Luận án Tiến sĩ về Xuất khẩu Bền vững ở Việt Nam trong Quá trình Hội nhập Kinh tế Quốc tế

Luận án tiến sĩ phân tích xuất khẩu bền vững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, đề xuất giải pháp phát triển hiệu quả.

• Tác giả: Hồ Trung Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Xuất Khẩu Bền Vững Ở Việt Nam Trong Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XUẤT KHẨU BỀN VỮNG
• 1.1. Tổng quan về lý thuyết phát triển bền vững
• 1.1.1. Khái niệm về phát triển bền vững
• 1.1.2. Nội dung và các tiêu chí đánh giá phát triển bền vững
• 1.1.3. Các mô hình phát triển bền vững
• 1.2. Xuất khẩu bền vững: Khái niệm, vai trò, nội dung và các chỉ tiêu đánh giá
• 1.2.1. Khái niệm và vai trò của xuất khẩu bền vững
• 1.2.2. Nội dung xuất khẩu bền vững
• 1.2.3. Các tiêu chí đánh giá xuất khẩu bền vững
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu bền vững trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 1.3.1. Các yếu tố quốc tế
• 1.3.2. Các yếu tố trong nước
• 1.4. Kinh nghiệm phát triển xuất khẩu bền vững của một số nước
• 1.4.1. Kinh nghiệm của Thái Lan
• 1.4.2. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 1.4.3. Bài học đối với Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM
• 2.1. Chính sách phát triển xuất khẩu bền vững của Việt Nam giai đoạn 1995-2008
• 2.1.1. Các chính sách khuyến khích xuất khẩu
• 2.1.2. Chính sách phát triển xuất khẩu và bảo vệ môi trường
• 2.1.3. Chính sách phát triển xuất khẩu và giải quyết các vấn đề xã hội
• 2.2. Phân tích thực trạng xuất khẩu của Việt Nam theo các tiêu chí phát triển bền vững giai đoạn 1995-2008
• 2.2.1. Quy mô, tốc độ và chất lượng tăng trưởng xuất khẩu
• 2.2.2. Đóng góp của xuất khẩu đối với tăng trưởng kinh tế và ổn định kinh tế vĩ mô
• 2.2.3. Xuất khẩu và các vấn đề môi trường
• 2.2.4. Xuất khẩu và tác động đến các vấn đề xã hội
• 2.3. Nhận định về xuất khẩu bền vững ở Việt Nam giai đoạn 1995-2008
• 2.3.1. Những mặt tích cực
• 2.3.2. Những hạn chế
• 2.3.3. Nguyên nhân của các hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN XUẤT KHẨU BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 3.1. Bối cảnh quốc tế và trong nước ảnh hưởng đến phát triển xuất khẩu bền vững ở Việt Nam trong giai đoạn tới
• 3.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 3.1.2. Tình hình trong nước
• 3.2. Quan điểm phát triển xuất khẩu bền vững ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.2.1. Phát triển xuất khẩu trên cơ sở khai thác triệt để lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh, đảm bảo tốc độ và chất lượng tăng trưởng cao, góp phần tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững
• 3.2.2. Phát triển xuất khẩu trên cơ sở khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên, hạn chế ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên, nâng cao khả năng đáp ứng các quy định và tiêu chuẩn môi trường của hàng hóa xuất khẩu
• 3.2.3. Phát triển xuất khẩu góp phần thực hiện các mục tiêu xã hội như xóa đói giảm nghèo, tạo nhiều việc làm, đảm bảo công bằng xã hội, chia sẻ lợi ích hợp lý giữa các thành phần tham gia vào xuất khẩu
• 3.2.4. Phát triển kinh tế thị trường, đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế là điều kiện để phát triển xuất khẩu bền vững
• 3.2.5. Ổn định chính trị - xã hội là tiền đề, điều kiện để phát triển xuất khẩu bền vững
• 3.3. Một số giải pháp phát triển xuất khẩu bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam
• 3.3.1. Các giải pháp chung
• 3.3.2. Các giải pháp đảm bảo tăng trưởng xuất khẩu cao và bền vững
• 3.3.3. Giải pháp giải quyết hài hoà giữa tăng trưởng xuất khẩu và bảo vệ môi trường
• 3.4. Các giải pháp đảm bảo hài hoà giữa tăng trưởng xuất khẩu và giải quyết các vấn đề xã hội
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về xuất khẩu bền vững

Xuất khẩu bền vững là một khái niệm quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Xuất khẩu không chỉ đơn thuần là việc bán hàng hóa ra nước ngoài mà còn phải đảm bảo các yếu tố về môi trường và xã hội. Việt Nam đang trong quá trình hội nhập sâu rộng với kinh tế quốc tế, điều này tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra thách thức lớn cho phát triển bền vững. Theo đó, việc xây dựng các chính sách xuất khẩu cần phải dựa trên các tiêu chí phát triển bền vững để đảm bảo rằng hoạt động này không gây hại cho môi trường và xã hội. Một trong những điểm nổi bật là sự cần thiết phải có các tiêu chuẩn xuất khẩu phù hợp với yêu cầu của thị trường quốc tế, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.

1.1 Khái niệm và vai trò của xuất khẩu bền vững

Khái niệm xuất khẩu bền vững được định nghĩa là hoạt động xuất khẩu không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn phải bảo vệ môi trường và đảm bảo công bằng xã hội. Thương mại quốc tế ngày càng trở nên quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, nếu không có các chính sách hợp lý, xuất khẩu có thể dẫn đến cạn kiệt tài nguyên và ô nhiễm môi trường. Do đó, việc phát triển xuất khẩu bền vững không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay.

II. Thực trạng xuất khẩu bền vững ở Việt Nam

Thực trạng xuất khẩu ở Việt Nam trong giai đoạn 1995-2008 cho thấy nhiều điểm tích cực nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Chính sách xuất khẩu đã được cải thiện, tuy nhiên, chất lượng xuất khẩu vẫn chưa đạt yêu cầu bền vững. Các chỉ tiêu về phát triển bền vững chưa được áp dụng một cách đồng bộ, dẫn đến tình trạng cạnh tranh quốc tế không bền vững. Xuất khẩu vẫn chủ yếu dựa vào tài nguyên thiên nhiên, gây áp lực lên môi trường. Việc đánh giá thực trạng này là cần thiết để đưa ra các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao chất lượng và tính bền vững của xuất khẩu.

2.1 Chính sách phát triển xuất khẩu bền vững

Chính sách phát triển xuất khẩu bền vững của Việt Nam trong giai đoạn 1995-2008 đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, việc thực hiện các chính sách này còn gặp nhiều khó khăn. Các chính sách khuyến khích xuất khẩu cần phải được điều chỉnh để phù hợp với yêu cầu của kinh tế quốc tế. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc bảo vệ môi trường và giải quyết các vấn đề xã hội trong quá trình phát triển xuất khẩu. Việc xây dựng các tiêu chí đánh giá xuất khẩu bền vững là rất cần thiết để đảm bảo rằng các hoạt động này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và xã hội.

III. Giải pháp phát triển xuất khẩu bền vững

Để phát triển xuất khẩu bền vững, Việt Nam cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Đầu tiên, cần xây dựng một khung chính sách rõ ràng, đảm bảo rằng các hoạt động xuất khẩu không gây hại cho môi trường. Thứ hai, cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực thương mại quốc tế để học hỏi kinh nghiệm từ các nước khác. Cuối cùng, việc nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu thông qua đổi mới công nghệ và cải thiện chất lượng sản phẩm là rất cần thiết. Những giải pháp này không chỉ giúp Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế mà còn đảm bảo tính bền vững trong hoạt động xuất khẩu.

3.1 Các giải pháp chung

Các giải pháp chung cho phát triển xuất khẩu bền vững bao gồm việc xây dựng các chính sách khuyến khích xuất khẩu gắn liền với bảo vệ môi trường. Cần có các chương trình đào tạo và nâng cao nhận thức cho các doanh nghiệp về tầm quan trọng của phát triển bền vững. Đồng thời, việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế trong sản xuất và xuất khẩu cũng cần được chú trọng. Những giải pháp này sẽ giúp Việt Nam không chỉ tăng trưởng kinh tế mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững trong dài hạn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Xuất khẩu bền vững ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế" do nghiên cứu sinh Hồ Trung Thanh thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội, bảo vệ năm 2009. Công trình thuộc chuyên ngành Kinh tế chính trị, tập trung nghiên cứu tính bền vững của hoạt động xuất khẩu hàng hóa dưới lăng kính kinh tế chính trị và hoạch định chính sách.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Phát triển bền vững là xu thế toàn cầu, đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa ba trụ cột: tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Đối với các quốc gia áp dụng chiến lược công nghiệp hóa hướng về xuất khẩu, xuất khẩu là động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, việc gia tăng xuất khẩu bằng mọi giá tiềm ẩn nguy cơ làm cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, suy thoái môi trường sinh thái và làm nảy sinh các bất bình đẳng xã hội.

Tại Việt Nam, sau giai đoạn đổi mới và đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế, hoạt động xuất khẩu đạt tốc độ tăng trưởng cao nhưng bộc lộ nhiều yếu tố chưa bền vững: chất lượng tăng trưởng còn thấp, xuất khẩu chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên và thô/sơ chế, tỷ trọng giá trị gia tăng chưa cao, gây áp lực lên môi trường và phân phối lợi ích chưa đồng đều giữa các nhóm dân cư. Trong khi đó, các lý thuyết về phát triển bền vững chủ yếu được nghiên cứu ở cấp độ vĩ mô của toàn bộ nền kinh tế, chưa có công trình đi sâu xác lập hệ thống lý luận, nội dung và bộ tiêu chí đánh giá tính bền vững riêng cho lĩnh vực xuất khẩu để làm căn cứ kiểm định chính sách.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ bản chất của xuất khẩu bền vững và vận dụng vào thực tiễn hoạt động xuất khẩu của Việt Nam, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc định hướng phát triển xuất khẩu bền vững trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể theo 4 nội dung:

1. Hệ thống hóa và phát triển một số lý thuyết về phát triển bền vững ứng dụng đối với hoạt động xuất khẩu.
2. Xác lập các nội dung và tiêu chí đánh giá phát triển xuất khẩu bền vững.
3. Đánh giá thực trạng hoạt động xuất khẩu của Việt Nam theo các tiêu chí phát triển bền vững trong giai đoạn 1995–2008.
4. Đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp định hướng chính sách nhằm phát triển xuất khẩu bền vững ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tính bền vững của hoạt động xuất khẩu, được xem xét toàn diện qua ba mặt kinh tế, xã hội và môi trường dưới giác độ chuyên ngành kinh tế chính trị (xem xét xuất khẩu là cơ sở phát triển kinh tế gắn liền với giải quyết các quan hệ kinh tế như phân phối thu nhập, việc làm, chia sẻ lợi ích thương mại và lợi ích môi trường).
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào xuất khẩu hàng hóa, không nghiên cứu xuất khẩu dịch vụ; nghiên cứu tính bền vững chung của hoạt động xuất khẩu ở tầm chính sách vĩ mô, không giải quyết các giải pháp kỹ thuật vi mô cho từng mặt hàng.
• Phạm vi không gian: Hoạt động xuất khẩu trên phạm vi cả nước Việt Nam, đặt trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế; có nghiên cứu so sánh kinh nghiệm thực tiễn của Thái Lan và Trung Quốc.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn phân tích thực chứng từ năm 1995 đến năm 2008 (gắn liền với các mốc hội nhập: gia nhập ASEAN năm 1995, ký Hiệp định Thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ năm 2001, gia nhập WTO năm 2007) và cập nhật một số bối cảnh khủng hoảng kinh tế đầu năm 2009.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tiến hành tổng thuật và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo các nhóm chủ đề chính:

Các nghiên cứu ngoài nước

• Lý thuyết và mô hình phát triển bền vững: Các nghiên cứu sau Hội nghị Rio de Janeiro 1992 đã hệ thống hóa khái niệm, mô hình và bộ chỉ số phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc (như các tài liệu của IUCN, WCED, World Bank). Tuy nhiên, các công trình này chỉ đề cập đến nền kinh tế tổng thể mà chưa xây dựng khung nội dung và tiêu chí riêng cho xuất khẩu bền vững.
• Mối quan hệ giữa thương mại, môi trường và phát triển bền vững: Các học giả quốc tế tập trung phân tích cơ chế tác động hai chiều giữa tự do hóa thương mại và môi trường sinh thái. Mặc dù vậy, các nghiên cứu này chủ yếu nhấn mạnh khía cạnh sinh thái hoặc xã hội đơn lẻ, chưa gắn kết đồng thời với yêu cầu duy trì tốc độ và chất lượng tăng trưởng xuất khẩu.
• Duy trì tốc độ và chất lượng tăng trưởng xuất khẩu: Các nghiên cứu của David Dapice và một số tác giả quốc tế xem xét mô hình tăng trưởng xuất khẩu, điều kiện thể chế, nhân lực và hạ tầng của Việt Nam. Điểm hạn chế là các công trình này chưa tích hợp mục tiêu xuất khẩu với tính bền vững về môi trường và công bằng xã hội.

Các nghiên cứu trong nước

• Vận dụng lý thuyết phát triển bền vững: Nhiều công trình trong nước đã nghiên cứu quan điểm, nguyên tắc, tiêu chí phát triển bền vững cấp quốc gia, nhưng chưa cụ thể hóa cho lĩnh vực ngoại thương hay xuất khẩu.
• Quan hệ thương mại và môi trường: Các nghiên cứu như cuốn sách "Thương mại - môi trường và phát triển bền vững ở Việt Nam" hay đề tài "Cơ sở khoa học để giải quyết mối quan hệ giữa chính sách thương mại và chính sách môi trường đảm bảo phát triển thương mại bền vững" đã phân tích tác động của tự do hóa thương mại tới môi trường và khía cạnh chính sách. Tuy nhiên, các công trình này chưa xây dựng được hệ thống tiêu chí định lượng và định tính toàn diện để đánh giá mức độ bền vững của xuất khẩu.
• Nâng cao sức cạnh tranh và ứng phó rào cản môi trường: Một số nghiên cứu xem xét khía cạnh hạn chế khai thác tài nguyên và vượt qua tiêu chuẩn môi trường của thị trường nhập khẩu, nhưng chưa phân tích sâu bản chất chất lượng tăng trưởng (giá trị gia tăng, dịch chuyển cơ cấu hàng hóa, chia sẻ lợi ích xã hội).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Luận án xác định khoảng trống khoa học: Cả trong và ngoài nước chưa có công trình chuyên sâu xây dựng hoàn chỉnh khái niệm, khung lý thuyết, nội dung và hệ tiêu chí đánh giá "xuất khẩu bền vững" tích hợp đồng thời ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường dưới giác độ kinh tế chính trị, đồng thời dùng hệ tiêu chí đó để kiểm định chính sách xuất khẩu của Việt Nam trong giai đoạn hội nhập sâu rộng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án kế thừa các lý thuyết phát triển bền vững nền tảng từ Báo cáo Chiến lược bảo tồn Thế giới (IUCN, 1980), Báo cáo "Tương lai của chúng ta" (WCED, 1987), cùng các mô hình tương tác hệ thống:

• Mô hình Jacobs và Sadler (1990): Phát triển bền vững là sự dung hòa tương tác giữa ba hệ thống Tự nhiên – Kinh tế – Xã hội.
• Mô hình UNCED (1993): Thể hiện mối quan hệ giữa các mục tiêu kinh tế, xã hội, môi trường theo không gian và thời gian.
• Mô hình WCED (1987), Mô hình Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Mô hình phát triển bền vững của Việt Nam: Xác lập vị trí trung tâm của sự phối hợp giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường.

Tác giả sử dụng bảng so sánh để làm rõ sự chuyển đổi từ mô hình phát triển truyền thống sang mô hình phát triển bền vững:

Tiêu chí	Phát triển truyền thống	Phát triển bền vững
Mục đích	Của cải vật chất / hàng hóa	Con người
Điều kiện cơ bản	Tài nguyên thiên nhiên	Tài nguyên con người
Chủ thể quản lý	Một chủ thể (Nhà nước)	Nhiều chủ thể
Quan hệ với tự nhiên	Khai thác / cải tạo tự nhiên	Bảo tồn / sử dụng hợp lý tự nhiên
Bình đẳng giới	Nam quyền	Bình đẳng nam, nữ
Tính chất nền kinh tế	Kinh tế truyền thống	Kinh tế tri thức
Cách tiếp cận	Đơn ngành / Liên ngành thấp	Liên ngành cao, quốc tế

Nguồn: Luận án trích dẫn theo Trương Quang Học (2008)

Từ nền tảng trên, luận án đưa ra định nghĩa: Xuất khẩu bền vững là sự duy trì nhịp độ tăng trưởng xuất khẩu cao và ổn định, chất lượng tăng trưởng xuất khẩu ngày càng được nâng cao, góp phần tăng trưởng và ổn định kinh tế, ổn định xã hội và bảo vệ môi trường.

Hệ thống tiêu chí đánh giá xuất khẩu bền vững được tác giả thiết lập gồm 4 nhóm:

1. Tiêu chí về tính ổn định và chất lượng tăng trưởng xuất khẩu: Quy mô và tốc độ tăng kim ngạch; tỷ trọng xuất khẩu/GDP; cơ cấu nhóm hàng, cơ cấu theo mức độ chế biến (tỷ trọng hàng công nghệ cao, chế biến sâu); giá trị gia tăng của hàng xuất khẩu; mức độ đa dạng hóa thị trường; năng lực cạnh tranh sản phẩm.
2. Tiêu chí mức độ bền vững về kinh tế: Tỷ lệ đóng góp của xuất khẩu ròng vào tăng trưởng GDP; chỉ số nợ nước ngoài trên xuất khẩu; tỷ lệ giữa tốc độ tăng xuất khẩu và tốc độ tăng nhập khẩu (tình trạng cán cân thương mại và cán cân tài khoản vãng lai); cân đối tiết kiệm – đầu tư thông qua đồng nhất thức $X - M = (S - I) + (T - G)$; áp dụng các chỉ số Tổng sản phẩm quốc dân bền vững (SNP) và Tổng thu nhập quốc dân bền vững (SNI) dựa trên nguyên tắc người gây ô nhiễm trả tiền (PPP) và người sử dụng môi trường trả tiền (UPP).
3. Tiêu chí mức độ bền vững về môi trường: Mức độ phát thải và ô nhiễm môi trường (đất, nước, không khí); mức độ khai thác tài nguyên không tái tạo và duy trì tài nguyên tái tạo (ví dụ: biến động diện tích rừng ngập mặn do nuôi tôm xuất khẩu); tỷ lệ doanh nghiệp xuất khẩu đạt chứng chỉ quản lý môi trường (ISO 14000, HACCP); mức đóng góp của hoạt động xuất khẩu cho kinh phí bảo vệ môi trường; hiệu lực của chính sách kiểm soát môi trường.
4. Tiêu chí mức độ bền vững về xã hội: Số lượng việc làm mới tạo ra từ mở rộng xuất khẩu; mức độ cải thiện thu nhập và giảm nghèo cho người lao động; tỷ lệ doanh nghiệp áp dụng tiêu chuẩn trách nhiệm xã hội và điều kiện lao động (SA8000); cơ chế chia sẻ lợi ích giữa các khâu trong chuỗi xuất khẩu; tình hình tranh chấp lao động, đình công; chính sách hỗ trợ và an sinh xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa tăng trưởng xuất khẩu với ổn định kinh tế vĩ mô, bảo vệ môi trường và giải quyết vấn đề xã hội.
• Phương pháp tiếp cận hệ thống và liên ngành: Xem xét xuất khẩu bền vững như một chỉnh thể hữu cơ đa chiều, đa lĩnh vực.
• Phương pháp nghiên cứu điển hình (case studies): Chọn lọc các ngành hàng có tác động môi trường - xã hội rõ nét (nuôi tôm xuất khẩu, khai thác khoáng sản, khu công nghiệp - khu chế xuất).
• Phương pháp nghiên cứu tài liệu, thống kê so sánh, đối chứng và dự báo: Đối chiếu các chỉ tiêu thực tế của Việt Nam giai đoạn 1995–2008 với tiêu chí phát triển bền vững và so sánh với các quốc gia trong khu vực (Thái Lan, Trung Quốc).
• Kết hợp phân tích định tính và phân tích định lượng: Định tính nhằm làm rõ bản chất khái niệm và cơ chế chính sách; định lượng nhằm đo lường đóng góp của xuất khẩu vào GDP, cơ cấu thương mại, cán cân thanh toán và biến động tài nguyên.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ Tổng cục Thống kê, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM); các báo cáo và bộ chỉ số phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc (UNDP), Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cùng dự thảo bộ chỉ thị tài nguyên môi trường của Trung tâm Công nghệ Môi trường (ENTEC).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về xuất khẩu bền vững

Chương 1 xây dựng khung lý luận khoa học cho đề tài. Tác giả phân tích nguồn gốc và sự phát triển của khái niệm phát triển bền vững, phân tích các mô hình lý thuyết tiêu biểu (Jacobs & Sadler, UNCED, WCED, WB, Việt Nam) và chỉ rõ các quan điểm không phù hợp trong thực tiễn như quan niệm "làm bẩn - làm giàu - làm sạch" hoặc khuynh hướng "tăng trưởng bằng không".

Chương này làm rõ bản chất hai nội dung của xuất khẩu bền vững: (1) Duy trì nhịp độ tăng trưởng cao, ổn định gắn liền với nâng cao chất lượng tăng trưởng; (2) Đảm bảo tính hài hòa giữa mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường. Trên cơ sở đó, tác giả thiết lập sơ đồ xuất khẩu bền vững và hệ thống 4 nhóm tiêu chí đánh giá cụ thể.

Đồng thời, chương 1 phân tích tác động của tự do hóa thương mại và hội nhập kinh tế quốc tế tới xuất khẩu bền vững qua việc nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP), mở rộng thị trường nhưng cũng làm gia tăng rủi ro bất định, áp lực cạnh tranh, nguy cơ nhập khẩu công nghệ lạc hậu, các rào cản kỹ thuật (TBT, SPS) và rào cản môi trường. Cuối chương, tác giả phân tích kinh nghiệm phát triển xuất khẩu của Thái Lan và Trung Quốc (giai đoạn 2001–2007) để rút ra bài học cho Việt Nam về chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu và kiểm soát chi phí môi trường.

Chương 2: Thực trạng xuất khẩu bền vững ở Việt Nam

Chương 2 tập trung phân tích thực chứng hoạt động xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 1995–2008 theo các nhóm tiêu chí đã xác lập:

1. Về chính sách: Rà soát các chính sách khuyến khích xuất khẩu (thuế, tín dụng, mở rộng quyền kinh doanh xuất nhập khẩu cho các thành phần kinh tế), chính sách bảo vệ môi trường trong hoạt động ngoại thương và các chính sách giải quyết việc làm, an sinh xã hội.

2. Về tăng trưởng và chất lượng xuất khẩu: Phân tích quy mô, tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu và sự dịch chuyển cơ cấu hàng hóa theo phân loại SITC, cơ cấu theo thành phần kinh tế (khu vực doanh nghiệp trong nước và khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài - FDI), và cơ cấu thị trường đối tác. Luận án chỉ rõ xuất khẩu tăng trưởng nhanh về quy mô nhưng chất lượng chuyển dịch cơ cấu còn chậm, hàng sơ chế và thâm dụng lao động chiếm tỷ trọng lớn, giá trị gia tăng nội địa còn thấp.

3. Về đóng góp kinh tế và ổn định vĩ mô: Đánh giá tỷ lệ đóng góp của xuất khẩu vào tăng trưởng GDP qua phân tích cấu thành tổng cầu (2002–2008), so sánh hệ số ICOR của Việt Nam với một số nước trong khu vực, phân tích cán cân thương mại và cán cân tài khoản vãng lai. Tác giả chỉ ra tình trạng nhập siêu kéo dài và nhập khẩu máy móc, nguyên phụ liệu gia công lớn làm suy giảm hiệu quả thực tế của xuất khẩu đối với ổn định kinh tế vĩ mô.

4. Về tác động môi trường: Phân tích thực trạng suy thoái tài nguyên do đẩy mạnh xuất khẩu hàng thô và nông thủy sản. Luận án đưa ra dẫn chứng định lượng về mối tương quan giữa việc mở rộng diện tích nuôi tôm xuất khẩu với sự suy giảm diện tích rừng ngập mặn tại các tỉnh ven biển năm 2002, ô nhiễm tại các điểm khai thác khoáng sản và tỷ lệ thấp các cơ sở chế biến thủy sản đạt tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, HACCP hay ISO 14000.

5. Về tác động xã hội: Đánh giá đóng góp tích cực của xuất khẩu trong việc giải quyết việc làm và tăng thu nhập cho hàng triệu lao động nông nghiệp, dệt may, da giày. Tuy nhiên, luận án chỉ ra những mặt trái: bất bình đẳng trong phân chia lợi ích giữa người sản xuất trực tiếp và khâu trung gian thương mại, điều kiện làm việc chưa đảm bảo dẫn đến các vụ tranh chấp lao động và đình công.

Chương 2 tổng kết các mặt tích cực, hạn chế và chỉ rõ nguyên nhân của các tồn tại bắt nguồn từ nhận thức chưa đầy đủ về phát triển bền vững, hạn chế trong công tác quy hoạch, hệ thống hạ tầng và chính sách hỗ trợ xuất khẩu.

Chương 3: Quan điểm và một số giải pháp phát triển xuất khẩu bền vững ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế

Chương 3 đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp chính sách cho giai đoạn tiếp theo dựa trên bối cảnh quốc tế (khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008-2009, gia tăng bảo hộ phi thuế quan) và điều kiện trong nước sau khi gia nhập WTO:

• Hệ thống 5 quan điểm phát triển xuất khẩu bền vững:

  1. Phát triển xuất khẩu trên cơ sở khai thác triệt để lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh, đảm bảo tốc độ và chất lượng tăng trưởng cao, góp phần tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững.
  2. Khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên, hạn chế ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên, nâng cao khả năng đáp ứng quy định và tiêu chuẩn môi trường của hàng hóa xuất khẩu.
  3. Phát triển xuất khẩu góp phần thực hiện các mục tiêu xã hội (xóa đói giảm nghèo, tạo việc làm, công bằng xã hội, chia sẻ lợi ích hợp lý giữa các thành phần tham gia).
  4. Phát triển kinh tế thị trường, đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế là điều kiện để phát triển xuất khẩu bền vững.
  5. Ổn định chính trị - xã hội là tiền đề, điều kiện tiên quyết để phát triển xuất khẩu bền vững.

• Hệ thống các nhóm giải pháp đề xuất:

  • Nhóm giải pháp chung: Hoàn thiện hệ thống pháp luật, chiến lược ngoại thương, cải cách thủ tục hành chính, phát triển kết cấu hạ tầng logistics và đào tạo nhân lực.
  • Giải pháp đảm bảo tăng trưởng xuất khẩu cao và bền vững: Đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang các sản phẩm chế biến sâu có hàm lượng công nghệ cao; đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống; nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm và doanh nghiệp; hỗ trợ thông tin thương mại.
  • Giải pháp hài hòa giữa xuất khẩu và bảo vệ môi trường: Tăng cường kiểm soát môi trường tại các vùng nuôi trồng thủy sản và khu công nghiệp; khuyến khích áp dụng công nghệ sạch; hỗ trợ doanh nghiệp đạt các chứng chỉ môi trường quốc tế (ISO 14000, HACCP); chủ động phòng ngừa và xử lý các rào cản kỹ thuật, rào cản môi trường từ thị trường nhập khẩu.
  • Giải pháp hài hòa giữa xuất khẩu và giải quyết các vấn đề xã hội: Cải thiện điều kiện lao động, hướng tới áp dụng tiêu chuẩn trách nhiệm xã hội SA8000; xây dựng cơ chế phân phối và chia sẻ lợi ích công bằng giữa người nông dân/công nhân sản xuất với doanh nghiệp xuất khẩu; nâng cao đời sống và an sinh xã hội cho người lao động tại các khu chế xuất.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và phát triển lý thuyết phát triển bền vững ứng dụng vào lĩnh vực xuất khẩu; xác lập định nghĩa khoa học về "xuất khẩu bền vững" dưới góc độ kinh tế chính trị.
• Xây dựng sơ đồ phân tích và hệ thống nội dung, tiêu chí đánh giá mức độ bền vững của hoạt động xuất khẩu trên bốn chiều kích: ổn định - chất lượng tăng trưởng, tính bền vững kinh tế, tính bền vững môi trường và tính bền vững xã hội. Khung lý thuyết này có thể vận dụng làm công cụ phân tích và kiểm định chính sách cho các ngành kinh tế khác.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Đánh giá có hệ thống thực trạng hoạt động xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 1995–2008 dựa trên hệ tiêu chí phát triển bền vững; chỉ rõ những bất cập về chất lượng tăng trưởng, tính thâm dụng tài nguyên, tác động sinh thái và phân phối lợi ích xã hội.
• Đề xuất hệ thống quan điểm định hướng và các nhóm giải pháp chính sách toàn diện nhằm phát triển xuất khẩu bền vững, cung cấp luận cứ khoa học phục vụ công tác xây dựng Chiến lược và Kế hoạch phát triển xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 2011–2020 trong bối cảnh hội nhập WTO.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu ở xuất khẩu hàng hóa, chưa bao quát mảng xuất khẩu dịch vụ.
• Nghiên cứu tập trung vào cấp độ vĩ mô và định hướng chính sách chung của cả nước, chưa phân tích chi tiết quy trình công nghệ hoặc giải pháp kỹ thuật cho từng phân ngành hàng cụ thể.
• Tại thời điểm thực hiện (2008–2009), hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia về tài nguyên và môi trường của Việt Nam đang trong giai đoạn dự thảo, dẫn đến một số dữ liệu định lượng về môi trường chưa có chuỗi số liệu đồng bộ dài hạn.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang tính bền vững của hoạt động xuất khẩu dịch vụ (du lịch, vận tải quốc tế, dịch vụ tài chính).
• Nghiên cứu chuyên sâu và lượng hóa các tiêu chí bền vững cho từng ngành hàng xuất khẩu cụ thể (dệt may, da giày, thủy sản, đồ gỗ, điện tử).
• Tiếp tục hoàn thiện mô hình định lượng kiểm định tác động của các chính sách thương mại và cam kết quốc tế thế hệ mới đối với các chỉ tiêu môi trường và xã hội tại Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị đối với nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, giảng viên và sinh viên ngành Kinh tế: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên khảo về việc vận dụng lý thuyết phát triển bền vững vào lĩnh vực ngoại thương, khung tiêu chí đánh giá và phương pháp tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu kinh tế chính trị.
• Các nhà hoạch định chính sách (Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương - CIEM): Sử dụng hệ tiêu chí đánh giá xuất khẩu bền vững để kiểm định, thẩm định chính sách thương mại, xây dựng chiến lược phát triển xuất nhập khẩu cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng và các mục tiêu xã hội - môi trường.
• Các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp xuất khẩu: Tham khảo các phân tích về tiêu chuẩn kỹ thuật, chứng chỉ môi trường (ISO 14000, HACCP) và tiêu chuẩn lao động (SA8000) nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi giá trị quốc tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa xuất khẩu bền vững như thế nào?
Trả lời: Luận án định nghĩa xuất khẩu bền vững là sự duy trì nhịp độ tăng trưởng xuất khẩu cao và ổn định, chất lượng tăng trưởng xuất khẩu ngày càng được nâng cao, góp phần tăng trưởng và ổn định kinh tế, ổn định xã hội và bảo vệ môi trường.

2. Hệ thống tiêu chí đánh giá xuất khẩu bền vững của tác giả gồm những nhóm nào?
Trả lời: Hệ thống gồm 4 nhóm tiêu chí: (1) Tính ổn định và chất lượng tăng trưởng xuất khẩu; (2) Mức độ bền vững về kinh tế; (3) Mức độ bền vững về môi trường; (4) Mức độ bền vững về xã hội.

3. Tác động của xuất khẩu đến môi trường được luận án phân tích qua những khía cạnh nào?
Trả lời: Luận án phân tích tác động môi trường qua 3 tính chất: tính chất trung gian của hoạt động trao đổi (vừa có thể lây lan ô nhiễm, vừa phổ biến công nghệ sạch); tính quy mô (mở rộng sản xuất làm tăng khai thác tài nguyên và tăng chất thải); và tính cơ cấu (sản xuất tập trung vào hàng hóa thâm dụng tài nguyên sẽ làm gia tăng ô nhiễm và suy thoái sinh thái, ví dụ diện tích rừng ngập mặn suy giảm do mở rộng nuôi tôm xuất khẩu).

4. Khía cạnh xã hội của xuất khẩu bền vững được thể hiện qua các nội dung nào trong luận án?
Trả lời: Khía cạnh xã hội thể hiện qua: đóng góp tạo việc làm và xóa đói giảm nghèo; nâng cao chất lượng lao động; xử lý các vấn đề tập trung lao động và đình công; cải thiện điều kiện làm việc (tiêu chuẩn SA8000); và cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng giữa các chủ thể tham gia vào chuỗi xuất khẩu.

5. Luận án sử dụng những mô hình lý thuyết phát triển bền vững nào để làm cơ sở xây dựng khung phân tích?
Trả lời: Luận án vận dụng các mô hình: Mô hình tương tác ba hệ thống của Jacobs và Sadler (1990); Mô hình không gian - thời gian của UNCED (1993); Mô hình phát triển bền vững của WCED (1987); Mô hình của Ngân hàng Thế giới (WB) và Mô hình phát triển bền vững của Việt Nam.

---

Kết luận

Luận án "Xuất khẩu bền vững ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế" của tác giả Hồ Trung Thanh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và xây dựng bộ tiêu chí đánh giá xuất khẩu bền vững tích hợp ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường dưới góc độ kinh tế chính trị. Dựa trên việc phân tích thực trạng xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 1995–2008, công trình chỉ rõ những thành tựu về quy mô tăng trưởng cùng các điểm nghẽn về chất lượng, thâm dụng tài nguyên và phân phối lợi ích xã hội. Hệ thống quan điểm và giải pháp định hướng chính sách được đề xuất trong luận án cung cấp cơ sở khoa học phục vụ công tác hoạch định chiến lược phát triển ngoại thương bền vững của Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về xuất khẩu bền vững Chương 2: Thực trạng phát triển xuất khẩu bền vững ở Việt Nam Chương 3: Quan điểm và một số giải pháp phát triển xuất khẩu bền vững ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. 18 z Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XUẤT KHẨU BỀN VỮNG 1.1 TỔNG QUAN VỀ LÝ THUYẾT PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 1.1 Khái niệm về phát triển bền vững Phát triển là một quá trình tăng trưởng bao gồm nhiều yếu tố cấu thành khác nhau như kinh tế, chính trị, xã hội, môi trường, văn hoá v.v… Mục tiêu của phát triển là nâng cao điều kiện và chất lượng cuộc sống của con người; làm cho con người ít phụ thuộc vào thiên nhiên; tạo lập cuộc sống công bằng và bình đẳng giữa các thành viên. Tuy nhiên, trong một thời gian khá dài, người ta thường đặt mục tiêu kinh tế quá cao, xem sự tăng trưởng về kinh tế là độ đo duy nhất của sự phát triển. Sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế, sự gia tăng nhanh dân số thế giới trong những thập niên vừa qua và các tác động của chúng đến môi trường trái đất đã dẫn loài người đến việc xem xét và đánh giá các mối quan hệ: con người - trái đất, phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường.

Ngày nay, con người đã biết nguồn tài nguyên của trái đất không phải là vô tận, không thể khai thác hoặc thống trị theo ý mình; khả năng đồng hoá chất thải của môi trường trái đất là có giới hạn nên con người cần thiết phải sống hài hoà với tự nhiên; sự cần thiết phải tính đến lợi ích chung của cộng đồng, của các thế hệ tương lai và các chi phí môi trường cho sự phát triển v. Bên cạnh đó, cần thiết phải đảm bảo một môi trường sống lành mạnh để con người tự do phát huy khả năng của mình, được chia sẻ lợi ích một cách bình đẳng, đảm bảo các quyền được sống, làm việc và mưu cầu hạnh phúc… Tất cả các yêu cầu trên dẫn đến sự ra đời một quan niệm sống mới: “phát triển bền vững”. Thuật ngữ "phát triển bền vững" lần đầu tiên được sử dụng trong bản báo cáo “Chiến lược bảo tồn Thế giới” (Word Conservation Strategy) do Ủy ban Bảo tồn và Thiên nhiên Thế giới (IUCN) đề xuất năm 1980 với nội dung khá đơn 19 z giản: "Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái" [83]. Khái niệm PTBV được phổ biến rộng rãi nhất hiện nay được đưa ra năm 1987 trong báo cáo của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới - WCED với tiêu đề “Tương lai của chúng ta - Our Common Futur”.

Báo cáo nêu rõ: “Phát triển bền vững là sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai” [83]. Định nghĩa PTBV này có nội dung bao quát, không bị gò bó bởi những chuẩn mực hoặc quy tắc đã định sẵn, có thể dễ dàng áp dụng vào điều kiện thực tế trong mọi hoàn cảnh của mỗi quốc gia, mỗi vùng, lãnh thổ. Vì vậy, khái niệm PTBV này được nhiều nước chấp nhận. Khái niệm này sau đó được được bổ sung và hoàn chỉnh trong Hội nghị Rio-92, Rio- 92+5, Johannesburg 2002, văn kiện và công bố của các tổ chức quốc tế.

Phát triển bền vững được hình thành trong sự hoà nhập, đan xen và thoả hiệp nhau của ba hệ thống tương tác lớn của thế giới: hệ tự nhiên, hệ kinh tế và hệ xã hội. Hiện nay, nhiều lý thuyết và mô hình phát triển bền vững được đưa ra trên cơ sở nội dung phát triển bền vững nói trên, trong đó người ta bổ sung thêm các yếu tố khác như văn hóa, tôn giáo, chính trị, công nghệ. Tuy nhiên, hạt nhân của sự phát triển bền vững là sự hài hòa giữa ba mặt: kinh tế, xã hội, môi trường. Có thể khái quát một số đặc trưng chủ yếu về PTBV như sau: Thứ nhất, phát triển bền vững khác với phát triển truyền thống (xem bảng 1.

Sự khác biệt này thể hiện ở sự kết hợp hài hòa các mục tiêu kinh tế, xã hội, môi trường. Nói cách khác, phát triển bền vững phải bảo đảm sự phát triển kinh tế hiệu quả, xã hội công bằng và môi trường được bảo vệ, gìn giữ.1 Những thay đổi khác biệt từ phát triển đến phát triển bền vững Nội dung Phát triển Phát triển bền vững Mục đích Của cải vật chất/ hàng hóa Con người Điều kiện cơ bản Tài nguyên thiên nhiên Tài nguyên con người Chủ thể quản lý Một chủ thể (Nhà nước) Nhiều chủ thể Quan hệ với TN Khai thác/cải tạo tự nhiên Bảo tồn/sử dụng hợp lý tự nhiên Giới Nam quyền Bình đẳng nam, nữ Tính chất Kinh tế truyền thống Kinh tế tri thức Cách tiếp cận Đơn ngành/Liên ngành thấp Liên ngành cao, quốc tế Nguồn: Trương Quang Học (2008), Từ phát triển đến phát triển bền vững nhìn từ góc độ giáo dục và nghiên cứu khoa học [72]. Thứ hai, mục tiêu của PTBV là vì con người. Con người là trung tâm của mối quan tâm lâu dài của sự phát triển.

Sự phát triển của các thế hệ hiện tại không làm tổn hại đến sự phát triển của các thế hệ tương lai mà phải tạo điều kiện để các thế hệ tiếp nối thỏa mãn nhu cầu ngày càng cao của họ. Thứ ba, PTBV không phải là một vấn đề kỹ thuật cần giải quyết, mà là một tầm nhìn vào tương lai, đảm bảo một lộ trình thích hợp, tập trung chú ý vào một tập hợp có giá trị và những nguyên tắc mang tính lý luận về đạo đức để hướng dẫn hành động. Thứ tư, PTBV là một quá trình lâu dài, bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau, từ thấp lên cao. Mức độ phát triển bền vững được đặt ra khác nhau trong những điều kiện khác nhau.

Trong nhiều trường hợp phải chấp nhận sự đánh đổi (trade off ) giữa các mục tiêu kinh tế, xã hội, môi trường, đánh đổi mục tiêu này để đạt được mục tiêu khác. Tuy nhiên, cần xây dựng chiến lược phát triển để cân bằng các mục tiêu PTBV trong dài hạn. Hiểu biết một cách sâu sắc khái niệm 21 z đánh đổi sẽ có cách tiếp cận đúng đắn (tiếp cận liên ngành) trong những quyết định liên quan tới PTBV.1 xem xét sự thay đổi cách tiếp cận về sự kết hợp giữa các trụ cột của PTBV. Từ trái sang phải là (i) mô hình PTBV trên lý thuyết (ii) mô hình thực tế và (iii) sự thay đổi để có sự hài hòa giữa ba trụ cột của sự phát triển.

Trong mô hình lý thuyết, ba trụ cột được kết hợp hài hòa. Mô hình thực tiễn cho thấy quá trình phát triển phải đánh đổi môi trường, xã hội để đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Mô hình tiếp theo là cần phải tạo ra sự cân bằng mới, cụ thể là phải điều chỉnh mục tiêu kinh tế để phục hồi và phát triển yếu tố môi trường, xã hội. Kinh tế Kinh tế Xã hội Kinh tế Xã hội Xã hội Môi trường Môi trường Môi trường Sự thay đổi Lý thuyết Thực tiễn cần thiết Ba trụ cột của phát triển bền vững: Từ trái sang, lý thuyết, thực tế và sự thay đổi cần thiết để đạt đƣợc mô hình cân bằng tốt hơn Hình 1.1 Sơ đồ phát triển bền vững: Theo lý thuyết, Thực tiễn và Cần thay đổi (IUCN, 2004) Quan điểm phát triển bền vững khoa học khác với các quan điểm phát triển coi trọng mặt này hay mặt khác của PTBV.

Hiện nay, về mặt lý thuyết, người ta công nhận mô hình PTBV, nhưng trên thực tế, nhiều người vẫn tôn sùng quan điểm ưu tiên cho mục tiêu kinh tế [25]. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, khi mà cuộc chạy đua phát triển giữa các quốc gia, giữa các khu vực kinh tế của thế 22 z giới diễn ra ngày càng gay gắt, khốc liệt, thì khuynh hướng “phát triển với bất cứ giá nào” vẫn được tôn sùng trên thực tế, đặc biệt là ở các nước đang phải đối đầu với nghèo đói, lạc hậu, kinh tế chậm phát triển. Người ta dễ có khuynh hướng hy sinh môi trường và các yếu tố khác cho phát triển kinh tế. Những người quá sốt ruột trước tình trạng lạc hậu, kém phát triển của nước mình thường lập luận rằng “cứ phát triển kinh tế đã rồi sẽ tính sau”.

Đây là quan điểm “Làm bẩn -Làm giàu - Làm sạch”, tức là giải quyết vấn đề môi trường sau khi đã đạt được trình độ phát triển nhất định về kinh tế [28,tr. Ngược lại với khuynh hướng trên là khuynh hướng “tăng trưởng bằng không hoặc âm” (Zero or Negative Growth) để bảo vệ các nguồn tài nguyên hữu hạn, hoặc “chủ nghĩa bảo vệ” chủ trương không can thiệp vào các nguồn tài nguyên sinh học để bảo vệ chúng hay “chủ nghĩa bảo tồn” (Conservation) chủ trương không đụng chạm vào thiên nhiên, nhất là tại các địa bàn chưa được điều tra, nghiên cứu đầy đủ. Tất cả những khuynh hướng, quan điểm trên đều là không tưởng, đặc biệt đối với các nước đang và kém phát triển, nơi mà tài nguyên thiên nhiên là nguồn vốn cơ bản cho mọi hoạt động phát triển của con người [25]. Một quan điểm khác đang gây tranh luận hiện nay là mối quan hệ giữa phát triển bền vững và phát triển đồng đều (công bằng) [51,41].

Quan điểm này thể hiện bất đồng của hai nhóm nước là phát triển và đang phát triển trong việc chia sẻ lợi ích thương mại và lợi ích môi trường giữa chúng. Các nước phát triển cho rằng, nguyên nhân xuống cấp môi trường toàn cầu là do sự phát triển nóng, gia tăng dân số ở các nước đang phát triển. Ngược lại, các nước đang phát triển lập luận rằng suy thoái môi trường toàn cầu, đói nghèo có nguyên nhân từ việc bất bình đẳng trong thương mại quốc tế. Do vậy, vấn đề phát triển bền vững chỉ có thể giải quyết trên cơ sở phát triển công bằng, chia sẻ một cách bình đẳng lợi ích giữa các nước.

Quan điểm này bổ sung cho cách tiếp cận mới trong PTBV: tiếp cận liên quốc gia (quốc tế).2 Nội dung và các tiêu chí đánh giá phát triển bền vững Phát triển bền vững là sự phát triển dựa trên sự giải quyết hài hoà mối quan hệ kinh tế - xã hội - môi trường, giữa lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài, giữa tự nhiên và con người.