Mở đầu, Tổng quan tình hình nghiên cứu, Kết luận, Danh mục công trình khoa học của tác giả liên quan đến luận án, Tài liệu tham khảo, Phụ lục tổng hợp kết quả điều tra khảo sát, Phiếu thu thập thông tin, nội dung của luận án gồm 3 chƣơng, 10 tiết. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Phật giáo là một trƣờng phái triết học Ấn Độ cổ đại ra đời trong làn sóng phản đối sự thống trị của đạo Bàlamôn và sự phân biệt đẳng cấp, lý giải căn nguyên nỗi khổ và tìm con đƣờng giải thoát con ngƣời khỏi nỗi khổ triền miên, đè nặng trong xã hội nô lệ Ấn Độ cổ đại. Triết học Phật giáo đã sớm khẳng định vị thế của mình trong lịch sử tƣ tƣởng Ấn Độ và các quốc gia lân cận, trong đó có Việt Nam bởi vì dòng triết học này chứa đựng những triết lý đạo đức sâu sắc trong đó có đạo Hiếu và chính nó góp phần xây dựng một nền triết học Ấn Độ đặc trƣng trong lịch sử triết học của nhân loại cho dù vẫn còn hạn chế, nhƣng không ai có thể phủ nhận những giá trị đạo đức của Phật giáo. Trong chiều dài lịch sử tƣ tƣởng, nhiều học giả các nƣớc trên thế giới luôn kế thừa, tiếp thu những mặt tích cực của đạo Hiếu trong Phật giáo vào xây dựng và hoàn thiện lối sống trong xã hội mới.
Cho nên, việc nghiên cứu đạo Hiếu trong Phật giáo và ảnh hƣởng của nó đến lối sống ngƣời Việt Nam trong đó có ngƣời Việt ở đồng bằng Bắc Bộ là một vấn đề hấp dẫn, thu hút đƣợc nhiều nhà nghiên cứu với những công trình lớn có giá trị. Những tác phẩm kinh điển của Phật giáo về đạo Hiếu Phật giáo không có tác phẩm chuyên luận bàn về đạo Hiếu nhƣ trong Nho giáo nhƣng những tƣ tƣởng về đạo Hiếu đƣợc tìm thấy trong nhiều kinh điển của Phật giáo và hiện nay có nhiều học giả nghiên cứu giới thiệu, dịch và chú giải những kinh điển này nổi bật một số kinh điển sau: Kinh Vu lan báo hiếu [57] do hòa thƣợng Thích Huệ Đăng dịch đƣợc Nhà xuất bản Hồng Đức ấn hành vào năm 2016 là một bản kinh ngắn kể về nguyên nhân và phƣơng pháp báo hiếu của tôn giả Mục kiều liên đối với thân mẫu của ngài. Đại ý của kinh gồm có ba phần chính: 1, nói về nguyên nhân của pháp báo hiếu Vu lan; 2, phƣơng pháp báo hiếu nhờ vào công đạo đức cộng đồng; 3, báo hiếu là trách nhiệm chung của những ngƣời con. Duyên khởi của kinh nhƣ sau: Ngài Mục kiều liên vận dụng sáu phép thần thông tìm thấy mẹ bị LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 tái sinh trong cảnh giới ngạ quỷ, đói khát và tiều tụy.
Ngài liền lấy bát đựng cơm đem hiến dâng cho mẹ. Vì lòng tham, bà mẹ lấy tay trái che lấy cái bát, tay phải vội vã vốc cơm nhƣng cơm đã biến thành lửa nên không ăn đƣợc. Tôn giả sầu than trở về thƣa Phật để cầu cách cứu mẹ ngài. Đức Phật dạy rằng chỉ nhờ vào uy lực đạo đức tu tập của chƣ tăng trong ba tháng an cƣ mới có thể độ đƣợc mẹ ngài Mục kiều liên.
Ngài Mục kiều liên đã làm theo lời Phật dạy thiết lập trai đàn, nhờ oai đức chuyển hóa nghiệp lực của chƣ tăng mà mẹ ngài đã thoát khỏi cảnh ngạ quỷ, tái sinh về cõi trời. Nhân dịp đó, đức Phật đã khuyên tất cả những ngƣời con nên học theo gƣơng hiếu hạnh của ngài Mục kiều liên để báo đáp công ơn sinh thành dƣỡng dục của cha mẹ hiện tại và cha mẹ bảy đời quá khứ. Kinh Đại báo phụ mẫu trọng ân [47], sự báo hiếu đƣợc khởi đi bằng việc đức Phật vái lạy đống xƣơng khô trong đó có cha mẹ nhiều đời trong quá khứ của ngài, đức Phật đã giảng dạy về 10 đức ân của hai đáng sinh thành nhƣ sau: 1, Gìn giữ con khi mang thai; 2, khổ đau trong sinh nở; 3, lo lắng trăm bề đến lúc sinh; 4, nuốt đắng nhổ ngọt; 5, nhƣờng khô nằm ƣớt; 6, bú mớm nuôi nấng; 7, tắm rửa săn sóc; 8, thƣơng nhớ không nguôi; 9, quá vì con thậm chí làm ác; 10, thƣơng con trọn đời. Để con cháu đền đáp công cha nghĩa mẹ, Phật dạy phƣơng pháp báo hiếu về phƣơng diện vật chất lẫn tinh thần.
Nếu đối với cha, công ơn trời biển thuộc về phần nuôi nấng và giáo dục con cái thì đối với mẹ là cả bầu trời tình thƣơng, mƣời tháng cƣu mang, ba năm bú mớm cho đến lúc con cái đƣợc trƣởng thành và hạnh phúc trong đời. Hiếu đƣợc công ơn trời biển của hai đấng sinh thành, tất cả những ngƣời làm con phải lo báo hiếu cha mẹ. Đạo đức của lòng hiếu thảo theo kinh này khởi đi bằng đời sống đạo đức của bản thân, thấy đƣợc song thân ân trọng, nỗ lực đền đáp bằng cả tấm lòng trong mọi tình huống dù trong lúc khốn khó, lòng hiếu kính của con cháu đối với cha mẹ trƣớc sau nhƣ một. Vì tình thƣơng và tấm lòng của cha mẹ dành cho con cái là không bờ bến.
Tất cả sự báo hiếu của con chỉ đền đáp đƣợc phần nào đó trong muôn một. Những kẻ bất hiếu tự gieo bất hạnh cho bản thân và khó có cơ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 hội sống trong hạnh phúc thật sự. Do đó hiếu thảo là nhu cầu không thể thiếu của hạnh phúc và là giá trị làm thăng hoa mọi giá trị trong cuộc đời. Kinh Mục liên sám pháp [53] dạy về cách sám hối và hƣớng dẫn cha mẹ về chính pháp của đức Phật.
Sám hối là một phƣơng pháp tƣ lợi, lợi tha, một công hạnh báo hiếu rất nhiệm màu mà ngƣời muốn tu hành hiếu đạo, ngƣời muốn tu hành hiếu đạo, ngƣời muốn sám trừ nghiệp chƣớng cần phải ghi lòng tạc dạ. Ngài Mục kiều liên là một tấm gƣơng sáng chói tƣợng trƣng cho lòng chí hiếu đối với đấng từ thân, ngài đã thực hành pháp sám hối mà cứu đƣợc mẹ thoát khỏi cảnh địa ngục khiến muôn đời không thể quên. Ngoài những kinh sách trên còn nhiều kinh sách khác đề cấp đến đạo Hiếu nhƣ Kinh Thai Cốt và Kinh Huyết Bồn nhấn mạnh công đức của cha mẹ; Kinh Hiếu Tử dạy về các phƣơng thức báo hiếu; Kinh Tâm Địa Quán với phẩm thứ hai là phẩm báo ân, dạy cách đền ơn cha mẹ của ngƣời xuất gia và ngƣời tại gia; Kinh Địa Tạng kể về hiếu hạnh của Bồ-tát Địa Tạng và thông qua đó hƣớng dẫn cách đền ơn cha mẹ ở hiện đời cũngnhƣ các đời sống quá khứ; Kinh Thiện Sinh hay Giáo thọ Thi-ca-la-việt (thuộc kinh điển Pali) dạy về đời sống và các mối quan hệ đạo đức của xã hội loài ngƣời, trong đó có đề cập đến 5 nguyên tắc đạo đức của các bậc cha mẹ đối với con cái và 5 nguyên tắc đạo đức của con cái đối với cha mẹ. Những kinh điển gốc đƣợc trình bày ở trên có giá trị lớn giúp nghiên cứu sinh có cái nhìn tổng thể về nội dung đạo Hiếu trong Phật giáo.
Các công trình nghiên cứu về đạo Hiếu trong Phật giáo Trong quá trình nghiên cứu về đạo Hiếu trong Phật giáo và ảnh hƣởng của nó đến lối sống ngƣời Việt ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay, chúng tôi thấy đã có nhiều học giả nghiên cứu công phu về đạo Hiếu trong Phật giáo. Những công trình này đã có nhiều đóng góp quan trọng trong việc phân tích những nội dung cơ bản của đạo Hiếu trong Phật giáo, đồng thời nhấn mạnh những yếu tố tích cực và ý nghĩa của đạo Hiếu trong Phật giáo trong đó có một số công trình nhƣ: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Cuốn Phật pháp [11] của các tác giả Minh Châu, Thiên Ân, Chơn Trí, Đức Tâm do Thành hội Phật giáo Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành vào năm 1992. chủ đích của cuốn sách là giới thiệu Đạo Phật cho thanh - thiếu – nhi. Chƣơng trình gồm các mục lịch sử, giáo lý, pháp hạnh, nghi lễ, mẩu chuyện đạo, kinh điển.v soạn tuần tự theo bốn cấp bậc Hƣớng – Thiện, Sơ – Thiện, Trung – Thiện, Chánh – Thiện.
Trong cuốn sách, các tác giả bàn nhiều đến đạo Hiếu trong Phật giáo nhƣ phần Pháp hạnh trình bày mƣời ba nội dung trong đó nội dung thứ sáu nói về Bốn ân trong Phật giáo… Theo các tác giả, “Làm ngƣời ở đời, đƣợc sống, đƣợc thành đạt chút gì toàn nhờ công ơn của mọi ngƣời, của xã hội và của chúng sinh… nên những ai muốn thành tựu nhân cách, muốn nhận rõ ý niệm của đời sống tƣơng quan, không thể không biết đến bốn ân và những phƣơng pháp đền đáp. Bốn ân: là ân cha mẹ, ân thày bạn, ân quốc gia xã hội, ân Tam bảo” (11, tr. Tƣ tƣởng đạo Hiếu trong Phật giáo chƣa đƣợc nói nhiều nhƣng nội dung của cuốn sách phần nào giúp cho tác giả của luận án hiểu rõ hơn về giáo lý Phật giáo và những quan điểm của Phật giáo đối với đời sống xã hội hiện nay. Năm 1998, Nhà xuất bản Thống kê ấn hành tác phẩm Hành tham quan gia huấn [6] của Bùi Huy Bích.
Tác phẩm tập trung bàn vấn đề giáo dục đạo đức trong đó nội dung giáo dục đạo Hiếu là nội dung cơ bản. Tác giả khẳng định vị trí quan trọng của đạo Hiếu trong bậc thang giá trị đạo đức của con ngƣời. Nội hàm khái niệm đạo Hiếu nhấn mạnh nội dung con cái phụng sự cha mẹ lúc còn sống, ở vấn đề tu thân, lập chí của ngƣời con trai, rèn đức hạnh tề gia, vâng lời, kính thờ cha mẹ của ngƣời con gái. Nội dung đạo Hiếu trong tác phẩm này cho thấy, khác với gia huấn Trung Quốc với nội dung đạo Hiếu là sự quy định lý tính, nghiêm khắc, gia huấn Việt Nam nói về đạo Hiếu nhƣ một thứ tình cảm tự nhiên, vốn có của con ngƣời.
Nghiên cứu đạo Hiếu trong quan niệm của ngƣời xƣa là cơ sở giúp tác giả luận án có những so sánh khi phân tích đạo Hiếu trong Phật giáo. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Trong cuốn Chữ Hiếu [42], Nhà xuất bản Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 2005, trên tinh thần tƣ tƣởng của đạo Hiếu trong Phật giáo, tác giả Hạnh Hƣơng đã chỉ ra công ơn to lớn của cha mẹ, ông bà, tổ tiên; bổn phận, trách nhiệm của con đối với cha mẹ và phƣơng pháp rèn luyện để trở thành ngƣời con hiếu thảo.