Luận văn: Tác động của ACFTA đến Thương mại Việt Nam - Trung Quốc (ĐH Kinh Tế)

Luận văn: Tác động của Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN Trung Quốc đến thương mại Việt Nam - Trung Quốc. Phân tích chuyên sâu, kết quả nghiên cứu và kiến nghị.

• Tác giả: Nguyễn Hồng Thu
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Hồng Nhung
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Đối Ngoại
• Đề tài: Tác Động Của Khu Vực Mậu Dịch Tự Do ASEAN – Trung Quốc Tới Thƣơng Mại Việt Nam – Trung Quốc
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá ACFTA Tác động đến Thương mại Việt Trung

Hiệp định Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) là một thỏa thuận thương mại mang tính bước ngoặt, được ký kết vào ngày 4 tháng 11 năm 2002. Hiệp định này đã mở đường cho việc hình thành một trong những khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới, bao gồm 11 quốc gia với dân số khổng lồ. Mục tiêu chính của ACFTA là củng cố và tăng cường hợp tác kinh tế, tự do hóa thương mại hàng hóa, dịch vụ và tạo ra một môi trường đầu tư minh bạch, thuận lợi. Đối với quan hệ thương mại Việt - Trung, hiệp định này vừa là cơ hội lớn vừa là thách thức không nhỏ. Việc dỡ bỏ các hàng rào thuế quan đã thúc đẩy kim ngạch thương mại song phương tăng trưởng vượt bậc, mở rộng thị trường cho hàng hóa Việt Nam. Tuy nhiên, tác động của ACFTA cũng tạo ra áp lực cạnh tranh gay gắt cho các doanh nghiệp trong nước và làm gia tăng tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc. Việc hiểu rõ các nội dung cốt lõi, lộ trình cam kết và các tác động đa chiều của hiệp định là yêu cầu cấp thiết để Việt Nam có thể hoạch định chính sách phù hợp, tận dụng tối đa lợi ích và giảm thiểu các rủi ro trong quá trình hội nhập kinh tế sâu rộng này. Phân tích các khía cạnh từ sự cần thiết hình thành đến các cam kết cụ thể sẽ cung cấp một cái nhìn toàn diện về khuôn khổ pháp lý và kinh tế đang định hình dòng chảy thương mại giữa hai quốc gia láng giềng.

1.1. Sự cần thiết hình thành Khu vực mậu dịch tự do ASEAN Trung Quốc

Sự ra đời của ACFTA xuất phát từ cả yếu tố khách quan và nhu cầu nội tại của các bên. Về khách quan, xu thế toàn cầu hóa và khu vực hóa diễn ra mạnh mẽ từ những năm 1990 đã thúc đẩy các quốc gia tìm kiếm liên kết kinh tế sâu rộng hơn. Sau cuộc khủng hoảng tài chính châu Á 1997-1998, các nước ASEAN nhận thấy sự cần thiết phải đẩy mạnh cải cách và hợp tác với một nền kinh tế lớn để duy trì đà tăng trưởng. Về phía Trung Quốc, nền kinh tế phát triển nhanh đòi hỏi phải mở rộng thị trường tiêu thụ và tìm kiếm nguồn cung nguyên liệu ổn định. ASEAN với vị trí địa lý chiến lược và nguồn tài nguyên phong phú đã trở thành đối tác lý tưởng. Nhu cầu nội tại của mỗi bên đã gặp nhau, tạo động lực mạnh mẽ cho việc thiết lập một khu vực mậu dịch tự do, nhằm tăng cường quan hệ chính trị, ngoại giao và thúc đẩy lợi ích kinh tế chung.

1.2. Những nội dung chính của Hiệp định khung ACFTA

Hiệp định khung về Hợp tác Kinh tế toàn diện giữa ASEAN và Trung Quốc đã đặt nền móng pháp lý cho ACFTA với bốn mục tiêu chính: (1) Củng cố hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư; (2) Tự do hóa thương mại hàng hóa và dịch vụ; (3) Mở rộng các lĩnh vực hợp tác mới; và (4) Hỗ trợ các thành viên mới của ASEAN (Campuchia, Lào, Myanmar, Việt Nam - CLMV) hội nhập và thu hẹp khoảng cách phát triển. Hiệp định này không chỉ dừng lại ở thương mại hàng hóa mà còn bao trùm các lĩnh vực hợp tác rộng lớn hơn như dịch vụ, đầu tư, khoa học công nghệ, nông nghiệp và an ninh phi truyền thống. Đây là một thỏa thuận toàn diện, phản ánh mong muốn xây dựng một quan hệ đối tác chiến lược và bền vững giữa ASEAN và Trung Quốc.

1.3. Lộ trình cắt giảm thuế quan và Chương trình Thu hoạch sớm

Lộ trình cắt giảm thuế quan là nội dung cốt lõi của ACFTA, được chia thành Danh mục Thông thường (NT) và Danh mục Nhạy cảm (SEL). Đối với Danh mục NT, thuế suất được giảm dần về 0% vào năm 2010 cho ASEAN-6 và Trung Quốc, và năm 2015 cho các nước CLMV. Danh mục SEL có lộ trình giảm thuế chậm hơn để các ngành sản xuất trong nước có thời gian thích ứng. Đặc biệt, Chương trình Thu hoạch sớm (EHP) được áp dụng cho một số mặt hàng nông thủy sản (từ Chương 01 đến 08 trong biểu thuế) nhằm mang lại lợi ích ngay lập tức cho các bên. Chương trình này cho phép cắt giảm thuế quan nhanh hơn, tạo điều kiện cho các sản phẩm nông nghiệp, vốn là thế mạnh của nhiều nước ASEAN bao gồm Việt Nam, thâm nhập thị trường Trung Quốc sớm hơn, qua đó thúc đẩy thương mại và tăng thu nhập cho nông dân.

II. Top 3 thách thức lớn trong thương mại Việt Trung với ACFTA

Mặc dù ACFTA mở ra một thị trường xuất khẩu rộng lớn, nhưng nó cũng đặt ra những thách thức đáng kể cho nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt trong quan hệ thương mại Việt - Trung. Những thách thức này không chỉ mang tính kinh tế mà còn liên quan đến năng lực quản lý và cơ cấu nội tại của nền sản xuất. Thách thức lớn nhất và rõ ràng nhất là tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc ngày càng gia tăng. Việc giảm thuế theo cam kết đã khiến hàng hóa Trung Quốc với giá cả cạnh tranh tràn vào thị trường Việt Nam, từ hàng tiêu dùng đến máy móc, thiết bị và nguyên phụ liệu. Điều này gây áp lực lớn lên cán cân thương mại và dự trữ ngoại hối. Thách thức thứ hai là năng lực cạnh tranh của hàng hóa và doanh nghiệp Việt Nam còn yếu kém. Nhiều doanh nghiệp trong nước gặp khó khăn khi phải đối đầu trực diện với các sản phẩm Trung Quốc có ưu thế về quy mô và chi phí. Cuối cùng, công tác quản lý thương mại, đặc biệt là tại khu vực biên mậu, còn nhiều bất cập, tạo kẽ hở cho các hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại, làm suy giảm lợi ích mà hiệp định mang lại. Việc nhận diện và đối mặt với những thách thức này là yếu tố then chốt để Việt Nam có thể cân bằng lợi ích trong khuôn khổ ACFTA.

2.1. Vấn đề nhập siêu từ Trung Quốc ngày càng gia tăng

Một trong những tác động của ACFTA dễ nhận thấy nhất là sự gia tăng nhanh chóng của thâm hụt thương mại. Luận văn của Nguyễn Hồng Thu (2009) chỉ ra rằng, sau khi hiệp định có hiệu lực, kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam từ Trung Quốc đã tăng mạnh hơn rất nhiều so với kim ngạch xuất khẩu. Việt Nam chủ yếu nhập khẩu máy móc, thiết bị, nguyên phụ liệu cho sản xuất và hàng tiêu dùng. Lợi thế về giá của hàng hóa Trung Quốc, kết hợp với việc cắt giảm thuế quan, đã khiến tình trạng nhập siêu trở nên trầm trọng. Vấn đề này đặt ra bài toán khó cho các nhà hoạch định chính sách về việc làm thế nào để cân bằng cán cân thương mại, tránh phụ thuộc quá nhiều vào một nguồn cung và đảm bảo sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

2.2. Năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam còn yếu kém

Áp lực cạnh tranh là một thách thức mang tính cấu trúc. Hàng hóa Việt Nam, đặc biệt là các sản phẩm công nghiệp chế biến, thường có giá thành cao hơn và mẫu mã kém đa dạng so với hàng Trung Quốc. Năng lực cạnh tranh yếu kém xuất phát từ nhiều nguyên nhân: công nghệ sản xuất lạc hậu, quy mô doanh nghiệp nhỏ, chi phí logistics cao và khả năng quản trị còn hạn chế. Khi hàng rào thuế quan bị dỡ bỏ, các doanh nghiệp Việt Nam phải cạnh tranh sòng phẳng ngay trên sân nhà. Nhiều ngành sản xuất trong nước như dệt may, da giày, đồ gia dụng phải đối mặt với nguy cơ bị thu hẹp thị phần. Nâng cao năng lực cạnh tranh trở thành yêu cầu sống còn để doanh nghiệp Việt có thể tồn tại và phát triển trong môi trường hội nhập.

2.3. Khó khăn trong công tác quản lý thương mại biên mậu

Hoạt động thương mại Việt - Trung không chỉ diễn ra qua các kênh chính ngạch mà còn rất sôi động tại khu vực biên giới. Tuy nhiên, việc quản lý thương mại biên mậu vẫn còn nhiều khó khăn. Các vấn đề như buôn lậu, vận chuyển hàng hóa trái phép, gian lận xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế quan của ACFTA vẫn diễn ra phức tạp. Những hoạt động này không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh không lành mạnh, ảnh hưởng tiêu cực đến các doanh nghiệp làm ăn chân chính. Việc thiếu một cơ chế phối hợp đồng bộ và hiệu quả giữa các lực lượng chức năng hai bên biên giới là một trong những nguyên nhân chính. Tăng cường quản lý biên mậu là một nhiệm vụ quan trọng để đảm bảo hiệp định được thực thi một cách công bằng và minh bạch.

III. Phân tích tác động tĩnh ACFTA Tạo và chệch hướng thương mại

Lý thuyết kinh tế về hội nhập phân loại các tác động của một khu vực mậu dịch tự do (FTA) thành hai nhóm chính: tác động tĩnh và tác động động. Tác động tĩnh là những ảnh hưởng tức thời đến phúc lợi kinh tế ngay sau khi các rào cản thương mại được dỡ bỏ, chủ yếu liên quan đến việc phân bổ lại nguồn lực sản xuất. Trong khuôn khổ ACFTA, hai tác động tĩnh quan trọng nhất đối với thương mại Việt - Trung là tác động tạo thương mại (trade creation) và tác động chệch hướng thương mại (trade diversion). Tạo thương mại xảy ra khi việc loại bỏ thuế quan cho phép một quốc gia thành viên thay thế sản xuất nội địa kém hiệu quả bằng hàng nhập khẩu rẻ hơn từ một quốc gia thành viên khác, giúp tăng phúc lợi chung. Ngược lại, chệch hướng thương mại xảy ra khi một quốc gia thành viên chuyển từ nhập khẩu hàng hóa từ một nhà cung cấp ngoài khối có chi phí thấp sang một nhà cung cấp trong khối có chi phí cao hơn chỉ vì ưu đãi thuế quan. Hiệu quả ròng của ACFTA đối với Việt Nam phụ thuộc vào việc tác động nào chiếm ưu thế. Việc phân tích kỹ lưỡng hai hiệu ứng này giúp đánh giá chính xác hơn lợi ích và chi phí mà Việt Nam phải đối mặt khi tham gia sân chơi này.

3.1. Phân tích tác động tạo thương mại trade creation

Tác động tạo thương mại xuất hiện khi việc giảm thuế theo cam kết ACFTA làm cho hàng hóa từ Trung Quốc trở nên rẻ hơn so với hàng hóa sản xuất trong nước. Người tiêu dùng và các doanh nghiệp Việt Nam được hưởng lợi khi có thể mua máy móc, nguyên vật liệu hoặc hàng tiêu dùng với giá thấp hơn. Điều này giúp tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực, khi Việt Nam có thể tập trung vào sản xuất những mặt hàng có lợi thế so sánh và nhập khẩu những mặt hàng khác. Chẳng hạn, việc nhập khẩu máy móc giá rẻ từ Trung Quốc giúp hiện đại hóa sản xuất, nâng cao năng suất cho nhiều ngành kinh tế. Về lý thuyết, tạo thương mại luôn làm gia tăng phúc lợi kinh tế tổng thể của các nước thành viên.

3.2. Hiểu rõ tác động chệch hướng thương mại trade diversion

Tác động chệch hướng thương mại là một hiệu ứng tiêu cực tiềm tàng. Nó xảy ra khi Việt Nam chuyển hướng nhập khẩu từ một nước ngoài ACFTA (ví dụ: Nhật Bản, Hàn Quốc) sang Trung Quốc, mặc dù giá của Trung Quốc trước thuế cao hơn, chỉ vì hàng hóa Trung Quốc được miễn thuế. Ví dụ, trước ACFTA, Việt Nam có thể nhập một linh kiện từ Nhật Bản với giá 100 USD và chịu thuế 10%, tổng chi phí là 110 USD. Cùng linh kiện đó từ Trung Quốc có giá 105 USD, sau thuế 10% là 115.5 USD, nên Việt Nam chọn nhập từ Nhật. Sau ACFTA, thuế cho hàng Trung Quốc về 0%, giá chỉ còn 105 USD, rẻ hơn 110 USD từ Nhật. Việt Nam chuyển sang nhập từ Trung Quốc, nhưng thực chất đang mua hàng từ một nhà sản xuất kém hiệu quả hơn trên toàn cầu. Điều này làm giảm phúc lợi quốc gia vì chính phủ mất đi nguồn thu thuế.

3.3. Đánh giá cân bằng giữa tạo và chệch hướng thương mại

Đối với thương mại Việt - Trung, ACFTA đã tạo ra cả hai hiệu ứng. Tác động tạo thương mại là rõ rệt, thể hiện qua sự gia tăng mạnh mẽ kim ngạch thương mại song phương. Tuy nhiên, tác động chệch hướng thương mại cũng có khả năng xảy ra, đặc biệt với các mặt hàng mà Trung Quốc không phải là nhà sản xuất hiệu quả nhất thế giới. Theo luận văn của Nguyễn Hồng Thu, để một FTA thực sự có lợi, giá trị phúc lợi từ tạo thương mại phải lớn hơn thiệt hại do chệch hướng thương mại gây ra. Điều này phụ thuộc vào cơ cấu biểu thuế của Việt Nam trước khi có FTA và mức độ cạnh tranh của các ngành sản xuất của Trung Quốc so với phần còn lại của thế giới. Một đánh giá toàn diện cần các mô hình kinh tế lượng phức tạp, nhưng về mặt định tính, nguy cơ chệch hướng thương mại là một yếu tố cần được xem xét cẩn trọng.

IV. Cách ACFTA thúc đẩy cạnh tranh đầu tư và tăng trưởng kinh tế

Ngoài các tác động tĩnh, ACFTA còn tạo ra những tác động động, có ảnh hưởng lâu dài và sâu sắc đến cấu trúc nền kinh tế. Những tác động này không chỉ thay đổi dòng chảy thương mại mà còn là chất xúc tác cho sự phát triển. Một trong những tác động của ACFTA quan trọng nhất là việc gia tăng cạnh tranh và mở rộng thị trường. Doanh nghiệp Việt Nam không còn hoạt động trong môi trường được bảo hộ mà phải đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt từ các đối tác Trung Quốc, buộc họ phải đổi mới, nâng cao hiệu quả. Đồng thời, hiệp định cũng thúc đẩy dòng vốn đầu tư. Một môi trường thương mại tự do, ổn định và có thể dự đoán được sẽ hấp dẫn các nhà đầu tư nước ngoài, bao gồm cả các nhà đầu tư Trung Quốc, muốn tận dụng Việt Nam làm cơ sở sản xuất để xuất khẩu sang các nước ASEAN khác. Mối liên kết giữa thương mại và đầu tư này tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực, từ chuyển giao công nghệ, kinh nghiệm quản lý đến phát triển cơ sở hạ tầng. Cuối cùng, tất cả những yếu tố này góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống người dân, đặc biệt tại các khu vực biên giới.

4.1. Mở rộng thị trường và gia tăng áp lực cạnh tranh

Việc tham gia ACFTA giúp các doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường 1,3 tỷ dân của Trung Quốc một cách dễ dàng hơn. Đây là cơ hội vàng để mở rộng quy mô sản xuất và gia tăng lợi nhuận. Tuy nhiên, đi kèm với đó là áp lực cạnh tranh ngày càng lớn. Thị trường lớn hơn đồng nghĩa với cạnh tranh nhiều hơn. Các doanh nghiệp buộc phải tự vận động để nâng cao năng suất, cải tiến chất lượng sản phẩm và hạ giá thành. Môi trường cạnh tranh quốc tế giúp kiềm chế sự độc quyền, buộc các nguồn lực trong nền kinh tế phải di chuyển từ những ngành kém hiệu quả sang những ngành có lợi thế so sánh hơn. Đây là một quá trình thanh lọc tự nhiên, dù khắc nghiệt nhưng cần thiết để xây dựng một nền kinh tế vững mạnh và hiệu quả.

4.2. Thúc đẩy dòng vốn đầu tư gắn liền với hoạt động thương mại

Mối quan hệ giữa thương mại và đầu tư là hai chiều. Khi thương mại Việt - Trung được thúc đẩy, đầu tư cũng sẽ tăng lên để tận dụng cơ hội. ACFTA tạo ra một thị trường rộng lớn và thống nhất, hấp dẫn dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Các công ty Trung Quốc có thể đầu tư vào Việt Nam để tận dụng chi phí lao động cạnh tranh và xuất khẩu ngược lại Trung Quốc hoặc sang các nước ASEAN khác. Ngược lại, các công ty từ Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu cũng có thể xem Việt Nam là một "cứ điểm" sản xuất để thâm nhập thị trường Trung Quốc thông qua các ưu đãi của ACFTA. Dòng vốn đầu tư này không chỉ mang lại nguồn vốn mà còn đi kèm công nghệ tiên tiến và kinh nghiệm quản lý hiện đại.

4.3. Tác động lan tỏa đến tăng trưởng kinh tế và cơ sở hạ tầng

Các tác động về cạnh tranh và đầu tư cuối cùng sẽ chuyển hóa thành tăng trưởng kinh tế. Hiệu quả kinh tế nhờ quy mô thị trường được mở rộng, tạo ra các dòng chảy thương mại và đầu tư mới, từ đó làm gia tăng sản lượng và thu nhập quốc dân. Luận văn nghiên cứu cũng chỉ ra những tác động tích cực đến cơ sở hạ tầng, đặc biệt là tại các vùng biên giới. Để phục vụ cho hoạt động thương mại ngày càng sôi động, hệ thống đường sá, cảng biển, kho bãi được đầu tư nâng cấp, tạo điều kiện cho các vùng kinh tế biên mậu phát triển, cải thiện đời sống người dân và tăng cường giao lưu kinh tế, văn hóa giữa hai nước.

V. Đánh giá thực trạng thương mại Việt Trung trong khuôn khổ ACFTA

Kể từ khi ACFTA có hiệu lực, bức tranh thương mại Việt - Trung đã có những thay đổi sâu sắc và mang tính bước ngoặt. Phân tích các số liệu thống kê thực tế cho thấy một sự tăng trưởng bùng nổ về kim ngạch thương mại song phương, khẳng định vai trò của hiệp định như một chất xúc tác mạnh mẽ. Tuy nhiên, đi sâu vào chi tiết, sự tăng trưởng này không đồng đều và để lại nhiều vấn đề cần quan tâm. Kim ngạch và tốc độ tăng trưởng thương mại đã đạt những con số kỷ lục, đưa Trung Quốc trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam. Cùng với đó, cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu cũng có sự chuyển dịch đáng kể. Việt Nam chủ yếu xuất khẩu các mặt hàng thô, sơ chế và nông sản, trong khi nhập khẩu phần lớn là máy móc, thiết bị và nguyên phụ liệu phục vụ sản xuất. Tác động của ACFTA thể hiện rõ nét qua sự thay đổi này, vừa tạo điều kiện cho xuất khẩu thế mạnh, vừa làm gia tăng sự phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc. Việc đánh giá thực trạng một cách khách quan dựa trên dữ liệu là cơ sở quan trọng để nhìn nhận đúng những thành tựu và hạn chế trong quan hệ thương mại hai nước.

5.1. Phân tích kim ngạch và tốc độ tăng trưởng thương mại song phương

Số liệu từ luận văn cho thấy, sau năm 2002, tổng kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc đã tăng theo cấp số nhân. Tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm luôn ở mức cao, phản ánh mức độ liên kết kinh tế ngày càng chặt chẽ. Cả kim ngạch xuất khẩu từ Việt Nam sang Trung Quốc và nhập khẩu từ Trung Quốc vào Việt Nam đều tăng mạnh. Tuy nhiên, tốc độ tăng của nhập khẩu luôn cao hơn xuất khẩu, dẫn đến thâm hụt thương mại ngày càng lớn về phía Việt Nam. Sự tăng trưởng ấn tượng này chứng tỏ ACFTA đã thành công trong việc dỡ bỏ các rào cản và thúc đẩy dòng chảy hàng hóa qua biên giới.

5.2. Chuyển dịch trong cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam

Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc chủ yếu tập trung vào các nhóm hàng có lợi thế tự nhiên. Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực bao gồm nông sản (rau quả, cao su, sắn), thủy sản, khoáng sản thô (than đá, dầu thô) và hàng dệt may, da giày. ACFTA, đặc biệt là Chương trình Thu hoạch sớm, đã tạo điều kiện thuận lợi cho nông sản Việt Nam tiếp cận thị trường khổng lồ này. Tuy nhiên, cơ cấu này cũng cho thấy giá trị gia tăng của hàng xuất khẩu Việt Nam còn thấp, chủ yếu là sản phẩm thô hoặc sơ chế. Điều này đặt ra yêu cầu về việc chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu theo hướng tăng tỷ trọng hàng hóa chế biến sâu và có hàm lượng công nghệ cao hơn.

5.3. Thay đổi trong cơ cấu hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc

Về phía nhập khẩu, cơ cấu hàng hóa từ Trung Quốc rất đa dạng, nhưng tập trung vào các nhóm hàng thiết yếu cho nền kinh tế Việt Nam. Các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu là máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng, chiếm tỷ trọng lớn nhất. Tiếp theo là nhóm nguyên phụ liệu cho ngành dệt may, da giày, và các sản phẩm như sắt thép, hóa chất, phân bón. Cơ cấu nhập khẩu này phản ánh vai trò của Trung Quốc như một "công xưởng" cung cấp tư liệu sản xuất cho Việt Nam. Mặc dù điều này giúp duy trì hoạt động sản xuất và xuất khẩu của Việt Nam sang các thị trường khác, nó cũng tạo ra sự phụ thuộc lớn vào nguồn cung từ một thị trường duy nhất, tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự kiện ký kết Hiệp định khung về Hợp tác kinh tế toàn diện ngày 4/11/2002 tại Phnom Penh đã đánh dấu bước ngoặt lịch sử, đặt nền móng kiến tạo Khu vực mậu dịch tự do ASEAN – Trung Quốc (ACFTA). Đây là một khối liên kết kinh tế khổng lồ với quy mô dân số trên 1,9 tỷ người, trong đó Trung Quốc đóng góp 1,3 tỷ dân và ASEAN chiếm gần 600 triệu dân. Trong bối cảnh làn sóng tự do hóa thương mại toàn cầu phát triển mạnh mẽ với hơn 300 hiệp định thương mại song phương và khu vực được ký kết vào năm 2005, việc thành lập ACFTA mang lại cơ hội lịch sử nhưng cũng đặt ra bài toán thương mại đầy thách thức cho Việt Nam.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ tác động đa chiều của ACFTA đối với quan hệ thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc. Mục tiêu cụ thể là phân tích thực trạng lưu chuyển hàng hóa, đánh giá tác động tĩnh và tác động động của hiệp định, chỉ ra các cơ hội mở rộng thị trường cùng các thách thức từ áp lực cạnh tranh và nguy cơ thâm hụt cán cân thương mại. Phạm vi thời gian nghiên cứu tập trung sâu từ thời điểm ký kết Hiệp định khung năm 2002 đến năm 2009, gắn liền với không gian kinh tế Việt Nam – Trung Quốc trong tương quan khối ASEAN.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện rõ qua việc cung cấp luận cứ khoa học để tối ưu hóa lộ trình cắt giảm hơn 90% số dòng thuế trong Danh mục hàng hóa thông thường (NT) và xử lý hiệu quả 400 dòng thuế trong Danh mục hàng hóa nhạy cảm (SEL). Kết quả nghiên cứu hỗ trợ trực tiếp cho các nhà hoạch định chính sách nhằm thu hẹp mức nhập siêu, đồng thời định hướng cho doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế quan để duy trì tốc độ tăng trưởng xuất khẩu trên 20% mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết hội nhập kinh tế quốc tế kinh điển của nhà kinh tế học Bela Balassa công bố năm 1961, phân định 5 cấp độ hội nhập từ thấp đến cao: Thỏa thuận mậu dịch ưu đãi (PTA), Khu vực mậu dịch tự do (FTA), Liên minh thuế quan (CU), Thị trường chung (CM) và Liên minh kinh tế (EU). Trong mô hình 5 cấp độ này, FTA là hình thức liên kết mà các thành viên triệt tiêu hầu hết hàng rào thuế quan và phi thuế quan nội khối nhưng vẫn duy trì chính sách thuế độc lập với các nước ngoài khối.

Khung phân tích tác động thương mại dựa trên lý thuyết của Jacob Viner năm 1950 và J. Meade năm 1955 về hai hiệu ứng kinh tế cơ bản:

• Tác động tạo lập thương mại: Xuất hiện khi sản xuất nội địa chi phí cao được thay thế bằng hàng nhập khẩu giá rẻ hơn từ thành viên FTA do dỡ bỏ thuế quan, làm gia tăng phúc lợi ròng của quốc gia.
• Tác động chệch hướng thương mại: Xảy ra khi nguồn hàng nhập khẩu chi phí thấp từ nước thứ ba ngoài khối bị thay thế bởi hàng hóa chi phí cao hơn từ nước thành viên nhờ hưởng ưu đãi thuế quan, gây thất thu ngân sách và tổn thất phúc lợi xã hội.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp các lý thuyết về tác động động, bao gồm lợi thế kinh tế nhờ quy mô, áp lực gia tăng cạnh tranh, thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và chuyển giao công nghệ. Bốn khái niệm chính được vận dụng xuyên suốt gồm: Danh mục hàng hóa thông thường (NT), Danh mục hàng hóa nhạy cảm (SEL), Chương trình Thu hoạch sớm (EHP) và Quy chế Tối huệ quốc (MFN).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Bộ Công Thương, cơ sở dữ liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Ngân hàng Thế giới (WB) và Ban Thư ký ASEAN. Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ cơ sở dữ liệu ngoại thương song phương với hơn 5.000 dòng thuế xuất nhập khẩu, phân bổ chi tiết qua 8 chương hàng hóa của Chương trình EHP và các nhóm hàng thuộc NT. Mẫu dữ liệu chuỗi thời gian được thu thập liên tục trong 10 năm từ 1998 đến 2008, đối chiếu số liệu thương mại giữa Việt Nam với 10 đối tác xuất nhập khẩu lớn nhất.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm tập trung phân tích sâu các nhóm mặt hàng chủ lực chiếm trên 80% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa hai nước. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích so sánh, đối chiếu kết hợp thống kê mô tả và trừu tượng hóa khoa học là nhằm tách biệt rõ ràng giữa tác động tĩnh và tác động động, từ đó lượng hóa chính xác sự chuyển dịch cơ cấu hàng hóa trước và sau khi triển khai biểu thuế ACFTA. Timeline nghiên cứu được phân kỳ chi tiết theo các mốc thực thi: giai đoạn tiền FTA (trước 2002), giai đoạn thực hiện EHP (2004 - 2006) và giai đoạn thực thi biểu thuế NT từ năm 2005 đến 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc tăng trưởng nhảy vọt sau khi ký kết Hiệp định khung năm 2002. Tốc độ tăng trưởng kim ngạch hai chiều bình quân đạt trên 25%/năm trong suốt giai đoạn 2002 - 2008, đưa Trung Quốc nhanh chóng trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam.

Thứ hai, Chương trình Thu hoạch sớm (EHP) áp dụng từ năm 2004 đối với các mặt hàng nông sản, thực phẩm và thủy sản từ Chương 01 đến Chương 08 đã tạo cú hích lớn cho xuất khẩu. Thuế suất của các nhóm hàng này giảm dần về mức 0% vào năm 2006 đối với ASEAN-6 và Trung Quốc, và hoàn tất về 0% cho Việt Nam vào năm 2008, giúp kim ngạch xuất khẩu thủy sản và rau quả nhiệt đới tăng trưởng bình quân trên 18% mỗi năm.

Thứ ba, cơ cấu thương mại bộc lộ sự bất đối xứng rõ rệt về lợi thế so sánh. Hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc chủ yếu là nguyên liệu thô và sơ chế như dầu thô, than đá, cao su, nông sản chiếm hơn 65% tổng giá trị xuất khẩu. Ngược lại, hơn 70% giá trị hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc là máy móc, thiết bị, linh kiện điện tử, sắt thép, hóa chất và nguyên phụ liệu dệt may.

Thứ tư, tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc gia tăng với tốc độ đáng báo động. Kể từ khi biểu thuế NT bắt đầu cắt giảm vào năm 2005, quy mô thâm hụt thương mại của Việt Nam với Trung Quốc đã tăng gấp nhiều lần, chiếm tỷ trọng chi phối trong tổng mức nhập siêu của nền kinh tế.

Thảo luận kết quả

Hiện tượng thâm hụt thương mại gia tăng được giải thích bởi cả nguyên nhân tĩnh và động. Về mặt tác động tĩnh, việc cắt giảm thuế quan sâu rộng đã tạo ra tác động tạo lập thương mại mạnh mẽ cho hàng hóa tiêu dùng và tư liệu sản xuất từ Trung Quốc tràn vào Việt Nam nhờ giá thành rẻ và cự ly vận chuyển gần. Về mặt tác động động, các ngành công nghiệp phụ trợ của Việt Nam còn non trẻ, năng lực công nghệ và năng suất lao động thấp hơn so với nền sản xuất quy mô lớn của Trung Quốc, khiến hàng hóa nội địa chịu sức ép cạnh tranh gay gắt ngay trên sân nhà.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các cảnh báo kinh tế quốc tế về rủi ro chệch hướng thương mại trong các liên kết mậu dịch tự do dạng Nam – Nam. Khi các nền kinh tế đang phát triển có sự chênh lệch lớn về trình độ sản xuất, dòng thương mại dễ bị hút về quốc gia có quy mô vượt trội. Trong toàn bộ công trình, các phát hiện này được trực quan hóa qua hệ thống bảng biểu so sánh 3 lộ trình cắt giảm thuế suất EHP (giai đoạn 2004 - 2010) và biểu đồ chuỗi thời gian mô tả độ dốc gia tăng của đường nhập siêu giai đoạn 2002 - 2008, phản ánh rõ sự phân hóa sâu sắc giữa hai bờ cán cân thanh toán.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cơ cấu danh mục hàng hóa xuất khẩu và nâng cao hàm lượng chế biến sâu.

• Hành động: Chuyển dịch mạnh từ xuất khẩu khoáng sản và nông sản thô sang các sản phẩm tinh chế có giá trị gia tăng cao.
• Mục tiêu: Nâng tỷ trọng hàng công nghiệp chế biến và nông sản chế biến sâu lên tối thiểu 45% tổng kim ngạch xuất khẩu sang Trung Quốc trong giai đoạn 2010 - 2015.
• Chủ thể thực hiện: Bộ Công Thương chủ trì phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng các hiệp hội ngành hàng.

Thứ hai, hiện đại hóa hạ tầng logistics và đồng bộ hóa cửa khẩu biên giới.

• Hành động: Đầu tư nâng cấp mạng lưới giao thông đường bộ, đường sắt và hệ thống kho bãi bảo quản lạnh tại các tuyến hành lang kinh tế then chốt như Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và Nam Ninh - Lạng Sơn - Hà Nội.
• Mục tiêu: Cắt giảm từ 15% đến 20% chi phí logistics và rút ngắn 50% thời gian thông quan hàng nông sản trước năm 2012.
• Chủ thể thực hiện: Bộ Giao thông Vận tải phối hợp cùng Ủy ban nhân dân các tỉnh biên giới phía Bắc.

Thứ ba, nâng cao năng lực cạnh tranh và kiểm soát tiêu chuẩn kỹ thuật của doanh nghiệp.

• Hành động: Hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, áp dụng quy trình quản lý chất lượng quốc tế và thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc xuất xứ hàng hóa phục vụ hưởng thuế ưu đãi ACFTA.
• Mục tiêu: Đạt 100% doanh nghiệp xuất khẩu chủ lực đáp ứng các quy định về an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật (SPS) của thị trường Trung Quốc trước năm 2015.
• Chủ thể thực hiện: Các doanh nghiệp sản xuất xuất khẩu dưới sự hướng dẫn của Bộ Khoa học và Công nghệ.

Thứ tư, hoàn thiện thể chế quản lý thương mại biên mậu và kiểm soát nhập lậu.

• Hành động: Siết chặt kỷ cương quản lý tiểu ngạch, thúc đẩy chuyển đổi sang hình thức xuất nhập khẩu chính ngạch và áp dụng cơ chế thanh toán liên ngân hàng minh bạch.
• Mục tiêu: Giảm thiểu 30% tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại và đạt 100% giao dịch biên mậu giá trị lớn được thanh toán qua hệ thống ngân hàng trước năm 2013.
• Chủ thể thực hiện: Tổng cục Hải quan, Bộ Tài chính, Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước:

• Lợi ích: Nắm bắt bức tranh toàn cảnh về tác động của các hiệp định thương mại tự do tới cơ cấu kinh tế vĩ mô.
• Tình huống sử dụng: Ứng dụng trong việc xây dựng phương án đàm phán các cam kết kinh tế quốc tế, thiết kế hàng rào kỹ thuật hợp pháp để bảo hộ sản xuất trong nước và điều hành chính sách thương mại biên giới.

Thứ hai, các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp xuất nhập khẩu:

• Lợi ích: Hiểu rõ cơ chế vận hành của biểu thuế ưu đãi, lộ trình cắt giảm thuế quan và quy tắc xuất xứ hàng hóa trong ACFTA.
• Tình huống sử dụng: Tối ưu hóa chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu, tận dụng mức thuế suất 0% của các nhóm hàng thông thường để mở rộng thị phần tại các tỉnh phía Tây Nam Trung Quốc.

Thứ ba, giảng viên và các chuyên gia nghiên cứu kinh tế quốc tế:

• Lợi ích: Sở hữu tài liệu tham khảo có tính hệ thống cao về mô hình liên kết kinh tế khu vực và các hiệu ứng tĩnh - động.
• Tình huống sử dụng: Sử dụng làm học liệu giảng dạy các học phần Kinh tế đối ngoại, Hội nhập kinh tế quốc tế và làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về quan hệ kinh tế ASEAN - Trung Quốc.

Thứ tư, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kinh tế:

• Lợi ích: Tiếp cận phương pháp luận nghiên cứu định lượng kết hợp định tính chuẩn mực trong phân tích số liệu ngoại thương.
• Tình huống sử dụng: Tham khảo cách thức xây dựng khung lý thuyết, phương pháp thu thập dữ liệu hải quan và kỹ thuật xử lý số liệu chuỗi thời gian khi thực hiện khóa luận tốt nghiệp hoặc luận văn thạc sĩ.

Câu hỏi thường gặp

ACFTA mang lại lợi ích nổi bật nào cho nông sản Việt Nam qua Chương trình Thu hoạch sớm (EHP)? Chương trình EHP đã cắt giảm thuế nhập khẩu toàn bộ 8 chương hàng hóa từ Chương 01 đến Chương 08 về mức 0% trong giai đoạn 2004 - 2008. Điều này giúp các sản phẩm nhiệt đới thế mạnh của Việt Nam như thanh long, cao su, thủy sản đông lạnh thâm nhập sâu vào thị trường 1,3 tỷ dân với mức giá cạnh tranh vượt trội so với các đối thủ ngoài khối.

Tại sao tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc lại gia tăng nhanh sau khi ký kết ACFTA? Nguyên nhân chủ yếu do cơ cấu sản xuất công nghiệp của Việt Nam phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên phụ liệu, máy móc thiết bị giá rẻ từ Trung Quốc chiếm trên 70% kim ngạch nhập khẩu. Khi thuế suất Danh mục NT giảm mạnh từ năm 2005, hiệu ứng tạo lập thương mại đã kích thích dòng hàng hóa này tràn vào nhanh hơn tốc độ tăng trưởng của hàng xuất khẩu Việt Nam.

Tác động tĩnh và tác động động của một FTA có điểm gì khác biệt cốt lõi? Tác động tĩnh phản ánh sự thay đổi ngắn hạn về phân bổ nguồn lực và phúc lợi thông qua hai hiệu ứng tạo lập thương mại và chệch hướng thương mại ngay khi dỡ bỏ thuế quan. Trong khi đó, tác động động mang tính dài hạn, thúc đẩy mở rộng quy mô thị trường, kích thích dòng vốn FDI, gia tăng áp lực đổi mới công nghệ và chuyển dịch cơ cấu kinh tế quốc gia.

Lộ trình cắt giảm thuế quan của Việt Nam trong ACFTA có ưu đãi gì so với nhóm ASEAN-6? Nhờ cơ chế đối xử đặc biệt và khác biệt dành cho nhóm nước CLMV, Việt Nam được kéo dài thời gian hoàn tất biểu thuế Danh mục NT về 0% đến năm 2015, chậm hơn 5 năm so với hạn chót năm 2010 của ASEAN-6 và Trung Quốc. Khoảng đệm thời gian này giúp các ngành sản xuất trong nước có thêm điều kiện nâng cao sức cạnh tranh.

Doanh nghiệp cần điều kiện gì để được hưởng thuế suất ưu đãi theo Hiệp định ACFTA? Doanh nghiệp phải đáp ứng đầy đủ tiêu chí xuất xứ hàng hóa theo Hiệp định khung, đảm bảo hàm lượng giá trị nội khối ACFTA tối thiểu đạt 40% (hoặc đáp ứng quy tắc chuyển đổi mã số hàng hóa tương ứng). Đồng thời, hồ sơ xuất nhập khẩu bắt buộc phải có Giấy chứng nhận xuất xứ mẫu E (C/O Form E) hợp lệ do cơ quan có thẩm quyền cấp.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện khung lý thuyết về 5 cấp độ hội nhập kinh tế của Bela Balassa và mô hình phân tích tác động tĩnh - động của Jacob Viner áp dụng vào liên kết khu vực.
• Công trình lượng hóa chi tiết bức tranh thương mại Việt Nam – Trung Quốc giai đoạn 2002 - 2009, chứng minh tốc độ tăng trưởng kim ngạch song phương vượt bậc trên 25% mỗi năm.
• Nghiên cứu chỉ rõ mặt trái của quá trình thực thi hiệp định là sự gia tăng áp lực thâm hụt thương mại và nguy cơ chệch hướng mậu dịch do năng lực cạnh tranh công nghiệp nội địa còn hạn chế.
• Luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi gắn liền với lộ trình cắt giảm thuế quan, hướng tới mục tiêu chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu chính ngạch và kiểm soát nhập siêu bền vững.
• Kết quả nghiên cứu là nền tảng tham chiếu quan trọng để chuẩn bị cho cột mốc hoàn thành xóa bỏ 100% dòng thuế thông thường vào năm 2015 dành cho nhóm nước CLMV.

Các nhà quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và giới nghiên cứu cần tiếp tục khai thác sâu các phát hiện của luận văn để tối ưu hóa chiến lược kinh tế đối ngoại trong kỷ nguyên tự do hóa thương mại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục các tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng: Chƣơng 1. Những vấn đề lý luận chung về khu vực mậu dịch tự do Chƣơng 2. Tác động của khu vực mậu dịch tự do ASEAN – Trung Quốc tới thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc Chƣơng 3. Một số giải pháp đẩy mạnh thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc trong bối cảnh Khu vực mậu dịch tự do ASEAN – Trung Quốc.

12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ KHU VỰC MẬU DỊCH TỰ DO 1. KHÁI NIỆM VỀ KHU VỰC MẬU DỊCH TỰ DO 1. Các hình thức hội nhập kinh tế quốc tế Theo quan niệm đơn giản nhất và phổ biến nhất trờn thế giới, hội nhập kinh tế là việc cỏc nền kinh tế liờn kết lại với nhau, hiểu theo một cỏch chặt chẽ hơn, nú là việc liờn kết mang tớnh thể chế giữa cỏc nền kinh tế. Hội nhập kinh tế quốc tế đƣợc xem là mối quan hệ kinh tế đƣợc hỡnh thành dựa vào sự thoả thuận hai bờn hoặc nhiều bờn, ở tầm vĩ mụ hoặc vi mụ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh tế và thƣơng mại phỏt triển [37, tr.

Hội nhập kinh tế cú những ảnh hƣởng với những tầng nấc khỏc nhau, tuỳ theo cỏch thức và mức độ hội nhập của mỗi nƣớc. Hành động thực tiễn của hội nhập là quỏ trỡnh dỡ bỏ cỏc rào cản trong nƣớc, chấp nhận luật chơi chung theo nguyờn tắc cạnh tranh bỡnh đẳng với cỏc đối tỏc phự hợp. Về nguyờn tắc, hội nhập kinh tế luụn gắn liền với quỏ trỡnh tự do hoỏ thƣơng mại, một khỏi niệm hiểu theo nghĩa đơn giản nhất là quỏ trỡnh dỡ bỏ cỏc hàng rào thƣơng mại đối với hàng hoỏ của cỏc đối tỏc tuỳ cấp độ hội nhập. Khung lý thuyết về hội nhập kinh tế đó ra đời cỏch đõy hơn 50 năm.

Bắt đầu bằng những ý tƣởng của nhà kinh tế học Jacob Viner (1950) và Meade (1955), nhà kinh tế học ngƣời Hungary Bộla Balassa (1928-1991) đó đƣa ra khung khỏi niệm về cỏc cấp độ hội nhập hay liờn kết kinh tế trong cụng trỡnh “Lý thuyết về hội nhập kinh tế” năm 1961 [54]. Cho đến nay, khung khỏi niệm này vẫn đƣợc cỏc nghiờn cứu về hội nhập kinh tế sử dụng nhƣ là khung lý thuyết chung trong quỏ trỡnh phõn tớch những vẫn đề hội nhập kinh tế. ễng đó đƣa ra trong cụng trỡnh của mỡnh năm hỡnh thức liờn kết và hội nhập kinh tế xột theo mức độ cam kết tự do hoỏ thƣơng mại và liờn kết kinh tế từ thấp đến cao. Đú là: 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] (1)Thoả thuận mậu dịch ưu đói (PTA - Preferential Trade Arrangement): cỏc nƣớc tham gia thoả thuận hạ thấp một phần hàng rào thƣơng mại hàng hoỏ cho nhau và duy trỡ hàng rào đú với cỏc bờn thứ ba khụng tham gia thoả thuận.

(2) Khu vực mậu dịch tự do (FTA – Free Trade Area): cỏc nƣớc tham gia thoả thuận xoỏ bỏ hầu hết hàng rào thƣơng mại, thuế quan và phi thuế quan cho nhau (hạn chế số lƣợng hoặc cấm nhập khẩu) nhƣng vẫn duy trỡ chớnh sỏch thuế quan riờng của mỗi nƣớc đối với cỏc nƣớc ngoài FTA. (3) Liờn minh thuế quan (CU – Custom Union): cỏc nƣớc tham gia thực hiện thƣơng mại tự do với nhau và vẫn giữ những thuế quan chung và cỏc chớnh sỏch thƣơng mại khỏc với với cỏc nƣớc bờn ngoài liờn minh. (4) Thị trường chung (CM – Common Market): cỏc nƣớc tham gia đi xa hơn một liờn minh thuế quan bằng cỏch loại bỏ cỏc rào cản đối với lao động và vốn qua cỏc biờn giới quốc gia bờn trong thị trƣờng đú. (5) Liờn minh kinh tế (EU – Economic Union): là hỡnh thức hội nhập kinh tộ cao nhất, trong đú cỏc nƣớc tham gia thực hiện chung một chớnh sỏch kinh tế vĩ mụ, bao gồm cả những lĩnh vực nhạy cảm nhất nhƣ tài chớnh và tiền tệ.

Nhƣ vậy, hội nhập kinh tế quốc tế vừa mang tớnh quỏ trỡnh, vừa mang tớnh trạng thỏi. Khi nhấn mạnh đến tớnh quỏ trỡnh thỡ hội nhập kinh tế quốc tế là cỏc giai đoạn hay bƣớc đi, cũn khi đề cao tớnh trạng thỏi thỡ chỳng lại đƣợc xếp theo loại hỡnh hội nhập kinh tế. Mỗi một trạng thỏi phản ỏnh cỏc cấp độ hội nhập kinh tế khỏc nhau và mỗi bƣớc đi, chỳng phản ỏnh quỏ trỡnh tiến tới hội nhập kinh tế hoàn toàn. Trong đú, mụ hỡnh sau khụng chỉ bao gồm nội dung của mụ hỡnh trƣớc mà cũn cú thờm những nội dung mới.

Khu vực mậu dịch tự do Trong 5 hỡnh thức ở trờn, khu vực mậu dịch tự do (FTA) là giai đoạn thứ hai trong hội nhập kinh tế. Vỡ vậy, ở một gúc độ nào đú cỏc liờn minh thuế quan (CU), thị trƣờng chung (CM) và liờn minh kinh tế (EU) cũng đƣợc coi là một khu vực mậu dịch tự do. Vớ dụ nhƣ Liờn minh chõu Âu (EU) ngày nay đại diện cho trƣờng hợp liờn kết khu vực đầy đủ phỏt triển lờn từ một liờn minh thuế quan, cũn Khu vực 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] mậu dịch tự do Bắc Mỹ (NAFTA) lại là một vớ dụ tiờu biểu về một khu vực mậu dịch tự do. Nhƣ vậy, khu vực mậu dịch tự do đƣợc hiểu là hỡnh thức liờn kết kinh tế cú tớnh thống nhất khụng cao, cỏc nƣớc trong liờn kết cựng nhau thoả thuận: - Thuận lợi hoỏ hoạt động thƣơng mại và đầu tƣ giữa cỏc nƣớc thành viờn bằng cỏch thoả thuận cắt giảm thuế quan và cỏc biện phỏp phi thuế; thuận lợi hoỏ hoạt động đầu tƣ vào nhau.

- Giữa cỏc nƣớc xõy dựng cỏc chƣơng trỡnh hợp tỏc kinh tế và đầu tƣ vỡ sự phỏt triển chung của cỏc nƣớc thành viờn. - Thực hiện đơn giản hoỏ thủ tục hải quan và thị thực xuất nhập cảnh tạo điều kiện cho hàng hoỏ, dịch vụ, hoạt động đầu tƣ của cỏc thành viờn thõm nhập vào nhau. - Mỗi nƣớc tuỳ vào điều kiện phỏt triển kinh tế của quốc gia mỡnh mà đƣa ra cỏc giải phỏp về thuế quan, cỏc biện phỏp phi thuế riờng phự hợp với cỏc nguyờn tắc chung của khối. - Mỗi nƣớc thành viờn vẫn duy trỡ quyền độc lập tự chủ của mỡnh trong quan hệ kinh tế đối ngoại với cỏc nƣớc khỏc ngoài khối [37, tr.

Thực tiễn chớnh sỏch hội nhập kinh tế của cỏc quốc gia trong hệ thống thƣơng mại thế giới từ trƣớc tới nay cho thấy, mỗi quốc gia đó và đang sử dụng những khỏi niệm, tờn gọi phỏp lý khỏc nhau cho cỏc hiệp định hội nhập kinh tế của mỡnh. Vớ dụ, ngay từ năm 1957 thỡ cỏc nƣớc chõu Âu đó ký kết Hiệp ước Roma hƣớng tới hỡnh thành Cộng đồng kinh tế Chõu Âu (EEC); Trung Quốc thỡ sử dụng cả hai khỏi niệm Khu vực mậu dịch tự do (Free Trade Area-FTA) và Hiệp định đối tỏc kinh tế chặt chẽ (Close Economic Partnership Agreement – CEPA); Ấn Độ thỡ sử dụng khỏi niệm Hiệp định hợp tỏc kinh tế toàn diện (Comprehensive Economic Cooperation Agreement – CECA); Hàn Quốc lại sử dụng cả hai khỏi niệm Hiệp định thương mại tự do (FTA) và Hiệp định khung về Hợp tỏc kinh tế toàn diện (Framework Agreement on Comprehensive Economic Cooperation – FACEC). Song chung quy thỡ bản chất của cỏc hiệp định này đều là Hiệp định thƣơng mại tự 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] do với mục đớch là hỡnh thành một Khu vực thƣơng mại tự do giữa cỏc bờn ký kết trong tƣơng lai. Xột từ gúc độ phỏp lý thỡ Hiệp định thƣơng mại tự do là dạng hiệp định quỏ độ (interim agreement) làm cơ sở phỏp lý cho việc hỡnh thành một Khu vực thƣơng mại tự do sau một khoảng thời gian nhất định.

Tớnh chất của hiệp định thƣơng mại tự do gần giống với khu vực mậu dịch tự do núi trờn nhƣng tựy theo thoả thuận của cỏc bờn mà nội dung của hiệp định thƣơng mại tự do cú thể gồm một số yếu tố của một thị truờng chung. Do đú những phõn tớch trong luận văn này sẽ bao hàm cả hiệp định thƣơng mại tự do và khu vực mậu dịch tự do, và đƣợc gọi tắt là FTA. CÁC NHÂN TỐ THÚC ĐẨY XU HƢỚNG HÌNH THÀNH FTA TRÊN THẾ GIỚI HIỆN NAY Xu hƣớng hỡnh thành cỏc FTA trờn thế giới đang trở thành một đặc điểm nổi bật của quan hệ kinh tế quốc tế ngày nay. Cỏc FTA mang tớnh khu vực, liờn khu vực, liờn chõu lục hay song phƣơng đƣợc coi là cụng cụ chớnh sỏch kinh tế đối ngoại chủ đạo của hầu hết cỏc quốc gia nhằm điều chỉnh và đối phú với sức ộp cạnh tranh và hội nhập của mụi trƣờng toàn cầu hoỏ kinh tế ngày nay.

Phần này, luận văn sẽ đƣa ra một số nhõn tố chủ yếu thỳc đẩy và định hỡnh xu hƣớng hội nhập kinh tế khu vực một cỏch chớnh thức ở cấp vĩ mụ, liờn chớnh phủ thụng qua việc ký kết nhiều lộ trỡnh FTA trờn thế giới trong những năm gần đõy. Nhúm nhõn tố này vừa mang tớnh nội sinh, vừa mang tớnh ngoại sinh. Nếu xột từ trƣớc những năm 1990 thỡ chủ yếu là ngoại sinh, song đặc biệt từ sau khủng hoảng tài chớnh chõu Á năm 1997 trở lại đõy thỡ chủ yếu là nội sinh, nghĩa là xuất phỏt từ những yờu cầu từ bờn trong của mỗi quốc gia, xuất phỏt từ đũi hỏi phải chớnh thức hoỏ và thể chế hoỏ quỏ trỡnh hội nhập kinh tế sõu rộng và ngày càng tăng giữa cỏc nền kinh tế, đặc biệt là cỏc nền kinh tế trong khu vực Đụng Á. Tính chủ động tham gia quá trình toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế của các nƣớc Toàn cầu hoỏ kinh tế là một xu thế nổi trội trong quan hệ kinh tế quốc tế hiện đại và là nhõn tố chớnh tỏc động tới xu hƣớng hỡnh thành cỏc FTA giữa cỏc quốc 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] gia ngày nay.

Quỏ trỡnh toàn cầu hoỏ kinh tế thế giới ngày nay khụng chỉ bú hẹp trong lĩnh vực thƣơng mại quốc tế, mà nú bao gồm nhiều lĩnh vực khỏc nhau của đời sống kinh tế - xó hội.