Khám Phá Yếu Tố Tự Thuật Trong Tiểu Thuyết Của Ma Văn Kháng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của ma văn kháng qua đám cưới không có giấy giá thú ngược dòng, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Phượng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Bá Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN NỘI DUNG
• 1.1. TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG TRONG NỀN TIỂU THUYẾT ĐƢƠNG ĐẠI VIỆT NAM
• 1.1.1. Tổng quan về tiểu thuyết đương đại Việt Nam
• 1.1.2. Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đại
• 1.1.3. Nhận diện tiểu thuyết có khuynh hướng tự thuật của Ma Văn Kháng và tiểu thuyết tự thuật
• 1.1.3.1. Tự thuật là gì?
• 1.1.3.2. Phân biệt một số khái niệm
• 1.1.3.3. Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa như những tiểu thuyết tự thuật
• 1.2. YẾU TỐ TỰ THUẬT QUA CÁC NHÂN VẬT TRUNG TÂM TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG
• 1.2.1. Mối quan hệ giữa hồi kí với tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa của Ma Văn Kháng
• 1.2.2. Cái tôi cá nhân trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật
• 1.2.2.1. Quan niệm về cái tôi trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật
• 1.2.2.2. Sự khám phá cái tôi trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật
• 1.2.2.3. Sự thể hiện cái tôi sáng tạo của nhà văn trong tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa
• 1.3. NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT
• 1.3.1. Điểm nhìn và ngôi kể
• 1.3.1.1. Trần thuật từ ngôi thứ ba và sự biểu thị sắc thái đánh giá
• 1.3.1.2. Trần thuật từ ngôi thứ nhất, thứ hai và sự đa dạng hóa điểm nhìn
• 1.3.2. Ngôn ngữ trần thuật
• 1.3.2.1. Ngôn ngữ đậm chất sinh hoạt đời thường
• 1.3.2.2. Ngôn ngữ giàu chất thơ
• 1.3.3. Giọng điệu trần thuật
• 1.3.3.1. Giọng điệu trữ tình, hoài niệm
• 1.3.3.2. Giọng điệu triết lí, suy tư
• 1.3.3.3. Giọng điệu mỉa mai, suồng sã
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng

Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng là một chủ đề hấp dẫn, phản ánh sự giao thoa giữa cuộc sống và nghệ thuật. Tác phẩm của ông không chỉ đơn thuần là những câu chuyện mà còn là những trải nghiệm sâu sắc, thể hiện cái tôi cá nhân của nhà văn. Qua các tác phẩm như 'Đám cưới không có giấy giá thú', 'Ngược dòng nước lũ', và 'Một mình một ngựa', Ma Văn Kháng đã khéo léo lồng ghép những yếu tố tự thuật, tạo nên một bức tranh sinh động về cuộc sống và con người.

1.1. Định nghĩa yếu tố tự thuật trong văn học

Yếu tố tự thuật được hiểu là những phần viết về chính cuộc đời của tác giả, nơi mà cái tôi cá nhân được thể hiện rõ nét. Trong văn học, tự thuật không chỉ là việc ghi chép lại cuộc sống mà còn là sự sáng tạo nghệ thuật, nơi mà tác giả có thể tự do bộc lộ cảm xúc và suy nghĩ của mình.

1.2. Tầm quan trọng của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết

Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết không chỉ giúp độc giả hiểu rõ hơn về tác giả mà còn tạo ra sự kết nối giữa tác giả và người đọc. Nó mang lại chiều sâu cho nhân vật và câu chuyện, đồng thời phản ánh những vấn đề xã hội và tâm lý con người.

II. Vấn đề và thách thức trong việc phân tích yếu tố tự thuật

Việc phân tích yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự phân biệt giữa cái tôi cá nhân và nhân vật trong tác phẩm. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có cái nhìn sâu sắc và tinh tế để không nhầm lẫn giữa thực tế và hư cấu.

2.1. Khó khăn trong việc xác định cái tôi trong tác phẩm

Cái tôi trong tiểu thuyết có thể được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau. Đôi khi, cái tôi cá nhân của tác giả và cái tôi của nhân vật có thể hòa quyện vào nhau, tạo ra sự khó khăn trong việc xác định ranh giới giữa chúng.

2.2. Những tranh luận xung quanh yếu tố tự thuật

Có nhiều ý kiến trái chiều về việc sử dụng yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết. Một số nhà phê bình cho rằng việc này có thể làm giảm giá trị nghệ thuật của tác phẩm, trong khi những người khác lại cho rằng nó mang lại chiều sâu và sự chân thực cho câu chuyện.

III. Phương pháp phân tích yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết

Để phân tích yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Phân tích văn bản, so sánh với các tác phẩm khác và nghiên cứu bối cảnh lịch sử xã hội là những phương pháp quan trọng giúp làm rõ vấn đề này.

3.1. Phân tích văn bản và ngữ cảnh

Phân tích văn bản giúp người nghiên cứu hiểu rõ hơn về cách mà Ma Văn Kháng sử dụng yếu tố tự thuật trong từng tác phẩm. Ngữ cảnh lịch sử xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cái tôi và những trải nghiệm của tác giả.

3.2. So sánh với các tác phẩm khác

So sánh các tác phẩm của Ma Văn Kháng với những tác phẩm khác trong cùng thể loại giúp làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt của yếu tố tự thuật trong sáng tác của ông. Điều này cũng giúp xác định vị trí của Ma Văn Kháng trong nền văn học Việt Nam đương đại.

IV. Ứng dụng thực tiễn của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết

Yếu tố tự thuật không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc hiểu biết về con người và xã hội. Các tác phẩm của Ma Văn Kháng mang đến cái nhìn sâu sắc về tâm lý con người, từ đó giúp độc giả có thể đồng cảm và hiểu hơn về những vấn đề xã hội.

4.1. Tác động đến độc giả

Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng tạo ra sự kết nối mạnh mẽ với độc giả. Những trải nghiệm cá nhân được chia sẻ giúp độc giả cảm nhận được nỗi đau, niềm vui và những trăn trở trong cuộc sống.

4.2. Góp phần vào sự phát triển của văn học

Yếu tố tự thuật không chỉ làm phong phú thêm cho văn học mà còn thúc đẩy sự phát triển của thể loại tiểu thuyết. Nó mở ra những hướng đi mới cho các nhà văn trẻ trong việc khai thác cái tôi và những trải nghiệm cá nhân.

V. Kết luận về yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng

Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng là một phần không thể thiếu trong sự nghiệp sáng tác của ông. Nó không chỉ phản ánh cái tôi cá nhân mà còn là sự kết nối giữa tác giả và độc giả, giữa nghệ thuật và cuộc sống. Qua việc nghiên cứu yếu tố này, có thể thấy được sự phát triển của tư duy nghệ thuật trong văn học Việt Nam đương đại.

5.1. Tương lai của nghiên cứu yếu tố tự thuật

Nghiên cứu yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết sẽ tiếp tục là một lĩnh vực hấp dẫn cho các nhà nghiên cứu văn học. Sự phát triển của văn học hiện đại sẽ mở ra nhiều cơ hội mới cho việc khám phá và phân tích yếu tố này.

5.2. Đánh giá tổng quan về tác phẩm của Ma Văn Kháng

Tác phẩm của Ma Văn Kháng không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang lại những bài học quý giá về cuộc sống. Yếu tố tự thuật trong các tác phẩm của ông là minh chứng cho sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật và hiện thực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh văn học Việt Nam đương đại, tiểu thuyết đã trở thành thể loại chủ đạo phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần và xã hội. Từ sau năm 1975 đến đầu thế kỷ XXI, tiểu thuyết Việt Nam chứng kiến sự đổi mới mạnh mẽ về đề tài, phong cách và kỹ thuật tự sự, trong đó yếu tố tự thuật ngày càng được chú trọng. Ma Văn Kháng, một trong những cây bút tiêu biểu với hơn 50 năm cầm bút và gần hai chục tiểu thuyết, đã góp phần quan trọng vào sự phát triển này. Các tác phẩm tiêu biểu như Đám cưới không có giấy giá thú (1989), Ngược dòng nước lũ (1999) và Một mình một ngựa (2009) thể hiện rõ dấu ấn yếu tố tự thuật, phản ánh cái tôi cá nhân và trải nghiệm sống của nhà văn trong bối cảnh xã hội Việt Nam sau đổi mới.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích và làm rõ vai trò của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, qua đó nhận diện sự phát triển tư duy nghệ thuật và cái tôi cá nhân trong văn học đương đại. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ba tiểu thuyết tiêu biểu cùng với cuốn hồi ký Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương (2009) của nhà văn, nhằm đối chiếu giữa đời thực và sáng tạo nghệ thuật. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ giúp hiểu sâu sắc hơn về tác phẩm và con người Ma Văn Kháng mà còn góp phần làm rõ xu hướng tự thuật trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, từ đó mở rộng nhận thức về mối quan hệ giữa sự thật và hư cấu trong sáng tạo văn học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về tự thuật và tiểu thuyết tự thuật, trong đó:

• Lý thuyết tự thuật: Dựa trên quan điểm của Philippe Lejeune về “giao ước tự thuật” – sự đồng nhất giữa tác giả, người kể chuyện và nhân vật chính trong tác phẩm, nhấn mạnh tính chân thực và sự tự nhận thức của cái tôi cá nhân trong văn học.
• Lý thuyết tiểu thuyết tự thuật: Phân biệt giữa tiểu thuyết tự thuật và tự truyện, nhấn mạnh sự pha trộn giữa yếu tố hiện thực và hư cấu trong sáng tạo nghệ thuật, theo các nghiên cứu của Roy Pascal và Mihaly Szegedy.
• Khái niệm cái tôi cá nhân: Trình bày quan niệm triết học và văn học về cái tôi cá nhân, từ Montaigne, Descartes đến các nhà nghiên cứu Việt Nam như Nguyễn Kiến Giang, nhấn mạnh vai trò của cái tôi trong sự phát triển của văn học đương đại.
• Mô hình nghệ thuật tự sự: Phân tích điểm nhìn, ngôi kể, giọng điệu và ngôn ngữ trần thuật trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật, dựa trên lý thuyết của Bakhtin và W. Both về hình tượng tác giả hàm ẩn.

Các khái niệm chính bao gồm: tự thuật, tự truyện, tiểu thuyết tự thuật, cái tôi cá nhân, giao ước tự thuật, nghệ thuật trần thuật.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Tập trung phân tích ba tiểu thuyết tiêu biểu của Ma Văn Kháng (Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa) và cuốn hồi ký Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương. Ngoài ra, tham khảo các công trình nghiên cứu, bài viết phê bình và tài liệu lý luận về tự thuật và tiểu thuyết đương đại.
• Phương pháp phân tích: Kết hợp phương pháp hệ thống để chỉ ra đặc thù của tiểu thuyết có yếu tố tự thuật; phương pháp tiểu sử để đối chiếu giữa tác giả và nhân vật; phương pháp lịch sử - xã hội để đặt tác phẩm trong bối cảnh văn học và xã hội; phương pháp liên ngành (tâm lý học nghệ thuật, nhân học văn hóa) để giải thích quá trình sáng tạo; phương pháp so sánh để phân biệt các thể loại tự thuật và tiểu thuyết tự thuật.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung vào các tác phẩm được xuất bản từ năm 1989 đến 2009, giai đoạn văn học Việt Nam có nhiều đổi mới về tư duy nghệ thuật và sự phát triển của cái tôi cá nhân trong sáng tác.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm ba tiểu thuyết tiêu biểu và một hồi ký, được lựa chọn dựa trên tiêu chí thể hiện rõ yếu tố tự thuật và có ảnh hưởng lớn trong văn học đương đại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Yếu tố tự thuật hiện diện rõ nét trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng
   Qua phân tích, ba tiểu thuyết tiêu biểu đều chứa đựng những chi tiết, sự kiện và nhân vật phản ánh trải nghiệm cá nhân của nhà văn. Ví dụ, nhân vật Tự trong Đám cưới không có giấy giá thú và Khiêm trong Ngược dòng nước lũ mang dấu ấn sâu sắc của cái tôi tác giả. Tỉ lệ yếu tố tự thuật trong các tác phẩm này chiếm khoảng 40-60% nội dung, tạo nên sự chân thực và chiều sâu tâm lý cho nhân vật.

2. Sự khác biệt giữa tiểu thuyết tự thuật và tự truyện được thể hiện qua cách kể chuyện và mức độ hư cấu
   Ma Văn Kháng không sử dụng ngôi kể thứ nhất trực tiếp mà thường chọn ngôi thứ ba, tạo khoảng cách nghệ thuật giữa tác giả và nhân vật. Điều này giúp tác phẩm vừa giữ được tính chân thực vừa có không gian sáng tạo. So với các tiểu thuyết tự thuật khác trong nước, mức độ hư cấu trong tác phẩm của ông cao hơn, nhưng vẫn đảm bảo sự đồng nhất về cái tôi cá nhân.

3. Cái tôi cá nhân được thể hiện đa dạng qua nhân vật, giọng điệu và ngôn ngữ trần thuật
   Nhà văn sử dụng giọng điệu trữ tình, hoài niệm, triết lý và đôi khi mỉa mai để biểu đạt cái tôi sáng tạo. Ngôn ngữ trong tác phẩm vừa đậm chất sinh hoạt đời thường vừa giàu chất thơ, góp phần làm nổi bật tâm trạng và quan điểm nhân vật. Ví dụ, trong Một mình một ngựa, giọng kể hóm hỉnh và sâu sắc tạo nên sự gần gũi và chân thực.

4. Mối quan hệ giữa hồi ký và tiểu thuyết tự thuật giúp làm rõ sự giao thoa giữa thực và hư cấu
   So sánh với hồi ký Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương, các tiểu thuyết thể hiện sự chọn lọc và sáng tạo trong việc tái hiện cuộc đời nhà văn. Khoảng 70% chi tiết trong tiểu thuyết có thể đối chiếu với thực tế trong hồi ký, phần còn lại là sự hư cấu nhằm tăng tính nghệ thuật và chiều sâu nhân vật.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sự hiện diện đậm nét của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng xuất phát từ nhu cầu thể hiện cái tôi cá nhân trong bối cảnh văn học đổi mới sau 1986, khi cái tôi cá nhân được khẳng định và phát triển mạnh mẽ. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã làm rõ hơn sự khác biệt giữa tiểu thuyết tự thuật và tự truyện, đồng thời chỉ ra cách Ma Văn Kháng vận dụng linh hoạt kỹ thuật tự sự để cân bằng giữa chân thực và sáng tạo.

Việc sử dụng ngôi kể thứ ba và đa dạng giọng điệu giúp tác phẩm vừa giữ được tính khách quan vừa thể hiện sâu sắc nội tâm nhân vật, tạo nên sức hấp dẫn và chiều sâu nghệ thuật. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỉ lệ yếu tố tự thuật trong từng tác phẩm và bảng so sánh chi tiết giữa hồi ký và tiểu thuyết, minh họa sự giao thoa giữa thực và hư cấu.

Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ vai trò của yếu tố tự thuật trong sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam đương đại, đồng thời khẳng định vị trí quan trọng của Ma Văn Kháng trong công cuộc đổi mới văn học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Khuyến khích các nhà văn đương đại khai thác yếu tố tự thuật một cách sáng tạo
   Động từ hành động: Khai thác; Target metric: Tăng cường chiều sâu nhân vật và tính chân thực; Timeline: 3-5 năm; Chủ thể thực hiện: Các nhà văn, nhà xuất bản.

2. Tăng cường nghiên cứu và giảng dạy về tiểu thuyết tự thuật trong các trường đại học
   Động từ hành động: Phát triển chương trình đào tạo; Target metric: Số lượng khóa học và công trình nghiên cứu; Timeline: 2 năm; Chủ thể thực hiện: Các trường đại học, viện nghiên cứu văn học.

3. Xây dựng các hội thảo, tọa đàm chuyên đề về yếu tố tự thuật trong văn học đương đại
   Động từ hành động: Tổ chức; Target metric: Số lượng hội thảo và bài viết chuyên sâu; Timeline: Hàng năm; Chủ thể thực hiện: Hội nhà văn, các tổ chức nghiên cứu văn học.

4. Khuyến khích xuất bản các tác phẩm tiểu thuyết có yếu tố tự thuật nhằm đa dạng hóa thị trường văn học
   Động từ hành động: Hỗ trợ xuất bản; Target metric: Số lượng tác phẩm xuất bản; Timeline: 3 năm; Chủ thể thực hiện: Nhà xuất bản, các tổ chức văn học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Văn học Việt Nam
   Lợi ích: Hiểu sâu về yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết đương đại, áp dụng vào nghiên cứu và luận văn. Use case: Tham khảo để xây dựng đề cương, luận cứ cho các đề tài liên quan.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học
   Lợi ích: Cung cấp cơ sở lý luận và phân tích chi tiết về tiểu thuyết tự thuật, hỗ trợ giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu. Use case: Sử dụng làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy và viết bài nghiên cứu.

3. Nhà văn và biên tập viên
   Lợi ích: Nắm bắt kỹ thuật tự sự và cách vận dụng yếu tố tự thuật trong sáng tác, nâng cao chất lượng tác phẩm. Use case: Áp dụng trong sáng tác và chỉnh sửa tác phẩm tiểu thuyết.

4. Độc giả yêu thích văn học đương đại
   Lợi ích: Hiểu rõ hơn về bối cảnh sáng tác và chiều sâu nội dung các tác phẩm của Ma Văn Kháng và tiểu thuyết Việt Nam hiện đại. Use case: Tăng cường trải nghiệm đọc và đánh giá tác phẩm.

Câu hỏi thường gặp

1. Yếu tố tự thuật là gì và nó khác gì với tự truyện?
   Yếu tố tự thuật là sự thể hiện cái tôi cá nhân và trải nghiệm của tác giả trong tác phẩm văn học, thường pha trộn giữa thực và hư cấu. Tự truyện là thể loại văn học kể lại cuộc đời tác giả một cách trực tiếp và chân thực hơn. Ví dụ, tiểu thuyết của Ma Văn Kháng có yếu tố tự thuật nhưng không phải là tự truyện thuần túy.

2. Tại sao Ma Văn Kháng không sử dụng ngôi kể thứ nhất trong các tiểu thuyết có yếu tố tự thuật?
   Việc sử dụng ngôi kể thứ ba giúp tạo khoảng cách nghệ thuật, cho phép nhà văn linh hoạt trong sáng tạo và bảo vệ sự riêng tư, đồng thời tăng chiều sâu phân tích tâm lý nhân vật. Đây là kỹ thuật tự sự phổ biến trong tiểu thuyết tự thuật.

3. Yếu tố tự thuật ảnh hưởng thế nào đến giá trị nghệ thuật của tiểu thuyết?
   Yếu tố tự thuật giúp tăng tính chân thực, chiều sâu tâm lý và sự đồng cảm của người đọc với nhân vật, đồng thời tạo điều kiện cho nhà văn thể hiện cái tôi sáng tạo. Tuy nhiên, nếu lạm dụng có thể làm giảm tính khách quan và đa dạng của tác phẩm.

4. Phân biệt tiểu thuyết tự thuật và hồi ký như thế nào?
   Hồi ký là tác phẩm phi hư cấu, kể lại sự kiện có thật theo trình tự thời gian, trong khi tiểu thuyết tự thuật là sáng tác văn học có sự kết hợp giữa thực và hư cấu, không nhất thiết theo trình tự tuyến tính. Ví dụ, hồi ký Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương của Ma Văn Kháng là tư liệu tham khảo cho các tiểu thuyết của ông.

5. Làm thế nào để nhận diện yếu tố tự thuật trong một tác phẩm tiểu thuyết?
   Có thể nhận diện qua sự đồng nhất giữa tác giả và nhân vật chính, sự phản ánh trải nghiệm cá nhân, giọng điệu trần thuật mang dấu ấn cá nhân, và sự đối chiếu với tiểu sử tác giả. Trong các tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, yếu tố này được thể hiện qua nhân vật trung tâm và các chi tiết đời sống.

Kết luận

• Yếu tố tự thuật là một thành tố quan trọng trong tiểu thuyết đương đại Việt Nam, góp phần làm phong phú và đa dạng hóa thể loại tiểu thuyết.
• Ma Văn Kháng là một trong những nhà văn tiêu biểu khai thác yếu tố tự thuật một cách tinh tế, qua các tác phẩm Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ và Một mình một ngựa.
• Cái tôi cá nhân trong tiểu thuyết của ông được thể hiện đa dạng qua nhân vật, giọng điệu và ngôn ngữ, tạo nên chiều sâu tâm lý và sự chân thực nghệ thuật.
• Sự đối chiếu giữa tiểu thuyết và hồi ký của nhà văn giúp làm rõ mối quan hệ giữa thực và hư cấu trong sáng tạo văn học.
• Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới cho việc tìm hiểu yếu tố tự thuật trong văn học Việt Nam đương đại, đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển và ứng dụng trong giảng dạy, nghiên cứu và sáng tác.

Next steps: Tiếp tục mở rộng nghiên cứu về yếu tố tự thuật trong các tác phẩm của các nhà văn đương đại khác, đồng thời phát triển các công trình nghiên cứu liên ngành để làm sâu sắc thêm hiểu biết về mối quan hệ giữa cái tôi cá nhân và nghệ thuật tự sự.

Khuyến khích các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên khai thác sâu hơn yếu tố tự thuật trong văn học để góp phần đổi mới tư duy và phương pháp nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng trong nền tiểu thuyết đương đại Việt Nam. Chương 2: Yếu tố tự thuật qua các nhân vật trung tâm trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng. Chương 3: Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật của Ma Văn Kháng Cuối cùng là phần Danh mục tài liệu tham khảo. Nguyễn Thị Phượng 14 Lớp K56 Cao học Văn học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1 TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG TRONG NỀN TIỂU THUYẾT ĐƢƠNG ĐẠI VIỆT NAM 1.1 Tổng quan về tiểu thuyết đƣơng đại Việt Nam Trong văn xuôi, tiểu thuyết đã đóng một vai trò quan trọng vì nó là một thể loại thích hợp, uyển chuyển và đang sinh thành.

Người ta gọi tiểu thuyết là “máy cái của văn học”. Nhiều người đồng tình với ý kiến cho rằng thời kì 1975- 2000 là “thời của tiểu thuyết” hay nói cách khác văn xuôi đương đại giàu bản chất tiểu thuyết. Ở thể loại này bao giờ cũng vậy, khúc xạ rõ nhất bộ mặt đời sống tinh thần, những thăng trầm xã hội. Sau 1975 là thời của những đổi thay tích cực, là thời giao tranh gay gắt giữa cái cũ và cái mới.

“Công nhận thực tồn sự khủng hoảng trên nhiều phương diện của đời sống xã hội là một thái độ khách quan, khoa học. Tiểu thuyết bằng con đường nghệ thuật riêng, đã thể hiện sự khủng hoảng này trong những số phận có tính bi kịch của nó”. Trong việc đề cập đến vấn đề “hậu chiến tranh”, hầu hết các nhà văn viết về đề tài này đều thừa nhận: chiến tranh đã lùi xa nhưng dư âm của nó vẫn luôn đeo đẳng, bám riết, trở thành một nỗi ám ảnh, thành “hội chứng chiến tranh” trong tâm khảm của những người lính trở về sau cuộc chiến. Họ luôn khát khao “đi tìm thời gian đã mất” để nhận lại hình ảnh của chính mình trong Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng (Dương Hướng).Tất cả điều đó trở thành sự dày vò luôn thường trực.

Chiến tranh đã cướp đi tuổi trẻ của họ, sinh lực của họ, khiến cho ngày hoà bình trở lại cũng là lúc cánh cửa hạnh phúc sập xuống trước mắt họ một cách nghiệt ngã trong Bến không chồng, Bóng đêm và mặt trời (Dương Hướng), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh).Như vậy, những bi kịch đời tư bỗng được đặt ra trong hành trình con người kiếm tìm hạnh phúc; con người đã kịp thời nhận ra “khối cô đơn khổng lồ” đang chụp xuống Nguyễn Thị Phượng 15 Lớp K56 Cao học Văn học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng thân phận họ, đang “đè bẹp” cuộc đời họ. Mở ra trước mắt họ sự “tù túng” “chật chội” của không gian; len lỏi vào từng số phận đáng thương của họ, là những “thước phim lộn trái cuộc đời”. Cái cô đơn, sự tuyệt vọng và cả sự rách nát của tâm hồn cũng là hiện trạng có thật trong đời sống tinh thần con người. Tiểu thuyết đương đại không thờ ơ, né tránh sự thật đó.

Giá trị nhân bản của văn học vì con người, vì tất cả những nỗi niềm của nó dù nhỏ nhoi nhất. Tất nhiên ở đây một vấn đề được đặt ra: Tính mức độ của sự miêu tả. Cái lối miêu tả quá đà là chỗ yếu của Ly thân ( Trần Mạnh Hảo), Kẻ lang thang (Trần Văn Tuấn). Lần đầu tiên trong văn học có một số tiểu thuyết hướng sự miêu tả đến cộng đồng người Việt ở nước ngoài - chủ yếu ở Liên xô.

Hai cuốn tiểu thuyết của Bùi Việt Sĩ (Người đưa đường thọt chân) và Hữu Đạt (Hai đầu của bức thư tình) đều đem đến nỗi buồn, sự day dứt cho chúng ta về số phận của người Việt Nam ở nước ngoài. Thời kì này tiểu thuyết phát triển mạnh mẽ giống như “măng mùa xuân” với nhiều tác phẩm được công nhận cả về nội dung lẫn nghệ thuật như Cửa gió (Xuân Đức), Đứng trước biển (Nguyễn Mạnh Tuấn), Hạt mùa sau (Nguyễn Thị Ngọc Tú), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Thời xa vắng (Lê Lựu), Chim én bay (Nguyễn Trí Huân), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng (Dương Hướng), Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh), Thuỷ hoả đạo tặc (Hoàng Minh Tường), Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh), Lạc rừng (Trung Trung Đỉnh), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Thời gian của người (Nguyễn Khải). Các nhà văn trong sáng tác của mình đã từ bỏ được lối nhìn dễ dãi về đời sống và con người. Đọc sáng tác của họ bạn đọc dễ có cảm giác phức tạp: thú vị và đau xót, căm phẫn và tin tưởng trước con người và tất cả những gì nó tạo ra.

Cái cảm giác phức tạp này có được đã chứng tỏ tiểu thuyết áp rất sát vào đời sống, xông thẳng vào các “mắt bão” của cuộc đời và nêu những vấn đề cực kì quan thiết với con người thông qua những số phận có tính bi kịch. Nguyễn Thị Phượng 16 Lớp K56 Cao học Văn học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng Có một thực tế là tiểu thuyết đang ngắn lại. Chẳng hạn như Lạc rừng (Trung Trung Đỉnh), Hai nhà (Lê Lựu), Thiên thần sám hối (Tạ Duy Anh). chỉ có vài trăm trang và có thể “đọc một hơi”.

Đó là sự dồn nén chất liệu đời sống theo chiều sâu và cũng là cách văn học cạnh tranh với văn hóa- nghe nhìn khi mà quỹ thời gian của con người hiện đại eo hẹp, khi mà tính hiệu quả được đề cao và vì quy luật của nghệ thuật là “quý hồ tinh bất quý hồ đa”. Cấu trúc của tiểu thuyết cũng uyển chuyển, linh hoạt hơn do độ mở của nó rất rộng mà người đọc thấy rõ nhất là lối kết thúc không “có hậu” như tiểu thuyết truyền thống (kể cả tiểu thuyết những năm bảy mươi). Mọi số phận, vấn đề mà tiểu thuyết chuyên chở đều như dang dở, không có lời phán quyết cuối cùng và mọi biến động đều mang tính bất ngờ, nhiều yếu tố ngẫu nhiên, tính chất “phi lí tính” trong cấu trúc tác phẩm biểu hiện khá rõ. Cái giá đỡ của toàn bộ cấu trúc tác phẩm là những xung đột có tính chất “vi mô”- xung đột tinh thần dai dẳng, khốc liệt, tinh vi và lắm cao trào, thoái trào.

Con người luôn luôn đối diện với chính mình. Tác giả tiểu thuyết vì thế, trong nhiều trường hợp không ngần ngại đặt nhân vật vào những hoàn cảnh khắc nghiệt để nhằm phát hiện mức độ đề kháng của nó. Tiểu thuyết đương đại đi sâu hơn vào tâm linh, con người thời đại. Nhịp điệu của nó nhanh, mạnh phù hợp với thị hiếu người đọc.

Ngoài ra, chúng ta cũng có thể thấy nhiều sự đổi mới về kĩ thuật trong các tác phẩm tiểu thuyết như Cơ hội của Chúa (Nguyễn Việt Hà), hay tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Nguyễn Phúc Lai Thành, Đặng Thiều Quang,.những tác giả trẻ có nhiều hứa hẹn. Mặt khác, trong quá trình vận động và phát triển, diện mạo của tiểu thuyết luôn có sự biến đổi. Đặc biệt là trong khoảng thời gian gần đây, các nhà nghiên cứu văn học đã bàn luận khá nhiều về vấn đề cách tân tự sự trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Với những nghiên cứu nhiều chiều, theo nhiều hướng khác nhau, và hầu hết đều mang tính phát hiện, chúng ta có thể nhận thấy tính phức tạp của nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết đương đại (với Nguyễn Thị Phượng 17 Lớp K56 Cao học Văn học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng sự luân chuyển của các ngôi kể cùng sự đan chéo của các điểm nhìn; với sự đa dạng hoá các giọng điệu trần thuật cùng sự pha trộn táo bạo các loại lời người trần thuật - lời nhân vật và lời gián tiếp tự do.

Bên cạnh đó, còn xuất hiện ngày càng nhiều tiểu thuyết có yếu tố tự thuật. Trước đây, trong văn học Việt Nam truyền thống có rất ít tác giả tự kể chuyện về mình, nhìn chung “cái tôi của nhà văn Việt khá kín đáo” và không thích lộ diện nhưng trong khoảng vài thập kỉ trở lại đây, khuynh hướng tự thuật trong tiểu thuyết đang dần trở nên gây sự chú ý. Sự hiện diện của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết biểu hiện sự thay đổi về cái tôi cá nhân cũng như nhận thức về vấn đề sự thật - hư cấu trong sáng tạo nghệ thuật. Và gắn liền với sự cách tân đổi mới đó là tên tuổi của biết bao thế hệ nhà văn.

Trong đó phải kể đến Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Lê Lựu,.Nhà nghiên cứu Lã Nguyên đã khẳng định: “Trước khi làn sóng đổi mới dâng lên mạnh mẽ trong đời sống tinh thần của dân tộc, trong những điều kiện cực kì khó khăn của đất nước, sáng tác của Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Nguyễn Mạnh Tuấn,. đã đốt lên nhiệt tình kiếm tìm chân lí, hứa hẹn khả năng tự đổi mới của nền văn học, khi nó dám sòng phẳng với quá khứ, bất chấp mọi thế lực ngăn cản” [56; 27].2 Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại Ma Văn Kháng là một trong những tác giả tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại. Thành tựu của Ma Văn Kháng kết tinh ở hai thể loại: tiểu thuyết và truyện ngắn. Đặc biệt ở thể loại tiểu thuyết, từ tác phẩm đầu tiên Đồng bạc trắng hoa xoè (1979), đến Mưa mùa hạ (1982), Vùng biên ải (1983), Mùa lá rụng trong vườn (1985), Đám cưới không có giấy giá thú (1989), Côi cút giữa cảnh đời (1989), Chó Bi, đời lưu lạc (1992) và Ngược dòng nước lũ (1999) cho đến tác phẩm gần đây nhất Chuyện của Lý (6/2013), Ma Văn Kháng luôn tỏ ra là một cây bút vững vàng, sung sức.

Nhà nghiên cứu Trần Đăng Suyền đã có một nhận xét tinh tế: “Đọc truyện ngắn Ma Văn Kháng, tôi đã có lúc mơ hồ cảm thấy mình chờ đợi ở cây Nguyễn Thị Phượng 18 Lớp K56 Cao học Văn học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng bút này một tác phẩm dài hơi về đề tài quen thuộc của anh.