CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI THU NHẬP HỘ GIA ĐÌNH 1. Một số khái niệm sử dụng trong nghiên cứu 1. Khái niệm thu nhập và các nguồn thu nhập Khái niệm thu nhập “Thu nhập là khoản tiền thu được từ việc sở hữu và cung ứng các nhân tố sản xuất trong một thời kỳ. Các khoản tiền thu được từ lao động, tư bản, đất đai và năng lực kinh doanh là thu nhập từ tiền lương, lãi suất, địa tô và lợi nhuận.”, theo giáo trình Kinh tế học của giảng viên Nguyễn Văn Ngọc, Đại học Kinh tế quốc dân.
Các nguồn thu nhập phổ biến Thu nhập kiếm được là khoản tiền tiền lương, tiền công nhận được trong công việc. Thu nhập lãi nhận được do cho vay vốn và tiền gửi ngân hàng. Thu nhập từ cổ tức, từ đầu tư, hợp tác nhận được khi hoàn vốn cho cổ phiếu của một công ty. Thu nhập từ cho thuê, bất động sản nhận được do cho thuê tài sản sở hữu như nhà ở.
Thu nhập từ việc tăng vốn, bán các khoản đầu tư nhận được do tăng giá trị của một tài sản đang sở hữu. Thu nhập từ tiền bản quyền nhận được do cho phép ai đó sử dụng sản phẩm, ý tưởng thuộc bản quyền tác giả. Phân loại thu nhập Phân loại thu nhập theo mức chuẩn nghèo (Tổng cục thống kê): Chuẩn nghèo là mức thu nhập (hoặc chi tiêu) bình quân đầu người được 7 dùng làm tiêu chuẩn để xác định người nghèo hoặc hộ nghèo. Những người hoặc hộ có thu nhập (hoặc chi tiêu) bình quân đầu người thấp hơn chuẩn nghèo được coi là người nghèo hoặc hộ nghèo.
Chuẩn nghèo lương thực, thực phẩm được xác định bằng giá trị của một rổ hàng lương thực, thực phẩm thiết yếu đảm bảo khẩu phần ăn duy trì với nhiệt lượng tiêu dùng một người một ngày là 2100 Kcal. Chuẩn nghèo chung được xác định bằng chuẩn nghèo lương thực, thực phẩm cộng với mức chi tối thiểu cho các mặt hàng phi lương thực, thực phẩm, gồm nhà ở, quần áo, đồ dùng gia đình, học tập, văn hóa giải trí, y tế, đi lại, thông tin liên lạc, v. Khái niệm Hộ gia đình và Thu nhập hộ gia đình Khái niệm Hộ gia đình “Hộ gia đình là chủ thể của quan hệ dân sự khi các thành viên của một gia đình có tài sản chung để hoạt động kinh tế chung trong quan hệ sử dụng đất, trong hoạt động sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp và trong một số lĩnh vực sản xuất, kinh doanh khác do phát luật quy định”, điều 106, bộ luật dân sự 2005. Khái niệm Thu nhập hộ gia đình Theo Tổng cục thống kê: “Thu nhập của hộ gia đình là toàn bộ số tiền và giá trị hiện vật sau khi trừ chi phí sản xuất mà hộ và các thành viên của hộ nhận được trong một kỳ nhất định, thường là một năm”.
Thu nhập hộ gia đình là thước đo quan trọng để phân loại mức sống và xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ có thu nhập trung bình. Thu nhập hộ gia đình (theo VHLSS 2020) Thu nhập hộ gia đình = Tổng thu - Chi phí sản xuất kinh doanh Trong đó: Tổng thu gồm: Trị giá các khoản trợ giúp, học bổng, thưởng nhận được từ giáo dục; Trị giá các khoản trợ giúp nhận được từ y tế; Thu từ tiền lương, tiền 8 công của các thành viên; Thu từ cho thuê đất nông, lâm nghiệp và mặt nước nuôi trồng thủy sản; Thu từ trồng trọt; Thu từ chăn nuôi; Thu từ săn bắt, thuần dưỡng chim, thú; Thu từ dịch vụ nông nghiệp; Thu từ lâm nghiệp; Thu từ thuỷ sản; Thu từ ngành nghề SXKD, dịch vụ phi nông, lâm nghiệp, thuỷ sản; chế biến.; Thu từ cho thuê nhà và đất ở; Thu khác tính vào thu nhập. Chi phí sản xuất kinh doanh gồm: Chi phí trồng trọt; Chi phí chăn nuôi; Chi phí săn bắt, đánh bẫy, thuần dưỡng chim, thú; Chi phí hoạt động dịch vụ nông nghiệp; Chi phí lâm nghiệp; Chi phí thủy sản; Chi phí ngành nghề SXKD, dịch vụ phi nông, lâm nghiệp, thủy sản, chế biến. Thu nhập bình quân đầu người hàng tháng (theo VHLSS 2020) Thu nhập hộ gia đình Thu nhập bình quân đầu người hàng tháng = Số nhân khẩu của hộ x 12 1.
Tổng quan nghiên cứu Nghiên cứ lý thuyết về các yếu tố quyết định thu nhập hộ gia đình đã có từ lâu, dựa trên lý thuyết về phát triển nguồn nhân lực, lý thuyết về tăng trưởng kinh tế và xóa đói giảm nghèo (Benin và Randriamamonjy, 2008). Các nghiên cứu thực nghiệm sử dụng dữ liệu hộ gia đình cũng tương đối nhiều (Hassan và Babu, 1991; Lanjouw và Ravallion, 1995; Simler và cộng sự, 2004; Otsuka và Yamano, 2006). Trong đó, có thể chia các yếu tố ảnh hưởng tới thu nhập hộ gia đình thành ba nhóm bao gồm: (i) Đặc điểm của chủ hộ; (ii) Đặc điểm của hộ và (iii) Đặc điểm của cộng đồng (Trần Quang Tuyến, 2015) Đối với nhóm yếu tố đặc điểm của chủ hộ, có thể thấy rằng người chủ hộ là người đứng đầu hộ gia đình, thường là người có thu nhập chính trong hộ gia đình. Bên cạnh đó, trong văn hóa phương Đông, người chủ hộ thường là người đưa ra các quyết định quan trọng trong hộ gia đình, do vậy, người chủ hộ có ảnh hưởng nhất định tới thu nhập của hộ.
Những nghiên cứu trước đây đã chỉ 9 ra rằng các đặc điểm của chủ hộ như độ tuổi, giới tính (Chu Thị Kim Loan và Nguyễn Văn Hướng, 2015; Vũ Thị Thương và Nguyễn Thị Phương Thảo, 2018) có ảnh hưởng tới thu nhập của hộ gia đình. Trên phương diện cá nhân, đặc điểm riêng của từng cá nhân có ảnh hưởng tới thu nhập của mỗi người. Theo lý thuyết về nguồn nhân lực, tuổi tác, trình độ học vấn, giới tính… có ảnh hưởng tới thu nhập của mỗi người lao động. Tương tự như vậy, có thể thấy thu nhập của hô gia đình có sự khác biệt do đặc điểm riêng có của từng hộ gia đình.
Các yếu tố chính ảnh hưởng đến thu nhập hộ gia đình theo nhiều nghiên cứu đã chỉ ra bao gồm: trình độ học vấn của thành viên trong hộ (Nguyễn Quốc Nghi và cộng sự, 2015), việc làm của thành viên trong hộ (Vũ Thị Phương và cộng sự, 2018), quy mô hộ gia đình (Trần Quang Tuyến, 2015; Jansen và Hans, 2006), độ tuổi lao động trung bình của các thành viên (Nguyễn Quốc Nghi và cộng sự, 2011), tỉ lệ sống phụ thuộc (Trần Quang Tuyến, 2015), diện tích đất sản xuất (Carletto và cộng sự, 2007; Nguyễn Quốc Nghi và Bùi Văn Trịnh, 2011), việc làm phi nông nghiệp (Rigg, 2006; Tuyen, 2014), khả năng tiếp cận tín dụng (Bauer, 2016; Vũ Thị Thương và Nguyễn Thị Phương Thảo, 2018), tiếp cận chính sách của nhà nước (Lê Quang Vũ, 2015; Nguyễn Quốc Nghi, 2010) và các yếu tố khác. Ngoài hai nhóm yếu tố trên, Benin và Randriamamonjy, (2008) còn chỉ ra rằng các yếu tố cộng đồng có tác động đáng kể tới thu nhập hộ gia đình như thời tiết, giá cả và cơ sở hạ tầng. Nghiên cứu về trường hợp của Nigeria, Kassali và cộng sự (2012) cho rằng cơ sở hạ tầng và đường xá ở nông thôn ảnh hưởng tới thu nhập của hộ gia đình tại đây. Bên cạnh đó, vị trí địa lý cũng được xem là yếu tố quyết định tới thu nhập hộ gia đình.
Các hộ gia đình tại miền núi thường là các hộ gia đình có mức sống thấp (Van de Walle và Gunewardena, 2001; Gustafsson và Sai, 2008). Ngoài ra, còn có yếu tố tiếp cận với điện (Khandker và cộng sự, 2009; Trần Quang Tuyến, 2015), khả năng tiếp cận thị trường (Gauri, 2001) và khả năng tiếp cận hệ thống tưới tiêu (Tijani và cộng sự, 2014) cũng là những yếu tố tác động tới thu nhập hộ gia đình. Khung nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu Dựa vào kết quả của những nghiên cứu trước đây, có thể thấy thu nhập hộ gia đình chịu ảnh hưởng của ba nhóm yếu tố chính bao gồm (i) Đặc điểm của chủ hộ; (ii) Đặc điểm của hộ và (iii) Đặc điểm của cộng đồng. Do vậy khóa luận này cũng xây dựng khung nghiên cứu dựa trên ba nhóm yếu tố này.1: Khung nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng tới thu nhập của hộ gia đình DTTS năm 2020 Đối với nhóm yếu tố liên quan đến đặc điểm của chủ hộ, các yếu tố được xem xét bao gồm giới tính và tuổi của chủ hộ.
Đối với nhóm yếu tố liên quan đến đặc điểm của hộ, các yếu tố được xem xét bao gồm tuổi các thành viên trong hộ, trình độ học vấn, việc làm, quy mô hộ, tỷ lệ sống phụ thuộc, diện tích đất sở hữu, khả năng tiếp cận tín dụng, khả năng tiếp cận chính sách. Đối với nhóm yếu tố liên quan đến đặc điểm của cộng đồng, các yếu tố được xem xét bao gồm khả năng tiếp cận điện, quy mô dân tộc, khu vực sinh sống. Giới tính của chủ hộ Theo những nghiên cứu trước đây, giới tính chủ hộ có tác động đến thu nhập bình quân đầu người hàng tháng của hộ gia đình. Kết quả cho thấy chủ hộ 11 là nam có thu nhập bình quân đầu người hàng tháng cao hơn chủ hộ là nữ.
Vũ Thị Thương và cộng sự (2018), khi nghiên cứu đã chỉ ra rằng những hộ gia đình có chủ hộ là nữ giới thường có thu nhập thấp hơn 27% so với những hộ gia đình có chủ hộ là nam giới. Chu Thị Kim Loan và cộng sự (2015), cũng có cùng kết quả là những hộ gia đình có chủ hộ là nam giới sẽ có thu nhập bình quân cao hơn. Nhóm nghiên cứu cho rằng, do đặc điểm của sản xuất nông nghiệp và môi trường sống ở nông thôn, nam giới với tính quyết đoán, năng động và khỏe mạnh hơn thường đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế của nông hộ. Từ những phân tích lý thuyết và tổng quan trên, nghiên cứu kì vọng giới tính chủ hộ tác động theo hướng tích cực đến thu nhập bình quân đầu người hàng tháng của hộ gia đình.
Giả thuyết H1: Chủ hộ là nam sẽ có thu nhập bình quân đầu người hàng tháng cao hơn chủ hộ là nữ. Tuổi của chủ hộ Qua các nghiên cứu trước đây, cho thấy tuổi của chủ hộ tác động ngược chiều với thu nhập bình quân. Điều này cho thấy, tuổi của chủ hộ càng tăng thì thu nhập bình quân hộ gia đình càng giảm. Theo Vũ Thị Thương và cộng sự (2018), khi chủ hộ càng cao tuổi thì sức khỏe càng giảm, làm hạn chế khả năng lao động.
Từ đó khiến thu nhập cũng sẽ giảm theo. Kết quả đồng nhất với Trần Quang Tuyến (2015).