Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ AN NINH CỦA XÃ HỘI DÂN SỰ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Trong những năm gần đây, xã hội dân sự là đối tượng được quan tâm đặc biệt trong các nghiên cứu của nhiều học giả, nhà khoa học, nhà quản lý và hoạch định chính sách ở cấp độ toàn cầu. Điều đó cho thấy tính vấn đề và sức “nóng” mà XHDS mang lại cho chính trị quốc tế nói chung, nền chính trị khu vực và của mỗi quốc gia nói riêng. Nhất là, những xung đột, bất ổn, bất định của đời sống quốc tế và những vấn đề liên quan đến XHDS trong những năm gần đây càng thúc đẩy sự quan tâm của các nhà khoa học. Đề tài về XHDS và các tổ chức XHDS không phải là hướng nghiên cứu mới, nhưng cho đến nay vẫn chưa có sự nhất trí cao về những vấn đề cơ bản của XHDS như: bản chất của XHDS là gì? Xã hội dân sự và XHCD là hai cấu trúc - chức năng khác nhau hay chúng là một? Những mặt tích cực và hạn chế của XHDS là gì?.
Nguồn gốc của thuật ngữ này xuất hiện ở phương Tây với nhiều cách tiếp cận khác nhau. Sở dĩ có sự khác nhau này là do trong những không - thời gian khác nhau, sự tham gia, tương tác của các cá nhân với cá nhân, cá nhân với xã hội khác nhau sẽ dẫn đến những dấu hiệu đặc trưng của nó (XHDS) được bộc lộ ra bên ngoài là khác nhau. Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về XHDS trong lịch sử, nên luận án không tham vọng đưa ra cách tiếp cận mới về XHDS mà chỉ dựa trên những thành tựu mà nhân loại đã đạt được trong nghiên cứu về XHDS, để rút ra từ đó những dấu hiệu đặc trưng, bản chất của XHDS, vốn đã được đa phần các học giả chấp nhận. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Căn cứ vào mục đích và nội dung nghiên cứu, luận án phân chia các tài liệu có được theo 3 nội dung sau: Những công trình nghiên cứu về XHDS trong bối cảnh toàn cầu hóa; Những công trình nghiên cứu về nguy cơ mất an ninh của XHDS; Những công trình nghiên cứu về an ninh toàn cầu.
Những công trình nghiên cứu về xã hội dân sự trong bối cảnh toàn cầu hóa 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Tư tưởng về XHDS đã được đặt nền móng từ thời kỳ cổ đại với những triết gia tiêu biểu như Platon trong tác phẩm Cộng hòa, Aristotle trong tác phẩm Chính trị luận. Nếu Platon đề cập đến quyền con người, quyền công dân và đưa ra mô hình nhà nước lý tưởng; thì Aristotle lại cho rằng, sẽ chẳng thể nào có được mô hình nhà nước lý tưởng ấy, nhưng con người vẫn có thể xây dựng được một nhà nước tốt nhất có thể - Đó là mô hình nhà nước trung dung thỏa hiệp giữa dân chủ và quý tộc. Tư tưởng của hai ông được tiếp nối đến thời kỳ Trung cổ bởi các nhà thần học, triết học như: St.
Đây là thời kỳ chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi thần học và thần quyền, nên Augustine, Aquinas cho rằng Nước Trần gian bị chi phối bởi Nước Chúa. Cho đến thời Khai Sáng và hiện đại, tư tưởng về XHDS được cụ thể hóa hơn trong các cách tiếp cận của các nhà tư tưởng như: Hobbes, J.Locke, Montesquieu, Jean-Jacques Rousseau, Hume, Kant [42], Machiavelli, Hegel, C.Tocqueville… Tinh thần pháp luật của Montesquieu, Bàn về khế ước xã hội của Jean- Jacques Rousseau, Nền dân trị Mỹ của A.Tocqueville là ba trong số những công trình đưa lại cách tiếp cận theo thuyết tự do và thuyết tân tự do [36, tr. Từ Hume đến Kant, Hegel là một bước tiến dài trong cách tiếp cận và đưa ra định nghĩa về XHDS. Trong Các nguyên lý của triết học pháp quyền 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hegel là người đầu tiên đưa ra định nghĩa về XHDS.
Theo Hegel, xã hội dân sự là cấp độ của sự dị biệt giữa gia đình và nhà nước… ra đời sau nhà nước và cần có nhà nước định hướng [29, tr. Ở một cách tiếp cận ngược lại với Hegel, Mác cho rằng XHDS là nơi để Nhà nước buộc phải điều chỉnh chức năng của nó [51, tr. Đến thời kỳ hiện đại, thời kỳ mà thế giới đang được làm phẳng (T.Friedmand) bởi các nhân tố cơ bản của toàn cầu hóa thì những nghiên cứu về XHDS lại nhấn mạnh đến vai trò, chức năng của XHDS đối với các nhà nước và cộng đồng. Chịu sự tác động của toàn cầu hóa, xã hội dân sự nhận được cả hai mặt: tích cực và tiêu cực.
Các phân tích của giới học giả hiện đại cũng đi theo 2 đường hướng này (phân tích mặt tích cực và tiêu cực do toàn cầu hóa đem lại cho XHDS). Trước hết, phải kể đến những công trình nghiên cứu về những cơ sở lý thuyết và thực tiễn của XHDS như: Xã hội dân sự (1996) của C.Hann và Elizabeth Dunn; “Khám phá xã hội dân sự” (2004) của Marlies Glasius, David Lewis, Hakan Seckinelgin; “Xã hội dân sự toàn cầu” (2005) của David Chandler. Trong các tác phẩm đó, khái niệm XHDS không chỉ được nghiên cứu tách biệt và đối lập với nhà nước, mà được hiểu rộng hơn, bao gồm những hoạt động xã hội, các quan hệ quyền lực phức tạp và hệ thống đạo đức kết nối cộng đồng lại với nhau. Các tác giả còn nghiên cứu ảnh hưởng của XHDS đối với nền chính trị trên toàn thế giới, đồng thời phân tích những thay đổi mang tính cách mạng trong nền chính trị thế giới khi ngày càng xuất hiện nhiều các chủ thể quan hệ quốc tế phi quốc gia như các tổ chức quốc tế, các tổ chức không biên giới, các NGOs quốc tế, các phong trào quốc tế… 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhiều nhà nghiên cứu đã phân tích, làm sáng tỏ những điểm cơ bản của quá trình hình thành, phát triển XHDS ở các nước trên thế giới, đặc biệt là những nước đang trong quá trình chuyển đổi nền chính trị và kinh tế như “Xã hội dân sự trong quá trình dân chủ hóa” của Peter Burnell và Peter Calvert (2004), “Xã hội dân sự và phát triển” của Jude Howell (2004)… Trong các nghiên cứu trên, các tác giả tập trung phân tích vai trò của XHDS trong phát triển kinh tế - xã hội và đưa ra kết luận về quan hệ biện chứng giữa phát triển XHDS với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và quá trình dân chủ hóa đời sống chính trị.
Từ đó, so sánh giữa XHDS với chính trị xã hội, giữa quá trình phát triển XHDS ở một số quốc gia Châu Mỹ Latinh, Châu Phi, Châu Á và một số quốc gia Đông Âu trong quá trình dân chủ hóa đất nước; đồng thời chỉ ra sự tham gia của các tổ chức tài trợ vào XHDS. Các ông cũng phân tích những quan niệm có tính chất quy phạm của chính các tổ chức đó về mối quan hệ giữa XHDS, sự phát triển và dân chủ hóa, và việc quan niệm đó được áp dụng vào hoạt động thực tiễn như thế nào nhằm củng cố XHDS.Schak và Wayne Hudson trong cuốn sách “Xã hội dân sự ở Châu Á” đã tập trung nghiên cứu bản chất của XHDS ở một số nước Châu Á; chỉ ra các đặc điểm phân biệt XHDS và các dạng XHDS khác nhau ở Châu Á; đồng thời nghiên cứu mối quan hệ giữa XHDS với tính chất một mô hình hoàn chỉnh và quá trình dân chủ hóa ở các nước này; mối quan hệ giữa XHDS và đổi mới về chính trị; vai trò của các NGOs trong việc xây dựng XHDS. Cuốn sách cũng phân tích sự đổi mới của XHDS ở một số nước và nghiên cứu một số tổ chức trong XHDS ở các nước đó. Liên quan đến vai trò của các NGOs trong XHDS, cuốn sách “Xã hội dân sự, toàn cầu hóa và sự thay đổi chính trị ở Châu Á” do Robert P Weller chủ biên cho thấy rằng, các viện sĩ và các nhà hoạch định chính sách quan 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tâm nhiều hơn đến việc các NGOs góp phần khuyến khích sự điều hành nhà nước tốt hơn, nhằm hướng tới một nền chính trị dân chủ và mục đích cuối cùng là một XHDS toàn cầu.
Tuy nhiên, các nhà phê bình của các tổ chức trên cho thấy rằng, các NGOs có khuynh hướng không dân chủ trong chính tổ chức của nó. Những tổ chức đó nói lên tiếng nói của những nhóm người mà họ phải chịu ơn qua các cuộc bầu cử hoặc qua việc nhận sự giúp đỡ về mặt tài chính, và chúng thường đại diện cho lợi ích của những người ở những nước giàu mà quên đi những người ở các nước nghèo. Trong cuốn sách “Xã hội dân sự ở Đông Nam Á” do Hock Guaan Lee chủ biên, bao gồm các bài viết về XHDS ở Đông Nam Á của các tác giả từ nhiều nước. Cuốn sách đề cập đến mối liên quan giữa XHDS với việc trao quyền cho nhân dân, quản lý nhà nước có hiệu quả và làm sâu sắc thêm nền dân chủ.
Các tác giả đề cập đến vấn đề trên bằng việc nghiên cứu những hoạt động và sự tham gia xã hội của những NGOs vào các lĩnh vực tôn giáo, sắc tộc, giới tính và môi trường ở các nước Đông Nam Á. Trong những năm gần đây, các công trình nghiên cứu chỉ số XHDS - CSI nhằm đánh giá điểm mạnh, điểm yếu hiện tại của XHDS đã được tiến hành tại hơn 50 quốc gia trên phạm vi thế giới. Việc đánh giá được thực hiện theo một phương pháp luận chung do CIVICUS (Liên minh Thế giới vì sự tham gia của công dân - một NGO đóng tại Nam Phi) xây dựng thông qua việc nghiên cứu thí điểm tại một số nước. Công trình nghiên cứu CSI đánh giá 4 bình diện quan trọng nhằm tạo ra một viễn cảnh rộng rãi và rõ ràng về XHDS, bao gồm: cấu trúc XHDS; môi trường kinh tế - xã hội đối với XHDS; các giá trị của XHDS và tác động của các hoạt động do XHDS mang lại.
Từ những liệt kê trên cho thấy, vấn đề XHDS được giới nghiên cứu lý luận ngoài nước đặc biệt quan tâm, chú ý. Mặc dù nội dung, phạm vi và các yếu tố cấu thành của XHDS hiện vẫn còn nhiều điểm gây tranh cãi, nhưng 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.