Xuất khẩu cà phê Việt Nam sang EU trong bối cảnh Hiệp định EVFTA

Luận văn phân tích tác động của EVFTA đến xuất khẩu cà phê Việt Nam sang EU, đánh giá cơ hội, thách thức và đề xuất giải pháp thúc đẩy ngành.

• Tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh Nga
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tiến Dũng
• Trường học: Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Xuất khẩu cà phê Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh thực hiện Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Hiệp định EVFTA Cơ hội vàng cho ngành cà phê Việt Nam

Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA) được ký kết năm 2019 và chính thức có hiệu lực từ năm 2020, mở ra những cơ hội lớn cho xuất khẩu cà phê Việt Nam. Hiệp định này cam kết xóa bỏ dần hoàn toàn thuế quan hàng hóa giữa hai bên, tạo điều kiện thuận lợi cho các sản phẩm nông sản Việt Nam, đặc biệt là cà phê, tiếp cận thị trường EU với chi phí cạnh tranh cao hơn. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, EVFTA giúp Việt Nam nâng cao vị thế trên bộ máy thương mại toàn cầu, tạo đà phát triển bền vững cho ngành nông nghiệp. Với lợi thế này, các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê có cơ hội mở rộng thị phần, tăng giá trị xuất khẩu và cải thiện thu nhập cho nông dân.

1.1. Nội dung chính của EVFTA đối với sản phẩm cà phê

EVFTA cam kết loại bỏ hoàn toàn các rào cản thuế quan cho cà phê Việt Nam, giảm đáng kể chi phí xuất khẩu. Hiệp định cũng đặt ra các tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm chặt chẽ mà cà phê Việt Nam phải tuân thủ. Ngoài ra, EVFTA tạo điều kiện cho Việt Nam tiếp cận công nghệ hiện đại, cải thiện quy trình sản xuất và xử lý cà phê, nâng cao chất lượng sản phẩm trên thị trường EU.

1.2. Lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong EVFTA

Với vị thế là nước xuất khẩu cà phê lớn thứ 2 thế giới, Việt Nam sở hữu lợi thế cạnh tranh vốn có về giá cả và năng suất. EVFTA giúp Việt Nam vượt qua các nước cạnh tranh khác như Thái Lan, Brazil, tận dụng chi phí sản xuất thấp và điều kiện khí hậu thuận lợi. Cam kết thương mại tự do tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng quan hệ kinh doanh với các bên cung cấp nguyên liệu và đối tác phân phối.

II. Tác động kinh tế của EVFTA đến xuất khẩu cà phê

Theo các nghiên cứu học thuật, EVFTA tác động tích cực đến xuất khẩu cà phê Việt Nam thông qua việc loại bỏ thuế quan hàng hóa. Mô hình Smart được sử dụng trong các công trình nghiên cứu cho thấy, khi EU xóa bỏ hoàn toàn thuế quan đối với cà phê Việt Nam, khối lượng xuất khẩu dự kiến sẽ tăng đáng kể. Tác động kinh tế này không chỉ giới hạn ở việc tăng lượng hàng xuất khẩu, mà còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa cho toàn ngành nông sản Việt Nam. Giá cà phê sẽ ổn định hơn, thu nhập của nông dân tăng, và các doanh nghiệp chế biến cà phê có cơ hội phát triển. Những khoản tiền từ xuất khẩu cà phê sẽ góp phần nâng cao đóng góp của ngành vào GDP quốc gia.

2.1. Tác động đến lượng xuất khẩu và doanh thu

Dữ liệu thực nghiệm từ các mô hình kinh tế cho thấy, sau khi EVFTA có hiệu lực, lượng cà phê xuất khẩu Việt Nam sang EU tăng đáng kể. Sự gia tăng này đến từ việc loại bỏ thuế quan, làm cho cà phê Việt Nam trở nên cạnh tranh hơn trên thị trường EU. Doanh thu từ xuất khẩu cà phê dự kiến sẽ tăng trưởng ổn định trong các năm tiếp theo, tạo cơ hội cho doanh nghiệp mở rộng kinh doanh.

2.2. Ảnh hưởng đến cơ cấu sản phẩm cà phê xuất khẩu

EVFTA khuyến khích chế biến cà phê đạt tiêu chuẩn cao để đáp ứng nhu cầu thị trường EU. Các loại cà phê chế biến, cà phê hòa tan có cơ hội xuất khẩu tăng, thay vì chỉ dựa vào cà phê thô. Sự thay đổi này giúp nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm cà phê, mang lại lợi nhuận cao hơn cho các doanh nghiệp chế biến nông sản.

III. Thách thức và hạn chế trong triển khai EVFTA

Mặc dù EVFTA mở ra nhiều cơ hội, Việt Nam cũng phải đối mặt với những thách thức đáng kể trong quá trình triển khai. Các tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm của EU rất khắt khe, đòi hỏi Việt Nam phải nâng cấp hệ thống sản xuất và kiểm soát chất lượng. Bên cạnh đó, cạnh tranh từ các nước khác như Thái Lan, Indonesia cũng gia tăng khi EVFTA mở cửa thị trường EU. Chi phí tuân thủ các quy định kỹ thuật và pháp luật của EU có thể gây áp lực tài chính cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Hơn nữa, biến đổi khí hậu và tình trạng suy thoái đất đai đe dọa năng suất cà phê Việt Nam trong dài hạn.

3.1. Yêu cầu về tiêu chuẩn chất lượng và an toàn

Thị trường EU áp dụng các tiêu chuẩn rất cao về an toàn thực phẩm, vệ sinh, chất lượng cà phê. Việt Nam phải đầu tư vào công nghệ sản xuất hiện đại, hệ thống kiểm soát chất lượng để đáp ứng yêu cầu này. Chi phí tuân thủ có thể tăng đáng kể, nhất là đối với các nông dân nhỏ lẻ không có năng lực tài chính.

3.2. Áp lực cạnh tranh và rủi ro lâu dài

Cạnh tranh từ các quốc gia khác trên thị trường EU sẽ gia tăng sau EVFTA. Thái Lan, Indonesia cũng có lợi thế cạnh tranh. Ngoài ra, biến đổi khí hậu, hạn hán đe dọa sản lượng cà phê Việt Nam. Việt Nam cần chiến lược dài hạn để duy trì lợi thế cạnh tranh và năng suất bền vững.

IV. Kiến nghị phát triển xuất khẩu cà phê Việt Nam trong khuôn khổ EVFTA

Để tối đa hóa lợi ích từ EVFTA, Chính phủ Việt Nam cần triển khai các chính sách hỗ trợ toàn diện. Trước hết, cần đầu tư mạnh vào nâng cấp cơ sở hạ tầng, hệ thống kiểm soát chất lượng để đáp ứng tiêu chuẩn EU. Thứ hai, hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa với vốn vay, công nghệ để tuân thủ các quy định pháp luật. Thứ ba, tăng cường hợp tác giữa Chính phủ, các tổ chức nghiên cứu để phát triển giống cà phê chất lượng cao, bền vững với biến đổi khí hậu. Cuối cùng, cần mở rộng quan hệ đối ngoại, hợp tác chiến lược với EU để tận dụng tối đa EVFTA và mở rộng thị trường xuất khẩu.

4.1. Chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất cà phê bền vững

Chính phủ nên cấp vốn hỗ trợ cho nông dân và doanh nghiệp cà phê nâng cấp kỹ thuật sản xuất. Khuyến khích sản xuất cà phê hữu cơ, cà phê chất lượng cao để tăng giá trị xuất khẩu. Xây dựng chương trình huấn luyện cho nông dân về quản lý cây trồng, phòng chống sâu bệnh theo tiêu chuẩn EU. Bảo vệ vùng trồng cà phê khỏi suy thoái đất đai.

4.2. Tăng cường cải tiến hệ thống chế biến và xuất khẩu

Đầu tư vào công nghệ chế biến hiện đại để sản xuất cà phê chế biến, cà phê hòa tan thay vì chỉ xuất khẩu cà phê thô. Xây dựng các cơ sở sơ chế, chế biến theo tiêu chuẩn quốc tế. Hỗ trợ doanh nghiệp tham gia các chương trình chứng nhận chất lượng như Fair Trade, Organic. Thiết lập kênh phân phối trực tiếp với các nhà nhập khẩu EU để tăng lợi nhuận xuất khẩu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU CÀ PHÊ CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG EU 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Tổng quan về tác động của FTA đến nền kinh tế Việt Nam Nghiên cứu về tác động của FTA đối với nền kinh tế Việt Nam, nhìn chung hầu hết các nghiên cứu về các hiệp định thương mại tự do mà Việt Nam tham gia đều chỉ ra tác động tích cực của FTA đối với sự phát triển kinh tế, đẩy mạnh các hoạt động thương mại, sản xuất giữa các quốc gia. Bùi Thành Nam (2014) chỉ ra rằng, việc ký kết các hiệp định thương mại tự do là xu hướng của hội nhập toàn cầu, chiếm 85% các hình thức hội nhập kinh tế, vừa có tác động tích cực và vừa có tác động tiêu cực đối với nền kinh tế quốc gia. Tổng thể bức tranh hội nhập các FTA mà Việt Nam đã tham gia trong đó bài nghiên cứu của Võ Trí Thành (2009) đã nhìn nhận tình hình hội nhập các FTA của Việt Nam tham gia. Cassing và cộng sự (2010) cũng đã tổng hợp tất cả các FTA mà Việt Nam cho đến năm 2010 để cung cấp một bức tranh tổng thể về tình hình tham gia FTA của Việt Nam.

Nguyễn Anh Thu và cộng sự (2015) với nghiên cứu định lượng tác động các hiệp định trong khuôn khổ ASEAN để thấy được vai trò của cộng đồng kinh tế ASEAN đối với Việt Nam. Bắt kịp xu hướng toàn cầu hóa nắm bắt các cơ hội để phát triển, Việt Nam đã ký kết hiệp định thương mại tự do ASEAN vào tháng 1 năm 1996 ngay sau khi gia nhập ASEAN năm 1995. Bên cạnh đó, việc gia nhập WTO vào năm 2007 được coi như bước ngoặt giúp Việt Nam dần khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế. Nhìn chung với 16 hiệp định thương mại tự do FTA đã ký và đang chuẩn bị ký cho thấy sự sôi nổi của việc tham gia các FTA của Việt Nam.

Có rất nhiều nghiên cứu tập trung đánh giá về các FTA lớn như EVFTA, CPTPP những FTA với những đối tác lớn đem lại những tác động to lớn đối với Việt Nam. Nghiên cứu về tác động của AFTA có các nghiên cứu của Bộ Công Thương (2009) với dự án MUTRAP III đã miêu tả nội dung và yếu tố cốt lõi trong hiệp định AFTA, qua đó định lượng tác động của hiệp định này tới nền kinh tế của Việt Nam. 5 EU là một thị trường tiềm năng cho hoạt động xuất khẩu của Việt Nam. Nguyễn Thị Thanh Tâm (2019) chỉ ra việc thực thi các EVFTA không chỉ tạo động lực cho kinh tế Việt Nam phát triển, hội nhập kinh tế mạnh mẽ mà còn làm gia tăng vai trò, vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.

Tuy nhiên việc thực hiện EVFTA có tác động hai chiều đến việc thu ngân sách nhà nước đó là gia tăng do nguồn thu đến từ hoạt động thương mại, đầu tư và tăng trưởng kinh tế, tuy nhiên nguồn thu nhà nước cũng bị giảm đáng kể do giảm thuế xuất nhập khẩu. Cũng trong năm 2019, Nghiêm Xuân Khoát và cộng sự đã phân tích về cơ hội và thách thức của Việt Nam trong một số lĩnh vực liên quan đến các hiệp định thương mại hàng hóa nói chung, xuất khẩu của Việt Nam sang EU nói riêng cùng với đó là các biện pháp vệ sinh và kiểm dịch thực vật, các rào cản kỹ thuật đối với thương mại, phòng vệ thương mại, đầu tư, sở hữu trí tuệ và phát triển bền vững. Để có thể tận dụng các lợi thế từ việc ký kết EVFTA, Ban Chỉ đạo 35 Bộ Công Thương (2020) đã chỉ ra rất nhiều cơ hội cho xuất khẩu khi EVFTA có hiệu lực như kích thích năng lực cạnh tranh, mở rộng thị trường, tạo cơ hội tham gia chuỗi cung ứng khu vực. Bài nghiên cứu cũng chỉ ra những thách thức cho Việt Nam và định hướng cho các doanh nghiệp tận dụng ưu đãi của các chính sách trong phạm vi được áp dụng của EVFTA mang lại.

Tuy nhiên để được áp dụng các chính sách ở mức tối ưu nhất đòi hỏi các doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu nội dung của EVFTA, đặc biệt là các cam kết liên quan tới thuế quan và quy tắc xuất xứ, đảm bảo hàng hóa khi xuất khẩu đáp ứng các tiêu chuẩn đối tác đặt ra, tạo uy tín và thương hiệu trên thị trường. Việc Việt Nam tham gia FTA thế hệ mới như Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) là một yếu tố đóng góp quan trọng vào sự tăng trưởng kinh tế ấn tượng của Việt Nam. Theo Báo cáo của Tổng cục thống kê 2018, GDP tăng 7,08% cả năm, đây là mức cao nhất kể từ 2008. Không chỉ vậy còn mở ra nhiều cơ hội tiềm năng cho Việt Nam giao lưu, cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

6 Lê Quang Thuận (2019) đã chỉ ra rằng việc ký kết các hiệp định FTA thế hệ mới sẽ có tác động lớn tới nền kinh tế Việt Nam thông qua việc mở rộng thị trường xuất khẩu, nhất là đối với các mặt hàng cả hai bên cùng có lợi thế như các mặt hàng về nông – lâm – thủy sản, dệt may,…Cùng với đó, Trần Thị Trang và cộng sự (2019) đã chứng minh tầm quan trọng của các FTA thế hệ mới đối với sự phát triển và tăng trưởng kinh tế Việt Nam, cụ thể FTA thế hệ mới sẽ mang lại nhiều lợi ích đối với các quốc gia thành viên trong việc bình đẳng và thu hút các vốn đầu tư, nhận những ưu đãi mà chỉ nước thành viên mới có. Tuy nhiên, doanh nghiệp và chính phủ cũng phải đảm bảo về chất lượng, cơ sở hạ tầng, cũng như thường xuyên nâng cao chất lượng sản phẩm dịch vụ, năng suất, … để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Nghiên cứu về tác động của EVFTA đến hoạt động xuất khẩu của Việt Nam, Vũ Thanh Hương (2018) đã nêu lên được các cơ sở lý luận sâu sắc về FTA, những tác động của EVFTA đến thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và EU, nhận diện những nhóm ngành và thị trường hưởng lợi từ EVFTA (trong đó có cà phê), đồng thời đề xuất các hàm ý cho nhà nước và doanh nghiệp để tận dụng được các cơ hội được hiệp định mang lại, bên cạnh đó xây dựng phương án vượt qua khó khăn, thách thức để đảm bảo điều kiện hưởng các ưu đãi từ EVFTA. Tuy nhiên, vì sự đa dạng trong các loại hàng hóa nên đề tài vẫn chưa đưa ra những tác động cụ thể của EVFTA tới xuất khẩu cà phê nói chung mà mới chỉ đi sâu vào hai nhóm hàng là dệt may và dược phẩm.

Nhìn chung đây cũng là nghiên cứu tập trung vào việc phân tích tác động tiềm tàng của EVFTA. Bộ Công Thương đã mô tả tổng quan của xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU trong chủ đề Chuyên san EVFTA với Thương mại Việt Nam – chuyên ngành Nông sản quý IV/2021, trong đó khẳng định cà phê là mặt hàng tận dụng được nhiều lợi thế từ EVFTA, cùng với nhu cầu tiêu thụ cà phê tại các nước này liên tục tăng do nhu cầu cao từ các ngành công nghiệp chế biến thực phẩm và nhu cầu tiêu dùng cuối cùng của người dân, cho thấy triển vọng khả quan của cà phê xuất khẩu trong năm 2022. Chủ đề nghiên cứu cũng đưa ra những đánh giá, nhận định dưới góc nhìn tận dụng các ưu đãi về thuế quan EVFTA và các quy định về xuất xứ hàng hoá. Tuy nhiên hiện 7 tại chủ đề vẫn chưa đi sâu nghiên cứu những tác động cụ thể của EVFTA tới xuất khẩu cà phê của Việt Nam.

Nguyễn Đức Thành & cộng sự (2021) đã phân tích rõ ràng những thay đổi của kinh tế Việt Nam nói chung và chuyển dịch cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam nói riêng sau một năm thực thi EVFTA. Báo cáo cũng đưa ra được những tác động cụ thể của EVFTA tới xuất khẩu hàng hoá Việt Nam, đây là cơ sở để đi sâu phân tích tác động của EVFTA tới xuất khẩu cà phê của Việt Nam. Ngô Thị Hồng Hạnh (2022) đã chỉ ra được với các mặt hàng nông sản là thế mạnh của Việt Nam, các cam kết trong EVFTA mang lại cơ hội mở rộng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và nâng cao chất lượng nông sản xuất khẩu ra quốc tế. Bài nghiên cứu đã phân tích các cơ hội và thách thức do EVFTA mang lại cho ngành nông sản Việt Nam, dựa trên cơ sở phân tích đó, bài viết cũng đã đưa ra một số giải pháp nhằm tận dụng cơ hội để tháo gỡ khó khăn trong xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU.

Nguyễn Bảo Ngọc và cộng sự (2023) đã xem xét vai trò của EVFTA cũng như những hạn chế cản trở xuất khẩu của Việt Nam sang EU kể từ khi EVFTA có hiệu lực. Theo đó EVFTA có tác động đáng kể đến xuất khẩu của Việt Nam sang EU, tạo cơ hội cho Việt Nam mở rộng xuất khẩu, đồng thời đề xuất một số khuyến nghị đối với Chính Phủ, các Bộ, Ban ngành và các doanh nghiệp có hoạt động xuất khẩu sang EU.2 Tổng quan nghiên cứu về xuất khẩu cà phê của Việt Nam Nguyễn Thị Thu Hiền và Dương Thị Thu Hương (2021) đã phân tích về tình hình xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU trong giai đoạn 2016-2020, tìm hiểu được những khó khăn và những vấn đề đặt ra với hoạt động xuất khẩu nông sản sang EU và đề xuất các chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản sang thị trường này. Trong bài nghiên cứu đã chỉ ra rằng EU là thị trường lớn của cà phê Việt Nam chiếm trên 23% trong tổng lượng và tổng lượng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam với kim ngạch xuất khẩu khá ổn định. Tuy nhiên, bài nghiên cứu chỉ dừng lại ở phân tích thực trạng 8 của xuất khẩu nông sản nói chung của Việt Nam sang EU chứ không đi sâu mô tả chi tiết các nhóm hàng xuất khẩu.

Nguyễn Diệu Linh (2016) đã phân tích về tiềm năng xuất khẩu cà phê của Việt Nam sang các thị trường trọng điểm và đánh giá đóng góp của mặt hàng này vào thị trường thế giới thông qua việc phân tích ngành cà phê Việt Nam so với các nước khác tương đương về năng lực xuất khẩu cà phê, từ đó đưa ra xu hướng xuất khẩu cà phê sang các thị trường trọng điểm và rút ra điểm hạn chế kìm hãm sự phát triển ngành cà phê của Việt Nam.