Luận văn: Xuất khẩu nông sản Việt Nam sang Trung Quốc (Giai đoạn 2010-2022)

Phân tích thực trạng xuất khẩu nông sản Việt Nam sang Trung Quốc giai đoạn 2010-2022. Đánh giá cơ hội, thách thức và đề xuất các giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Việt Dũng
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Hồng Cường
• Trường học: Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang Trung Quốc
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Thực trạng xuất khẩu nông sản Việt Nam sang Trung Quốc

Xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang Trung Quốc đã tăng trưởng đáng kể trong giai đoạn 2010-2022. Kim ngạch thương mại nông sản giữa hai nước liên tục tăng cả về số lượng và giá trị. Trung Quốc hiện là một trong những thị trường nhập khẩu nông sản lớn nhất của Việt Nam, với các mặt hàng chính như gạo, cà phê, rau quả và thủy sản. Quan hệ thương mại hai chiều phát triển mạnh nhờ lợi thế địa lý, với 17 cửa khẩu trên tuyến biên giới chung dài 1.350 km ở 7 tỉnh phía Bắc. Trung bình mỗi cửa khẩu có hơn 10 triệu người qua lại giao thương hàng năm. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, còn tồn tại những hạn chế cần khắc phục để nâng cao giá trị và tính bền vững của thương mại nông sản Việt Nam-Trung Quốc.

1.1. Các mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ yếu

Gạo, cà phê và rau quả là ba mặt hàng nông sản chính được xuất khẩu sang Trung Quốc. Ngành hàng lúa gạo đóng vai trò quan trọng trong xuất khẩu nông sản, với Việt Nam là nhà cung cấp gạo chính cho thị trường Trung Quốc. Cà phê Việt Nam được tiêu thụ rộng rãi, đặc biệt là cà phê robusta. Các mặt hàng rau quả tươi cũng tăng trưởng mạnh mẽ, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường Trung Quốc.

1.2. Tình hình kim ngạch xuất khẩu

Kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam sang Trung Quốc đã chứng kiến sự tăng trưởng ấn tượng trong 12 năm qua. Giá trị xuất khẩu các mặt hàng nông sản, thủy sản có tiềm năng lớn liên tục tăng cao. Tuy nhiên, giá trị xuất khẩu bị ảnh hưởng bởi yếu tố giá cả thế giới và nhu cầu thị trường. Cần có chiến lược nâng cao giá trị sản phẩm để tối đa hóa lợi nhuận từ thương mại nông sản.

II. Những hạn chế và nguyên nhân chính

Mặc dù xuất khẩu nông sản Việt Nam sang Trung Quốc phát triển, nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế đáng lo ngại. Chất lượng sản phẩm chưa đáp ứng đủ các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường Trung Quốc, đặc biệt về vệ sinh an toàn thực phẩm. Các doanh nghiệp xuất khẩu còn yếu về truy suất nguồn gốc sản phẩm, khiến khó cạnh tranh với hàng hoá từ các quốc gia khác. Thương hiệu nông sản Việt Nam chưa được xây dựng mạnh mẽ. Công nghệ sản xuất và xử lý hậu thu hoạch còn lạc hậu. Ngoài ra, các rào cản kỹ thuật, hành chính cũng làm khó khăn cho hoạt động thương mại nông sản hai nước.

2.1. Vấn đề chất lượng và tiêu chuẩn

Vệ sinh an toàn thực phẩm là yếu tố then chốt nhưng nhiều sản phẩm nông sản Việt Nam chưa đạt. Các tiêu chuẩn của Trung Quốc ngày càng khắt khe, từ cấp dư lượng hoá chất đến độ sạch vi sinh vật. Thiếu hệ thống truy suất nguồn gốc hiệu quả làm sản phẩm mất giá trị. Cần đầu tư vào công nghệ sản xuất và kiểm định chất lượng.

2.2. Yếu tố cơ cấu ngành hàng và thương hiệu

Thương hiệu nông sản Việt Nam chưa mạnh trên thị trường Quốc tế. Sản phẩm chủ yếu bán dưới dạng nguyên liệu thô, giá trị gia tăng thấp. Cạnh tranh giá với các nước khác làm sản lợi nhuận giảm. Cần phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao, xây dựng thương hiệu riêng cho nông sản Việt Nam.

III. Các giải pháp cải thiện xuất khẩu nông sản

Để nâng cao hiệu quả xuất khẩu nông sản sang Trung Quốc, cần thực hiện các giải pháp toàn diện. Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản. Thứ hai, nâng cao chất lượng và vệ sinh an toàn thực phẩm thông qua đạo tạo kỹ thuật và xây dựng hệ thống truy suất. Thứ ba, lựa chọn phát triển các ngành hàng có lợi thế cạnh tranh như gạo, cà phê và rau quả đặc sản. Thứ tư, phát triển thương mại biên giới tại các cửa khẩu để tăng dòng chảy hàng hóa. Thứ năm, xây dựng thương hiệu và tăng cường quảng bá nông sản Việt Nam trên thị trường Trung Quốc.

3.1. Hoàn thiện thể chế và chính sách

Chính phủ Việt Nam cần có chính sách hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp xuất khẩu nông sản. Rà soát, cập nhật các hiệp định thương mại bilateral với Trung Quốc để giảm rào cản. Xây dựng tiêu chuẩn chất lượng nông sản phù hợp với yêu cầu Trung Quốc. Tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho hoạt động thương mại nông sản hai nước.

3.2. Nâng cao chất lượng sản phẩm

Đầu tư xây dựng hệ thống truy suất nguồn gốc toàn diện từ sản xuất đến xuất khẩu. Áp dụng tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm quốc tế. Đào tạo kỹ thuật cho nông dân và doanh nghiệp. Kiểm định sản phẩm trước khi xuất khẩu. Phát triển thương hiệu nông sản có chứng chỉ địa chỉ địa lý.

3.3. Phát triển thương mại biên giới

Tập trung phát triển các cửa khẩu chiến lược trên tuyến biên giới. Tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại nông sản qua các cửa khẩu. Xây dựng cơ sở hạ tầng, kho bảo quản chuyên biệt. Hợp tác với các địa phương Trung Quốc để mở rộng thị trường tiêu thụ.

IV. Định hướng và mục tiêu phát triển

Mục tiêu dài hạn của xuất khẩu nông sản Việt Nam sang Trung Quốc là trở thành nhà cung cấp hàng đầu các sản phẩm nông sản chất lượng cao, có thương hiệu. Định hướng phát triển cần tập trung vào nâng cao giá trị gia tăng, thay đổi từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang sản phẩm chế biến. Cần xây dựng chuỗi giá trị nông sản toàn diện từ sản xuất, chế biến đến phân phối. Phát triển nông sản ứng dụng công nghệ cao, bền vững và thân thiện với môi trường. Thiết lập mối liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, nông dân và chính quyền. Tăng cường hợp tác kinh tế-kỹ thuật với Trung Quốc trong lĩnh vực nông sản.

4.1. Bối cảnh quốc tế tác động

Toàn cầu hóa và các thỏa thuận thương mại tạo cơ hội mới cho xuất khẩu nông sản. Nhu cầu tiêu dùng Trung Quốc tăng cao, thị trường mở rộng. Tuy nhiên, cạnh tranh từ các nước khác như Thái Lan, Lào, Campuchia gia tăng. Xu hướng tiêu dùng xanh, bền vững tạo yêu cầu mới cho nông sản Việt Nam.

4.2. Chiến lược phát triển từ hai phía

Việt Nam cần nâng cao nhận thức về xuất khẩu nông sản trong toàn xã hội. Thống nhất chủ trương phát triển thương mại nông sản Việt-Trung bền vững. Địa phương phía Bắc tập trung phát triển thương mại biên giới. Doanh nghiệp cần đổi mới công nghệ, nâng cao đội ngũ lao động.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I đến XXIV (trừ cá và sản phẩm cá) và một số sản phẩm thuộc các chương khác trong Hệ thống thuế mã HS (Hệ thống hài hoà hoá mã số thuế). Với cách hiểu này, nông sản bao gồm một phạm vi khá rộng, các loại hàng hoá có nguồn gốc từ hoạt động nông nghiệp như: Các sản phẩm nông nghiệp cơ bản như lúa gạo, lúa mỳ, bột mỳ, sữa, động vật sống, cà phê, hồ tiêu, hạt điều, chè, rau quả tươi…; Các sản phẩm phái sinh như bánh mỳ, bơ, dầu ăn, thịt…; Các sản phẩm được chế biến từ sản phẩm nông nghiệp như bánh kẹo, sản phẩm từ sữa, xúc xích, nước ngọt, rượu, bia, thuốc lá, bông xơ, da động vật thô… - Theo Tổ chức nông lương thế giới (FAO), nông sản phẩm/sản phẩm có nguồn gốc nông nghiệp là bất kỳ sản phẩm hay hàng hóa nào, dù là thô hay 10 đã chế biến, được trao đổi trên thị trường cho mục đích tiêu dùng của con người (không kể nước, muối và các chất phụ gia) hay thức ăn cho động vật. - Như vậy, có thể hiểu khái niệm nông sản một cách khái quát như sau: nông sản hay nông phẩm là sản phẩm do ngành nông nghiệp cung cấp. Còn nông sản phẩm hàng hóa là nông sản được sản xuất ra từ nông nghiệp và được đưa ra thị trường để tiêu thụ.

- Nếu theo sự phân chia có tính chất tương đối của Việt Nam, nông nghiệp thường được hiểu theo nghĩa rộng là bao gồm nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi), thuỷ sản, lâm nghiệp và diêm nghiệp. Các ngành công nghiệp chế biến nông lâm thuỷ sản lại được gộp vào lĩnh vực công nghiệp. Đặc điểm của xuất khẩu nông sản - Xuất khẩu nông sản chịu ảnh hưởng tính thời vụ cao trong sản xuất nông nghiệp và tác động bởi điều kiện tự nhiên, khí hậu. - Nông sản xuất khẩu thường có tính vùng miền rõ rệt, mỗi quốc gia hay mỗi vùng miền đều có những mặt hàng nông sản đặc trưng.

- Chủng loại và chất lượng nông sản xuất khẩu thường đa dạng và phong phú - Nông sản thường là những hàng hóa thiết yếu đối với mỗi quốc gia và phải đáp ứng các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, do vậy xuất khẩu nông sản phải đáp ứng được các yếu tố kỹ thuật, vệ sinh an toàn thực phẩm khi xuất khẩu sang các quốc gia khác. - Một số mặt hàng nông sản xuất khẩu có đặc tính tươi sống nên khó bảo quản trong thời gian dài. - Giá cả nông sản xuất khẩu chịu ảnh hưởng trực tiếp của cung cầu nông sản trên thị trường và cung hàng nông sản lại chịu tác động mạnh của yếu tố khách quan về điều kiện tự nhiên luôn thay đổi nên giá nông sản thường không ổn định và có biên độ dao động khá lớn. Vai trò của xuất khẩu nông sản Xuất khẩu nông sản có vai trò quan trọng trong nền kinh tế mỗi quốc gia.

Xuất khẩu nông sản đáp ứng nhu cầu ngày càng cao, phong phú và đa dạng của người tiêu dùng, giúp giải quyết công ăn việc làm, nâng cao đời sống của người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế của đất nước. - Thứ nhất, xuất khẩu nông sản góp phần vào phát triển xuất khẩu của quốc gia. Xuất khẩu nông sản sẽ thu về nguồn ngoại tệ cho đất nước, giảm thâm hụt cán cân thương mại, tích lũy phát triển sản xuất như việc đầu tư nhập khẩu máy móc, thiết bị hiện đại phục vụ sản xuất. Khai thác hiệu quả nguồn lực của quốc gia - Thứ hai, xuất khẩu nông sản giúp mở rộng quy mô xuất khẩu, nâng cao hiệu quả xuất khẩu, duy trì tốc độ tăng trưởng bền vững góp phần tăng trưởng kinh tế và ổn định kinh tế vĩ mô.

- Thứ ba, nông nghiệp là ngành sử dụng nhiều lao động nên hoạt động xuất khẩu nông sản sẽ tạo ra nhiều công ăn việc làm, tăng thu nhập và nâng cao đời sống cho người lao động, góp phần ổn định xã hội. Xuất khẩu nông sản giúp các doanh nghiệp nông nghiệp mở rộng sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế cho doanh nghiệp và đất nước. - Thứ tư, xuất khẩu nông sản làm tăng hiệu quả sử dụng vốn trong ngành nông nghiệp, có vai trò kích thích đổi mới công nghệ, trang thiết bị ngày càng hiện đại và phương thức quản lý tiên tiến đáp ứng sự phát triển chung của nền kinh tế cũng như ngành nông nghiệp nói riêng. - Thứ năm, xuất khẩu nông sản sẽ giúp phát huy được lợi thế của đất nước, tận dụng được nguồn lực sẵn có của quốc gia cũng như doanh nghiệp.

Sử dụng có hiệu quả lợi thế so sánh của đất nước, tiết kiệm chi phí xã hội. - Thứ sáu, xuất khẩu nông sản góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành, doanh nghiệp và sản phẩm. Xuất khẩu nông sản sẽ thúc đẩy nâng 12 cao chất lượng, giá cả cạnh tranh đáp ứng nhu cầu của thị trường nhập khẩu. Phát triển xuất khẩu nông sản sẽ đóng góp vào chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu theo hướng tích cực, gia tăng các sản phẩm chế biến, chất lượng cao, nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp nông nghiệp.

Cơ cấu thị trƣờng các nghành nông sản 1. Ngành hàng lúa gạo Lúa gạo là một trong những mặt hàng thiết yếu thường có nhiều biến động về thị trường và giá. Lúa gạo luôn giữ vai trò quan trọng là ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam trong gần hai mươi năm qua. Sản xuất lúa gạo tăng nhanh trong khi thị trường tiêu thụ không tăng tương ứng, dẫn đến cung lớn hơn cầu và khó khăn cho việc tiêu thụ, đặc biệt là trên thị trường xuất khẩu.

Xuất khẩu gạo đang mất dần vị thế vì lượng và giá trị gạo xuất khẩu sau khi đạt kỷ lục vào năm 2012 và chiếm 17,8% tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản. Theo đánh giá mới đây của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, xuất khẩu gạo của Việt Nam năm 2016 giảm xuống mức kỷ lục trong 10 năm qua, với sản lượng chỉ đạt 4,882 triệu tấn (so với 6,587 triệu tấn vào năm 2015), mức thấp nhất từ năm 2009 trở lại đây. Các thị trường xuất khẩu gạo chính bao gồm các thị trường truyền thống trong ASEAN (như Philippines, Indonesia và Malaysia), chiếm 40,24% tổng kim ngạch, với sản phẩm chủ yếu là gạo trắng thường và gạo nếp; thị trường Trung Quốc chiếm tới 50% kim ngạch (cả chính ngạch và tiểu ngạch), nhưng đang gặp những khó khăn do cạnh tranh từ các quốc gia khác và thực hiện các yêu cầu kiểm soát chất lượng theo hiệp định thương mại giữa hai quốc gia; thị trường châu Phi (như Côte d'Ivoire, Ghana, Senegal và Angola) chiếm 15,53% kim ngạch xuất khẩu với sản phẩm chính là gạo tấm thơm, gạo thơm và gạo đồ; cùng các thị trường ở Bắc Mỹ, Đông Bắc Á và châu Âu. Những năm gần đây, xuất khẩu gạo luôn giảm cả về số lượng và giá trị, do giống lúa, kỹ thuật canh tác 13 và chế biến lúa gạo không phù hợp với nhu cầu ngày càng cao của các thị trường truyền thống, cũng như chưa có thương hiệu gạo Việt Nam có uy tín trên thị trường thế giới.

Đối với kênh xuất khẩu, có sự tham gia của các doanh nghiệp lương thực nhà nước (bao gồm Vinafood I, Vinafood II và các công ty lương thực tại các tỉnh), cùng với các doanh nghiệp xuất khẩu gạo tư nhân được cấp phép. Tuy nhiên, kênh xuất khẩu gạo của Việt Nam chưa đem lại lợi nhuận tốt cho cả người sản xuất và doanh nghiệp xuất khẩu. Giá gạo xuất khẩu tương đối thấp so với các nước trong khu vực; sức tiêu thụ gạo kém và phải phụ thuộc vào một số thị trường quen thuộc hoặc cự ly gần. Trong khâu thu mua gạo xuất khẩu, sự chênh lệch giữa giá thu mua và giá xuất khẩu khá lớn, ảnh hưởng đến lợi ích của người sản xuất thóc gạo.

Chính phủ đã phải thực hiện một số biện pháp kinh tế tài chính như cho vay ưu đãi mua bán tạm trữ, miễn giảm thuế xuất khẩu gạo, tăng lượng dự trữ quốc gia. Tuy nhiên, những biện pháp này chưa thực sự đem lại hiệu quả thiết thực và bền vững cho người nông dân. Hệ thống kênh phân phối và tiêu thụ nội địa lúa gạo bao gồm các chủ thể chính như hộ kinh doanh, đại lý bán cho người tiêu dùng, cũng như các siêu thị và cửa hàng tiện lợi. Trong kênh phân phối hiện đại, các siêu thị, trung tâm thương mại và cửa hàng tiện lợi thường lấy nguồn hàng từ các doanh nghiệp cơ sở chế biến đóng gói có thương hiệu, nhưng giá thành cao và hệ thống phân phối không rộng khắp đến các khu dân cư, nên lượng gạo tiêu thụ qua các loại hình này không lớn.

Trong kênh phân phối truyền thống, bao gồm các hộ kinh doanh nhỏ lẻ và đại lý bán gạo, thường mua thóc, gạo trực tiếp từ nông dân hoặc qua một số thương nhân bán buôn tại địa phương, và sau đó bán trực tiếp cho người tiêu dùng. Các chủ thể này có ưu điểm là phân bổ ở khắp các khu dân cư và chợ dân sinh, đáp ứng khá tốt và thuận tiện cho nhu cầu của người dân, với chi phí kinh doanh thấp nên giá cả hợp lý và cạnh tranh. Tuy nhiên, kênh 14 tiêu thụ này có nhược điểm là tính ổn định thấp, sự gắn kết với nguồn cung kém chặt chẽ, dễ tổn thương khi thị trường có biến động. Về đầu tư chế biến, các doanh nghiệp chế biến lúa gạo có quy mô công nghiệp chủ yếu tập trung ở đồng bằng sông Cửu Long, với 558 doanh nghiệp (chiếm 95,9% tổng số doanh nghiệp chế biến lúa gạo quy mô công nghiệp cả nước).

Tuy nhiên, quy mô của các doanh nghiệp này chủ yếu là vừa và nhỏ. Chỉ có 18 doanh nghiệp (chiếm 3,1% số doanh nghiệp) có công suất trên 100. Các doanh nghiệp còn lại có công suất dưới 10.000 tấn lúa/năm (dưới 15 tấn lúa/ca), là những doanh nghiệp nhỏ, nằm rải rác khắp nước, thường chỉ sử dụng 01 máy xay xát liên hợp. Tổng sản lượng chế biến công nghiệp đạt 13.000 tấn quy gạo, chiếm khoảng 55-60% sản lượng chế biến cả nước.

Sản phẩm chế biến quy mô công nghiệp chủ yếu (66,1% giá trị sản phẩm) được xuất khẩu. Ngành hàng rau, quả, trái cây Xuất khẩu rau quả của Việt Nam trong thời gian qua đã liên tục tăng trưởng với các con số ấn tượng. Cụ thể, vào năm 2013, kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt 900 triệu USD, năm 2014 là 1,47 tỷ USD và năm 2015 đạt 1,85 tỷ USD. Chỉ trong vòng 4 năm (2012-2015), giá trị xuất khẩu đã tăng gấp 3 lần, từ 770 triệu USD lên 2,2 tỷ USD.