Chương 1: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về xuất khẩu bền vững Chương 2: Thực trạng phát triển xuất khẩu bền vững ở Việt Nam Chương 3: Quan điểm và một số giải pháp phát triển xuất khẩu bền vững ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. 18 z Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XUẤT KHẨU BỀN VỮNG 1.1 TỔNG QUAN VỀ LÝ THUYẾT PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 1.1 Khái niệm về phát triển bền vững Phát triển là một quá trình tăng trưởng bao gồm nhiều yếu tố cấu thành khác nhau như kinh tế, chính trị, xã hội, môi trường, văn hoá v.v… Mục tiêu của phát triển là nâng cao điều kiện và chất lượng cuộc sống của con người; làm cho con người ít phụ thuộc vào thiên nhiên; tạo lập cuộc sống công bằng và bình đẳng giữa các thành viên. Tuy nhiên, trong một thời gian khá dài, người ta thường đặt mục tiêu kinh tế quá cao, xem sự tăng trưởng về kinh tế là độ đo duy nhất của sự phát triển. Sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế, sự gia tăng nhanh dân số thế giới trong những thập niên vừa qua và các tác động của chúng đến môi trường trái đất đã dẫn loài người đến việc xem xét và đánh giá các mối quan hệ: con người - trái đất, phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường.
Ngày nay, con người đã biết nguồn tài nguyên của trái đất không phải là vô tận, không thể khai thác hoặc thống trị theo ý mình; khả năng đồng hoá chất thải của môi trường trái đất là có giới hạn nên con người cần thiết phải sống hài hoà với tự nhiên; sự cần thiết phải tính đến lợi ích chung của cộng đồng, của các thế hệ tương lai và các chi phí môi trường cho sự phát triển v. Bên cạnh đó, cần thiết phải đảm bảo một môi trường sống lành mạnh để con người tự do phát huy khả năng của mình, được chia sẻ lợi ích một cách bình đẳng, đảm bảo các quyền được sống, làm việc và mưu cầu hạnh phúc… Tất cả các yêu cầu trên dẫn đến sự ra đời một quan niệm sống mới: “phát triển bền vững”. Thuật ngữ "phát triển bền vững" lần đầu tiên được sử dụng trong bản báo cáo “Chiến lược bảo tồn Thế giới” (Word Conservation Strategy) do Ủy ban Bảo tồn và Thiên nhiên Thế giới (IUCN) đề xuất năm 1980 với nội dung khá đơn 19 z giản: "Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái" [83]. Khái niệm PTBV được phổ biến rộng rãi nhất hiện nay được đưa ra năm 1987 trong báo cáo của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới - WCED với tiêu đề “Tương lai của chúng ta - Our Common Futur”.
Báo cáo nêu rõ: “Phát triển bền vững là sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai” [83]. Định nghĩa PTBV này có nội dung bao quát, không bị gò bó bởi những chuẩn mực hoặc quy tắc đã định sẵn, có thể dễ dàng áp dụng vào điều kiện thực tế trong mọi hoàn cảnh của mỗi quốc gia, mỗi vùng, lãnh thổ. Vì vậy, khái niệm PTBV này được nhiều nước chấp nhận. Khái niệm này sau đó được được bổ sung và hoàn chỉnh trong Hội nghị Rio-92, Rio- 92+5, Johannesburg 2002, văn kiện và công bố của các tổ chức quốc tế.
Phát triển bền vững được hình thành trong sự hoà nhập, đan xen và thoả hiệp nhau của ba hệ thống tương tác lớn của thế giới: hệ tự nhiên, hệ kinh tế và hệ xã hội. Hiện nay, nhiều lý thuyết và mô hình phát triển bền vững được đưa ra trên cơ sở nội dung phát triển bền vững nói trên, trong đó người ta bổ sung thêm các yếu tố khác như văn hóa, tôn giáo, chính trị, công nghệ. Tuy nhiên, hạt nhân của sự phát triển bền vững là sự hài hòa giữa ba mặt: kinh tế, xã hội, môi trường. Có thể khái quát một số đặc trưng chủ yếu về PTBV như sau: Thứ nhất, phát triển bền vững khác với phát triển truyền thống (xem bảng 1.
Sự khác biệt này thể hiện ở sự kết hợp hài hòa các mục tiêu kinh tế, xã hội, môi trường. Nói cách khác, phát triển bền vững phải bảo đảm sự phát triển kinh tế hiệu quả, xã hội công bằng và môi trường được bảo vệ, gìn giữ.1 Những thay đổi khác biệt từ phát triển đến phát triển bền vững Nội dung Phát triển Phát triển bền vững Mục đích Của cải vật chất/ hàng hóa Con người Điều kiện cơ bản Tài nguyên thiên nhiên Tài nguyên con người Chủ thể quản lý Một chủ thể (Nhà nước) Nhiều chủ thể Quan hệ với TN Khai thác/cải tạo tự nhiên Bảo tồn/sử dụng hợp lý tự nhiên Giới Nam quyền Bình đẳng nam, nữ Tính chất Kinh tế truyền thống Kinh tế tri thức Cách tiếp cận Đơn ngành/Liên ngành thấp Liên ngành cao, quốc tế Nguồn: Trương Quang Học (2008), Từ phát triển đến phát triển bền vững nhìn từ góc độ giáo dục và nghiên cứu khoa học [72]. Thứ hai, mục tiêu của PTBV là vì con người. Con người là trung tâm của mối quan tâm lâu dài của sự phát triển.
Sự phát triển của các thế hệ hiện tại không làm tổn hại đến sự phát triển của các thế hệ tương lai mà phải tạo điều kiện để các thế hệ tiếp nối thỏa mãn nhu cầu ngày càng cao của họ. Thứ ba, PTBV không phải là một vấn đề kỹ thuật cần giải quyết, mà là một tầm nhìn vào tương lai, đảm bảo một lộ trình thích hợp, tập trung chú ý vào một tập hợp có giá trị và những nguyên tắc mang tính lý luận về đạo đức để hướng dẫn hành động. Thứ tư, PTBV là một quá trình lâu dài, bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau, từ thấp lên cao. Mức độ phát triển bền vững được đặt ra khác nhau trong những điều kiện khác nhau.
Trong nhiều trường hợp phải chấp nhận sự đánh đổi (trade off ) giữa các mục tiêu kinh tế, xã hội, môi trường, đánh đổi mục tiêu này để đạt được mục tiêu khác. Tuy nhiên, cần xây dựng chiến lược phát triển để cân bằng các mục tiêu PTBV trong dài hạn. Hiểu biết một cách sâu sắc khái niệm 21 z đánh đổi sẽ có cách tiếp cận đúng đắn (tiếp cận liên ngành) trong những quyết định liên quan tới PTBV.1 xem xét sự thay đổi cách tiếp cận về sự kết hợp giữa các trụ cột của PTBV. Từ trái sang phải là (i) mô hình PTBV trên lý thuyết (ii) mô hình thực tế và (iii) sự thay đổi để có sự hài hòa giữa ba trụ cột của sự phát triển.
Trong mô hình lý thuyết, ba trụ cột được kết hợp hài hòa. Mô hình thực tiễn cho thấy quá trình phát triển phải đánh đổi môi trường, xã hội để đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Mô hình tiếp theo là cần phải tạo ra sự cân bằng mới, cụ thể là phải điều chỉnh mục tiêu kinh tế để phục hồi và phát triển yếu tố môi trường, xã hội. Kinh tế Kinh tế Xã hội Kinh tế Xã hội Xã hội Môi trường Môi trường Môi trường Sự thay đổi Lý thuyết Thực tiễn cần thiết Ba trụ cột của phát triển bền vững: Từ trái sang, lý thuyết, thực tế và sự thay đổi cần thiết để đạt đƣợc mô hình cân bằng tốt hơn Hình 1.1 Sơ đồ phát triển bền vững: Theo lý thuyết, Thực tiễn và Cần thay đổi (IUCN, 2004) Quan điểm phát triển bền vững khoa học khác với các quan điểm phát triển coi trọng mặt này hay mặt khác của PTBV.
Hiện nay, về mặt lý thuyết, người ta công nhận mô hình PTBV, nhưng trên thực tế, nhiều người vẫn tôn sùng quan điểm ưu tiên cho mục tiêu kinh tế [25]. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, khi mà cuộc chạy đua phát triển giữa các quốc gia, giữa các khu vực kinh tế của thế 22 z giới diễn ra ngày càng gay gắt, khốc liệt, thì khuynh hướng “phát triển với bất cứ giá nào” vẫn được tôn sùng trên thực tế, đặc biệt là ở các nước đang phải đối đầu với nghèo đói, lạc hậu, kinh tế chậm phát triển. Người ta dễ có khuynh hướng hy sinh môi trường và các yếu tố khác cho phát triển kinh tế. Những người quá sốt ruột trước tình trạng lạc hậu, kém phát triển của nước mình thường lập luận rằng “cứ phát triển kinh tế đã rồi sẽ tính sau”.
Đây là quan điểm “Làm bẩn -Làm giàu - Làm sạch”, tức là giải quyết vấn đề môi trường sau khi đã đạt được trình độ phát triển nhất định về kinh tế [28,tr. Ngược lại với khuynh hướng trên là khuynh hướng “tăng trưởng bằng không hoặc âm” (Zero or Negative Growth) để bảo vệ các nguồn tài nguyên hữu hạn, hoặc “chủ nghĩa bảo vệ” chủ trương không can thiệp vào các nguồn tài nguyên sinh học để bảo vệ chúng hay “chủ nghĩa bảo tồn” (Conservation) chủ trương không đụng chạm vào thiên nhiên, nhất là tại các địa bàn chưa được điều tra, nghiên cứu đầy đủ. Tất cả những khuynh hướng, quan điểm trên đều là không tưởng, đặc biệt đối với các nước đang và kém phát triển, nơi mà tài nguyên thiên nhiên là nguồn vốn cơ bản cho mọi hoạt động phát triển của con người [25]. Một quan điểm khác đang gây tranh luận hiện nay là mối quan hệ giữa phát triển bền vững và phát triển đồng đều (công bằng) [51,41].
Quan điểm này thể hiện bất đồng của hai nhóm nước là phát triển và đang phát triển trong việc chia sẻ lợi ích thương mại và lợi ích môi trường giữa chúng. Các nước phát triển cho rằng, nguyên nhân xuống cấp môi trường toàn cầu là do sự phát triển nóng, gia tăng dân số ở các nước đang phát triển. Ngược lại, các nước đang phát triển lập luận rằng suy thoái môi trường toàn cầu, đói nghèo có nguyên nhân từ việc bất bình đẳng trong thương mại quốc tế. Do vậy, vấn đề phát triển bền vững chỉ có thể giải quyết trên cơ sở phát triển công bằng, chia sẻ một cách bình đẳng lợi ích giữa các nước.
Quan điểm này bổ sung cho cách tiếp cận mới trong PTBV: tiếp cận liên quốc gia (quốc tế).2 Nội dung và các tiêu chí đánh giá phát triển bền vững Phát triển bền vững là sự phát triển dựa trên sự giải quyết hài hoà mối quan hệ kinh tế - xã hội - môi trường, giữa lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài, giữa tự nhiên và con người.