạch xuất khẩu của khối FDI (90,4%) so với doanh nghiệp nội địa (9,6%), kết hợp với bảng tổng hợp chỉ số sản xuất công nghiệp 2012 - 2016. Điều này chứng minh rằng nếu không đáp ứng được quy tắc xuất xứ nghiêm ngặt và rào cản kỹ thuật của EVFTA, các doanh nghiệp cơ khí Việt Nam sẽ đánh mất ngay cả thị trường sân nhà.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm thúc đẩy ngành cơ khí phát triển bền vững và tận dụng tối đa cơ hội từ các FTA thế hệ mới, luận văn đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ:

• Tái cấu trúc chuỗi cung ứng và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa: Bộ Công Thương chủ trì phối hợp cùng Hiệp hội VAMI quy hoạch lại mạng lưới sản xuất theo cụm chuyên ngành, xóa bỏ tình trạng đầu tư trùng lặp phân tán. Mục tiêu cụ thể: Nâng tỷ lệ nội địa hóa ngành cơ khí từ mức 30% lên 45% - 50% trong giai đoạn 2018 - 2025.
• Đổi mới công nghệ và chuẩn hóa quy trình sản xuất: Doanh nghiệp cơ khí chủ động đầu tư máy móc tự động hóa như máy gia công CNC, máy cắt tia nước (WJC), máy gia công tia lửa điện (EDM), đồng thời áp dụng hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế ISO và IEC. Mục tiêu cụ thể: Phấn đấu trên 60% doanh nghiệp cơ khí đạt chuẩn chất lượng quốc tế, giảm tỷ lệ hao hụt nguyên liệu 15% vào năm 2022.
• Hoàn thiện thể chế, điều chỉnh chính sách thu hút FDI có chọn lọc: Bộ Kế hoạch và Đầu tư cùng Bộ Tài chính rà soát các gói ưu đãi thuế quan, chấm dứt ưu đãi tràn lan, ưu tiên các dự án FDI có cam kết chuyển giao công nghệ cao và liên kết với doanh nghiệp phụ trợ trong nước. Mục tiêu cụ thể: Giảm mức nhập siêu 7 - 8 tỷ USD thiết bị mỗi năm và gia tăng dòng vốn FDI công nghệ cao thêm 20%/năm trong giai đoạn 2018 - 2020.
• Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao: Các cơ sở giáo dục đại học phối hợp cùng doanh nghiệp đổi mới chương trình đào tạo kỹ sư cơ khí, bổ sung kỹ năng ngoại ngữ, luật thương mại quốc tế và quyền sở hữu trí tuệ. Mục tiêu cụ thể: Đào tạo mới 50.000 kỹ sư và thợ kỹ thuật bậc cao đáp ứng tiêu chuẩn khu vực ASEAN trong giai đoạn 2018 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt phù hợp với các nhóm đối tượng sau:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cán bộ thuộc Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính có thể sử dụng các luận cứ thực tế để xây dựng hàng rào kỹ thuật hợp pháp, hoàn thiện chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ và điều chỉnh lộ trình đàm phán 10 FTA hiện hành.
• Lãnh đạo và nhà quản trị doanh nghiệp cơ khí: Các giám đốc điều hành, kỹ sư trưởng tại các nhà máy cơ khí chế tạo có thể ứng dụng khung phân tích quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn kỹ thuật để tái cấu trúc dây chuyền, tối ưu hóa chi phí vận hành và đón đầu ưu đãi thuế suất 0%.
• Hiệp hội ngành nghề và tổ chức xúc tiến thương mại: Đại diện Hiệp hội VAMI, VCCI có tài liệu chuẩn xác để làm cầu nối liên kết các doanh nghiệp hội viên, xây dựng chuỗi cung ứng dùng chung cho 8 nhóm ngành cơ khí trọng điểm.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Kinh tế, Quản lý thương mại và Quản trị kinh doanh có thêm tài liệu tham khảo giá trị về mô hình tác động của FTA thế hệ mới đối với một ngành công nghiệp nền tảng có quy mô thị trường 513.000 tỷ đồng.

Câu hỏi thường gặp

• Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới khác gì so với FTA truyền thống đối với ngành cơ khí?
  FTA thế hệ mới không chỉ cắt giảm 95% - 100% dòng thuế quan mà còn mở rộng sang các cam kết phi thương mại khắt khe như sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn lao động ILO, bảo vệ môi trường và mua sắm công. Đối với ngành cơ khí, điều này buộc doanh nghiệp phải minh bạch hóa chuỗi cung ứng và không thể dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ.
• Tại sao doanh nghiệp cơ khí Việt Nam khó tận dụng thuế suất ưu đãi từ các FTA?
  Doanh nghiệp gặp khó khăn chủ yếu do tỷ lệ nội địa hóa bình quân mới đạt 30%, trong khi phụ tùng, linh kiện phải nhập khẩu từ 70% - 80%. Để hưởng thuế suất 0%, sản phẩm phải đáp ứng hàm lượng xuất xứ nội khối nghiêm ngặt theo quy định của EVFTA hay TPP, điều mà phần lớn trong số 14.800 doanh nghiệp nhỏ chưa thể đáp ứng.
• Khối doanh nghiệp FDI đóng vai trò như thế nào trong cơ cấu ngành cơ khí?
  Khối FDI giữ vai trò chủ lực trong xuất khẩu khi chiếm tới 90,4% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành (đạt 6,61 tỷ USD trên tổng số 7,31 tỷ USD trong 9 tháng đầu năm 2016). Sự chênh lệch này cho thấy doanh nghiệp nội địa vẫn chưa tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
• Ngành sản xuất xe máy và ô tô chịu áp lực cạnh tranh ra sao khi mở cửa thị trường?
  Ngành xe máy đối mặt dư thừa công suất nghiêm trọng với 52 doanh nghiệp sản xuất 2,8 triệu xe so với sức mua 1,5 triệu xe/năm. Trong khi đó, ngành sản xuất ô tô với sản lượng 80.392 xe năm 2016 phải chịu sức ép cạnh tranh cực lớn từ làn sóng xe nhập khẩu nguyên chiếc có thuế suất 0% từ các nước ASEAN.
• Giải pháp trọng tâm nào giúp ngành cơ khí vượt qua các rào cản kỹ thuật của EVFTA?
  Doanh nghiệp cần nhanh chóng đổi mới thiết bị sang công nghệ điều khiển số CNC, chuẩn hóa hệ thống quản lý theo chuẩn ISO/IEC và minh bạch nguồn gốc nguyên liệu. Việc này giúp sản phẩm cơ khí Việt Nam vượt qua các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe của thị trường 28 quốc gia thành viên EU.

Kết luận

• Khẳng định xu thế tất yếu của việc tham gia các FTA thế hệ mới khi hình thức này chiếm tới 85% tiến trình hội nhập kinh tế thế giới.
• Nhận diện rõ thực trạng ngành cơ khí Việt Nam với quy mô 513.000 tỷ đồng nhưng vẫn mang tính gia công, phụ thuộc vào khối FDI chiếm 90,4% kim ngạch xuất khẩu.
• Làm rõ thách thức tỷ lệ nội địa hóa chỉ đạt 30%, khiến nền kinh tế nhập siêu 7 - 8 tỷ USD trang thiết bị máy móc mỗi năm.
• Đóng góp hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc về mô hình phân tích tác động toàn diện của các cam kết thể chế mới tới 8 phân ngành cơ khí.
• Đề xuất lộ trình giải pháp đồng bộ về thể chế, công nghệ và nhân lực hướng tới mục tiêu đáp ứng 45% - 50% nhu cầu trong nước giai đoạn 2018 - 2025.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp khung đánh giá khoa học và dữ liệu thực chứng chuẩn xác cho các nhà quản lý và hoạch định chính sách công nghiệp thương mại. Kế hoạch tiếp theo đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của các Bộ, ngành và cộng đồng doanh nghiệp trong việc hoàn thiện quy hoạch phân ngành cơ khí giai đoạn 2018 - 2025, tầm nhìn 2030. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy khai thác sâu các phân tích từ công trình nghiên cứu này để xây dựng chiến lược phát triển bứt phá trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI VÀ CÁC CAM KẾT LIÊN QUAN TỚI NGÀNH CƠ KHÍ VIỆT NAM 1. Hiệp định thương mại tự do 1. Khái niệm hiệp định thương mại tự do (FTA) Hiệp định thương mại tự do (FTA viết tắt của chữ tiếng Anh: Free trade agreement) về cơ bản, là hiệp định trong đó các nước tham gia ký kết thỏa thuận dành cho nhau những ưu đãi, đó là các hàng rào thương mại kể cả thuế quan và phi thuế quan đều được loại bỏ, song mỗi nước thành viên vẫn được tự do quyết định những chính sách thương mại độc lập của mình đối với các nước không phải thành viên của hiệp định. FTA có thể là song phương (được ký kết giữa 2 nước) hoặc đa phương (ký giữa nhiều nước).

Tuy nhiên, dù là song phương hay đa phương, FTA thường đem lại lợi ích rất lớn cho các nước thành viên trong việc thúc đẩy thương mại, tận dụng những lợi thế so sánh của nhau. Không những thế, do có phạm vi hợp tác rộng, FTA còn xúc tiến tự do hóa đầu tư, hợp tác chuyển giao công nghệ, hiệu suất hóa thủ tục hải quan và nhiều dịch vụ khác. FTA ngày càng trở nên phổ biến bởi những lợi ích kinh tế mà nó mang lại, nhất là trong bối cảnh bế tắc của các vòng đàm phán do WTO chủ trương, khiến các nước đã phải chuyển hướng sang hợp tác song phương và liên kết khu vực nhằm tìm giải pháp cho phát triển thương mại hàng hóa và dịch vụ. Điều này lại tiếp tục dẫn tới việc những nước không tham gia FTA hoặc tham gia chậm sẽ bị gạt khỏi cuộc chơi, nên dường như FTA trở thành một xu hướng chung.

Ngoài ra, tham gia FTA còn tạo cho các nước một sự “yên tâm” hơn khi có những bất ổn trong kinh tế, thương mại toàn cầu, cũng như đem lại lợi ích chính trị cho các nước tham gia qua việc nâng cao vị thế của họ trong đàm phán. 6 Nhìn chung mục đích ký kết FTA của Việt Nam cũng giống như các nước khác là mong muốn tăng cường xuất khẩu, tạo sức hấp dẫn để thu hút vốn đầu tư nước ngoài, tăng cường vị thế và gây dựng hình ảnh đất nước trên trường quốc tế. FTA còn có tác dụng gia tăng các sức ép để đổi mới, nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, sự đa dạng và phức tạp của quy tắc xuất xứ trong các FTA có thể sẽ gây nhiều khó khăn cho các doanh nghiệp trong quá trình thực hiện FTA.

Sự tương đồng về lợi thế cạnh tranh, cũng như chênh lệch về trình độ phát triển của các nước tham gia cũng dễ dẫn đến sự cạnh tranh gay gắt hoặc là có các rào cản lớn để các bên đàm phán được một FTA toàn diện. Những hiệp định thương mại tự do được Việt Nam kí kết từ năm 2000 đến cuối năm 2016 Theo báo cáo của Chính phủ do Bộ trưởng Bộ Công Thương Trần Tuấn Anh ký gửi Thường vụ Quốc hội ngày 21/12/2016 liên quan đến Nghị quyết số 1052/NQ-UBTVQH13 về một số định hướng, nhiệm vụ và giải pháp thúc đẩy quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, tính đến nay Việt Nam đã ký kết và thực thi 10 FTA, kết thúc đàm phán 2 FTA, và đang đàm phán 4 FTA khác. Trong 10 FTA đã ký kết và thực thi có 6 FTA ký kết với tư cách là thành viên ASEAN (gồm AFTA, 5 FTA giữa ASEAN với các đối tác Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản , Úc và New Zealand), 4 FTA ký kết với tư cách là một bên độc lập (Chile, Nhật Bản, Hàn Quốc, Liên minh kinh tế Á-Âu). Hai FTA đã kết thúc đàm phán là FTA với Liên minh châu Âu, và Hiệp định Đối tác chiến lược xuyên Thái Bình Dương (TPP).

Bốn FTA còn lại đang được đàm phán bao gồm: Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP), FTA ASEAN- Hồng Kông, FTA với Israel và FTA với Khối thương mại tự do châu Âu (EVFTA). Một số FTA đã ký kết của Việt Nam như sau: - Hiệp định khung về Thương mại và Đầu tư Việt Nam – Hoa Kỳ (TIFA): 7 Hiệp định TIFA được ký kết nhân chuyến thăm chính thức Hoa Kỳ của Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết (tháng 6/2007) nhằm mở rộng hợp tác kinh tế - thương mại song phương. Hai bên đã thành lập Hội đồng TIFA do lãnh đạo cấp Bộ trưởng của mỗi bên làm đồng chủ tịch. Hội đồng TIFA có nhiệm vụ: (i) theo dõi, giám sát và tìm ra các cơ hội mới nhằm phát triển quan hệ thương mại và đầu tư giữa hai nước; (ii) xem xét các vấn đề thương mại và đầu tư mà hai bên cùng quan tâm; (iii) tìm biện pháp giải quyết các vướng mắc trong quan hệ kinh tế - thương mại song phương, bao gồm cả việc giải quyết những khó khăn và kiến nghị của doanh nghiệp hai nước.

Kèm theo Hiệp định là Phụ lục nêu rõ các vấn đề hai bên sẽ xem xét, bao gồm các vấn đề như: thực thi Hiệp định Thương mại song phương Việt Nam – Hoa Kỳ (BTA), bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, thương mại dịch vụ, các biện pháp ảnh hưởng tới chính sách thương mại và đầu tư. - Hiệp định Đối tác Kinh tế Việt Nam – Nhật Bản (JVEPA): Trải qua 9 phiên đàm phán chính thức, Hiệp định JVEPA đã được hai bên ký kết tại Tokyo ngày 25/12/2008. Hiệp định JVEPA là một hiệp định toàn diện với 14 chương, 129 điều và 7 phụ lục quy định về thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ, cạnh tranh, mua sắm chính phủ và các lĩnh vực hợp tác kinh tế. Việc ký kết Hiệp định sẽ giúp tăng cường mối quan hệ kinh tế - thương mại song phương, đồng thời tạo khung khổ pháp lý cho các nhà đầu tư hai nước.

Đến nay, Hiệp định đã được cơ quan có thẩm quyền của hai nước phê duyệt. - Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – Chilê: Đàm phán FTA Việt Nam – Chilê được Lãnh đạo Cấp cao hai nước tuyên bố khởi động tại HNCC APEC tháng 9/2007, đã trải qua 3 phiên, hai bên đã nhất trí về các vấn đề cơ bản như: nguyên tắc, phạm vi, cơ cấu và thủ tục đàm phán và hiện đang đi vào đàm phán thực chất để sớm ký kết hiệp định thương mại hàng hóa. - Hiệp định Khuyến khích và Bảo hộ đầu tư với Canada: 8 Đàm phán Hiệp định FIPA được tuyên bố khởi động tại HNCC APEC tháng 9/2007, đã trải qua 3 phiên chính thức. Nhìn chung, đàm phán tiến triển thuận lợi và đạt được một số bước tiến quan trọng về mức độ cam kết, cách thức tiếp cận và danh mục bảo lưu.

- Hiệp định Đầu tư Song phương Việt Nam – Hoa Kỳ (BIT): Đàm phán Hiệp định BIT chính thức được khởi động nhân chuyến thăm chính thức Hoa Kỳ của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng (tháng 6/2008). Đến nay, hai bên đã tiến hành được 2 phiên đàm phán, đã trao đổi các vấn đề kỹ thuật của Hiệp định, xác định mối quan tâm của mỗi bên để tạo cơ sở để bước vào giai đoạn đàm phán thực chất tiếp theo. - Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược Xuyên Thái Bình Dương (TPP): Đầu năm 2009, Việt Nam đã quyết định tham gia với tư cách quan sát viên vào Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược Xuyên Thái Bình Dương (TPP). Hiệp định TPP được ký giữa Chilê, Niu-Dilân, Singapore và Brunei từ năm 2005.

Đến cuối năm 2008, TPP có thêm sự tham gia của Hoa Kỳ, Úc và Pê-ru. Hiệp định TPP là một FTA với diện cam kết rộng (bao gồm: thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ (trừ dịch vụ tài chính), quy tắc xuất xứ, thủ tục hải quan, các biện pháp cứu trợ thương mại, vệ sinh kiểm dịch, rào cản kỹ thuật, chính sách cạnh tranh, sở hữu trí tuệ, mua sắm chính phủ, lao động, môi trường, nhập cảnh ngắn hạn, giải quyết tranh chấp, hợp tác, minh bạch hóa, đối tác chiến lược) và sâu (cao hơn WTO). Những tác động cơ bản của hiệp định thương mại tự do đến nền kinh tế Thứ nhất, Mở rộng thị trường Việc dỡ bỏ các hàng rào thuế quan là cơ hội để các nhà sản xuất thâm nhập thị trường các nước thành viên FTA. Mở rộng thị trường cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể tiếp cận nhiều hơn với cơ hội mở rộng sản xuất, gia tăng lợi nhuận.

Đây là cơ sở để đạt được sự nhất trí từ phía các doanh nghiệp, lực lượng thị trường đóng vai trò quan trọng trong việc hội nhập có hiệu quả của một quốc gia. Thứ hai, Nâng cao tính cạnh tranh 9 Cạnh tranh được coi là động lực phát triển và đó cũng là tác động lớn nhất mang tính động của FTA. Khi một FTA được hình thành, các hàng rào thuế quan nội khối sẽ bị hạ thấp hoặc xoá bỏ, điều đó có nghĩa là các doanh nghiệp không còn nhận được sự bảo hộ từ các công cụ chính sách thương mại của nhà nước. Họ sẽ phải đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt hơn từ các sản phẩm của các nước thành viên FTA.

Các tác động mang tính động tạo ra sức ép để các nhà sản xuất trong nước phải vận động nhằm thoát ra khỏi tình trạng trì trệ, ỉ lại, thúc đẩy họ nắm lấy cơ hội đổi mới hoạt động kinh doanh, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, đổi mới công nghệ, hạ giá thành sản phẩm. Không nâng cao tính cạnh tranh đồng nghĩa với khả năng thất bại của doanh nghiệp, đặc biệt là đối với những ngành công nghiệp được bảo hộ trước đó. Thứ ba, Thúc đẩy đầu tư Hội nhập kinh tế của bất cứ quốc gia nào, dù ở bất kỳ hình thức nào cũng có thể gia tăng làn sóng đầu tư vốn cũng như công nghệ từ trong và ngoài nước. Sự phát triển của các doanh nghiệp nội địa trước các cơ hội thị trường mở rộng sẽ đòi hỏi tốc độ đổi mới công nghệ ngày càng cao, cần những khoản đầu tư không nhỏ.

Ngoài yếu tố chủ quan đó thì việc tham gia FTA cũng sẽ là cơ hội thu hút vốn đầu tư từ các thành viên của FTA nói riêng và các nhà đầu tư ngoài FTA nói chung, lẽ đương nhiên khi các nước thiết lập FTA quy mô thị trường khu vực sẽ lớn hơn, tạo điều kiện thu hút các nhà đầu tư tìm kiếm cơ hội đầu tư vào các ngành công nghiệp có tiềm năng. Hiệp định thương mại tự do “thế hệ mới” 1.