Đặt vấn đề Hiện nay trong thời kỳ hội nhập và đang tiến hành Công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, đất nông nghiệp dần bị thu hẹp để phục vụ công cuộc đổi mới đất nước, nhiều khu vực nông thôn cũng đã có sự thay đổi chuyển dịch cơ cấu từ nông nghiệp thuần nông sang lĩnh vực phi nông nghiệp như may mặc, buôn bán, dịch vụ, hay làm công ăn lương. với định hướng phát triển nền kinh tế thị trường đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới, giúp tăng thu nhập hơn cho người nông dân (Nguyễn Đình Nghiệp, 2013). Phát triển các hoạt động phi nông nghiệp một mặt thu hút lao động dư thừa ở nông thôn, phát triển thị trường nông thôn, mặt khác còn là giải pháp có hiệu quả để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn, góp phần thay đổi bộ mặt nông thôn theo hướng đô thị hóa. Việc phát triển các hoạt động phi nông nghiệp sẽ thúc đẩy phân công lao động xã hội, phát triển ngành nghề, thu hút vốn và nguồn lực trong dân.
Giúp cho nền kinh tế nông thôn ngày càng phát triển, vượt qua khó khăn, nâng cao hiệu quả sản xuất, hướng tưới sự phát triển toàn diện của người nông dân và nâng cao chất lượng cuộc sống của họ. Nhưng do dịch bệnh Covid-19 đã có những ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển kinh tế - xã hội, gây gián đoạn chuỗi cung ứng sản xuất và lưu thông hàng hóa của tất cả các ngành công nghiệp và dịch vụ bị tác động mạnh nhất với tỉ lệ lần lượt là 86,1% và 85,9%, trong khi đó khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản chịu ảnh hưởng ít hơn với 78,7% (Bạch Hồng Việt,2020). Cùng với đó, lao động trong khu vực công nghiệp và xây dựng là 16,3 triệu người (chiếm 33,2%), giảm 254,2 nghìn người so với năm trước; khu vực dịch vụ là 18,6 triệu người (chiếm 37,9%), giảm 800,8 nghìn người so với năm trước. (Tổng Cục Thống Kê, 2022) Với phần lớn các hộ gia đình nông thôn đều có nguồn thu nhập từ nông nghiệp kết hợp với việc làm phi nông nghiệp.
Do đó, dịch Covid-19 đã làm ảnh hưởng tới các hộ có tham gia các hoạt động phi nông nghiệp bao gồm các 1 hoạt động kinh doanh những mặt hàng không thiết yếu tại địa phương, người lao động làm tại các khu công nghiệp trên địa bàn, làm công ăn lương làm thuê tại các doanh nghiệp và tỷ lệ này hiện nay là rất lớn. Trong tổng số 9,1 triệu người bị tác động tiêu cực bởi đại dịch Covid-19, có 540 nghìn người bị mất việc, 2,8 triệu người phải tạm nghỉ/tạm ngừng sản xuất kinh doanh, 3,1 triệu người cho biết họ bị cắt giảm giờ làm hoặc buộc phải nghỉ giãn việc, nghỉ luân phiên và 6,5 triệu lao động báo cáo họ bị giảm thu nhập (Tổng Cục Thống Kê, 2021) Là xã miền núi của huyện Sơn Dương, xã Sơn Nam nằm cách trung tâm huyện 30 km và cách trung tâm thành phố 55km có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển hoàn thiện cả về công - nông nghiệp và dịch vụ. Với 39 doanh nghiệp lớn cùng với rất nhiều cửa hàng, quán ăn, khu vui chơi vừa và nhỏ, tạo ra việc làm phi nông nghiệp giúp cho người dân trên địa bàn xã có thêm công việc và thu nhập để cải thiện mức sống gia đình. Nhưng kể từ khi xuất hiện dịch Covid-19, cách ly toàn xã hội và đặc biệt năm 2021 vừa qua, dịch bệnh đã ảnh hưởng trực tiếp đến địa bàn xã, phải đóng cửa giãn cách xã hội, thậm trí nhiều nhà hàng, quán ăn phải đóng cửa vĩnh viễn vì không có kinh phí chi trả tiền nhà, điện nước, và nhiều lý do khác.
Cùng với đó là sự ảnh hưởng lớn đến việc làm của người dân khu vực này, vậy việc làm phi nông nghiệp của người dân nông thôn bị ảnh hưởng như thế nào? Người dân nông thôn gặp phải những khó khăn gì khi đã và đang sống cùng dịch bệnh như hiện nay? Chính vì thế, tôi đã lựa chọn đề tài: “Ảnh hưởng của dịch Covid-19 đến việc làm phi nông nghiệp của người dân nông thôn” (nghiên cứu tại địa bàn xã Sơn Nam, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang). Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Tìm hiểu về ảnh hưởng của Covid-19 đến việc làm phi nông nghiệp của người dân nông thôn 2 1. Mục tiêu cụ thể - Tìm hiểu đặc điểm nhân khẩu và việc làm của người dân nông thôn làm phi nông nghiệp bị ảnh hưởng từ dịch Covid-19 tại xã Sơn Nam, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang.
- Tìm hiểu ảnh hưởng của dịch Covid-19 đến điều kiện việc làm phi nông nghiệp của người dân nông thôn tại xã Sơn Nam, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. - Tìm hiểu ảnh hưởng của dịch Covid-19 đến thu nhập và chi tiêu từ việc làm phi nông nghiệp của người dân nông thôn tại xã Sơn Nam, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu ảnh hưởng của dịch Covid-19 đến việc làm phi nông nghiệp của người dân nông thôn.
Khách thể nghiên cứu Người dân nông thôn làm phi nông nghiệp. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi nội dung: Đề tài tập trung tìm hiểu, phân tích thực trạng của dịch Covid-19 đến việc làm và chất lượng việc làm phi nông nghiệp, thu nhập có ảnh hưởng như thế nào và những khó khăn từ dịch bệnh đó gây ra với người dân nông thôn có việc làm phi nông nghiệp. - Phạm vi không gian: Đề tài được thực hiện tại tại xã Sơn Nam, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. - Phạm vi thời gian: + Thông tin thứ cấp được thu thập từ năm 2012 trở lại đây + Thông tin sơ cấp được thu thập từ ngày 26 tháng 04 đến ngày 30 tháng 04 năm 2022.
3 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CÁC LÝ THUYẾT LIÊN QUAN 2.Các lý thuyết nền cho đề tài nghiên cứu 2. Lý thuyết hành động xã hội của Max Weber Hành động xã hội là hành động được chủ thể gắn cho nó một ý nghĩa chủ quan nào đó, là hành động có tính đến hành vi của người khác, và vì vậy được định hướng tới người khác, trong đường lối, quá trình của nó. Một hành động mà cá nhân không nghĩ về nó thì không thể là một hành động xã hội. Mọi hành động không tính đến sự tồn tại và những phản ứng có thể có từ những người khác thì không phải là hành động xã hội.
Hành động không phải là kết quả của quá trình suy nghĩ có ý thức thì không phải là hành động xã hội. Nói đến hành động xã hội của con người là nói đến động cơ, mục đích, điều kiện, phương tiện thực hiện mục đích đã định. Có thể xem xét hành động xã hội với tư cách là tập hợp các lực lượng chủ quan bên trong (nhu cầu, tình cảm, ý thức.) và lực lượng bên ngoài (đối tượng, công cụ, điều kiện, hoàn cành. Các nhà xã hội học dùng khái niệm hành động xã hội để chỉ tất cả những hành vi và hoạt động của con người diễn ra trong khung cảnh lịch sử xã hội nhất định.
Đó là hành vi có mục đích, có đối tượng, là hành động hướng tới người khác hay chịu ảnh hưởng của người khác (Lê Ngọc Hùng, 2011) Vận dụng từ quan điểm này, đề tài nghiên cứu cũng xem xét cách người dân lựa chọn động cơ, những hành động có mục đích như thế nào để thích ứng với những biến động của dịch Covid-19 và các chính sách hỗ trợ liên quan mang lại cho người dân khu vực nông thôn. Bên cạnh đó, có thể thấy được sự thích nghi của người dân trong tình hình dịch bệnh phức tạp để phát triển toàn diện, luôn hướng tới trạng thái cân bằng, ổn định và bền vững của xã hội. Lý thuyết cấu trúc chức năng Về mặt thuật ngữ, thuyết chức năng còn được gọi là thuyết chức năng cấu trúc hay thuyết cấu trúc chức năng. Dù với tên gọi nào, các tác giả của chủ thuyết chức năng đều nhấn mạnh vào tính liên kết chặt chẽ của các bộ phận cấu thành nên một chỉnh thể mà mỗi bộ phận đều có chức năng nhất định góp phần đảm bảo sự tồn tại của chỉnh thể đó với tư cách là một cấu trúc tương đối ổn định, bền vững.
Nguồn gốc lý luận của thuyết cấu trúc - chức năng là: Thứ nhất, truyền thống khoa học xã hội Pháp coi trọng sự ổn định, trật tự của hệ thống với các bộ phận có quan hệ chức năng - hữu cơ với chỉnh thể hệ thống. Thứ hai, truyền thống khoa học Anh với thuyết tiến hóa, thuyết kinh tế, thuyết vị lợi, thuyết hữu cơ phát triển mạnh. Từ hai truyền thống này đã nảy sinh những ý tưởng khoa học về xã hội như một sinh thể hữu cơ đặc biệt với hệ thống gồm các thành phần có những chức năng nhất định tạo thành cấu trúc ổn định. Các luận điểm gốc của thuyết cấu trúc - chức năng đều nhấn mạnh tính cân bằng, ổn định và khả năng thích nghi với cấu trúc.
Thuyết này cho rằng một xã hội tồn tại, phát triển được là do các bộ phận cấu thành của nó hoạt động nhịp nhàng với nhau để đảm bảo sự cân bằng chúng của cả cấu trúc. Bất kỳ một sự thay đổi nào của thành phần nào cũng khéo theo sự thay đổi ở các thành phần khác. Sự biến đổi của cấu trúc tuân theo quy luật tiến hóa, thích nghi khi môi trường sống thay đổi, sự biến đổi cấu trúc luôn hướng tới thiết lập trạng thái cân bằng, ổn định. (Lê Ngọc Hùng, 2011) Áp dụng lý thuyết cấu trúc - chức năng vào quá trình nghiên cứu giúp chúng ta hiểu được sự liên kết từ ảnh hưởng của dịch Covid-19 đến các ngành nghề phi nông nghiệp ở khu vực nông thôn và những thích ứng, biến đổi để thích nghi, tác động tới nhau để cùng tồn tại và phát triển trong tình hình dịch bệnh khó khăn như hiện nay.
Các nghiên cứu liên quan 2. Các nghiên cứu về việc làm phi nông nghiệp của người dân. Việc làm phi nông nghiệp là một lĩnh vực rộng lớn, gồm tất cả các ngành nghề ngoài nông nghiệp ở nông thôn. Cùng với sự hình thành và phát triển của cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước các loại hình ngành nghề ở nông thôn phát triển đã tạo nên sự phong phú, đa dạng về việc làm cho người lao động ở nông thôn.