Phần mở đầu của Pháp lệnh Xử lí vi phạm hành chính 2002). Theo khoản 2, Điều 2, Luật Xử lý VPHC năm 2012: “xử phạt vi phạm hành chính là việc người có thẩm quyền xử phạt áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính”. Tương tự các pháp lệnh trước kia, Luật cũng quy định 3 nhóm biện pháp có thể được áp dụng đối với VPHC: Các hình thức xử phạt VPHC; các biện pháp khắc phục hậu quả; và các biện pháp ngăn chặn VPHC và đảm bảo việc xử phạt VPHC. Áp dụng các hình thức xử phạt VPHC và áp dụng các 12 biện pháp khắc phục hậu quả chính là hai nhóm biện pháp trách nhiệm hành chính theo lý luận nêu trên.
Còn các biện pháp ngăn chặn VPHC và đảm bảo việc xử phạt VPHC là các biện pháp ngăn chặn hành chính, được áp dụng trong các trường hợp cần thiết phải ngăn chặn, dập tắt những VPHC, đảm bảo việc xử phạt hay ngăn chặn những hậu quả thiệt hại do VPHC gây ra (Nguyễn Cửu Việt, 2008). * Phân biệt khái niệm xử phạt vi phạm hành chính và xử lý hành chính Hai khái niệm xử phạt VPHC và xử lý hành chính có vẻ giống nhau, tuy nhiên giữa chúng có sự khác biệt nhất định, cụ thể: Thứ nhất, về xử phạt vi phạm hành chính: Xử phạt VPHC là việc người có thẩm quyền xử phạt áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi VPHC theo quy định của pháp luật về xử phạt VPHC (khoản 2 Điều 2 Luật Xử lý VPHC 2012). Đối tượng áp dụng: Cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước (khoản 1 Điều 5 Luật Xử lý VPHC). Hình thức xử phạt VPHC: Cảnh cáo; Phạt tiền; Tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn; Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính; Trục xuất.
Hình thức xử phạt cảnh cáo và phạt tiền chỉ được quy định và áp dụng là hình thức xử phạt chính; Các hình thức xử phạt còn lại có thể là hình thức xử phạt bổ sung hoặc hình thức xử phạt chính. Đối với mỗi VPHC, cá nhân, tổ chức VPHC chỉ bị áp dụng một hình thức xử phạt chính; có thể bị áp dụng một hoặc nhiều hình thức xử phạt bổ sung. Hình thức xử phạt bổ sung chỉ được áp dụng kèm theo hình thức xử phạt chính. Nguyên tắc áp dụng: Mọi VPHC phải được phát hiện, ngăn chặn kịp 13 thời và phải bị xử lý nghiêm minh, mọi hậu quả do VPHC gây ra phải được khắc phục theo đúng quy định của pháp luật; Chỉ xử phạt VPHC khi có hành vi VPHC do pháp luật quy định.
Một hành vi VPHC chỉ bị xử phạt một lần. Một người thực hiện nhiều hành vi VPHC hoặc VPHC nhiều lần thì bị xử phạt về từng hành vi vi phạm… Đối với cùng một hành vi VPHC thì mức phạt tiền đối với tổ chức bằng 02 lần mức phạt tiền đối với cá nhân. Thời hiệu xử phạt VPHC là 01 năm, trừ một số trường hợp đặc biệt (điểm a khoản 1 Điều 6 Luật Xử lý VPHC). Những trường hợp không xử phạt VPHC: Thực hiện hành vi VPHC trong tình thế cấp thiết; thực hiện hành vi VPHC do phòng vệ chính đáng; thực hiện hành vi VPHC do sự kiện bất ngờ; thực hiện hành vi VPHC do sự kiện bất khả kháng.
Người thực hiện hành vi VPHC không có năng lực trách nhiệm hành chính; người thực hiện hành vi VPHC từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi bị xử phạt VPHC về VPHC do cố ý; người từ đủ 16 tuổi trở lên bị xử phạt VPHC về mọi VPHC. Thứ hai, về xử lý hành chính: Xử lý hành chính là biện pháp được áp dụng đối với cá nhân vi phạm pháp luật về an ninh, trật tự, an toàn xã hội mà không phải là tội phạm, bao gồm biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng; đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc và đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Ngoài ra, còn có biện pháp thay thế xử lý VPHC là biện pháp mang tính giáo dục được áp dụng để thay thế cho hình thức xử phạt VPHC hoặc biện pháp xử lý hành chính đối với người chưa thành niên vi phạm hành chính, bao gồm biện pháp nhắc nhở và biện pháp quản lý tại gia đình (khoản 3, khoản 4 Điều 2 Luật Xử lý VPHC). Đối tượng áp dụng: Chỉ áp dụng với cá nhân trong nước.
Các biện pháp xử lý hành chính không áp dụng đối với người nước ngoài (khoản 2 Điều 5 14 Luật Xử lý VPHC). Hình thức xử lý vi phạm: Giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng; đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc; biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Nguyên tắc áp dụng: Cá nhân chỉ bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính nếu thuộc một trong các đối tượng quy định; việc quyết định thời hạn áp dụng biện pháp xử lý hành chính phải căn cứ vào tính chất, mức độ, hậu quả vi phạm, nhân thân người vi phạm và tình tiết giảm nhẹ, tình tiết tăng nặng; việc xử lý VPHC được tiến hành nhanh chóng, công khai, khách quan, đúng thẩm quyền, bảo đảm công bằng, đúng quy định của pháp luật; người có thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý hành chính có trách nhiệm chứng minh VPHC. Cá nhân bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính có quyền tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp chứng minh mình không VPHC (khoản 2 Điều 3 Luật này).
Thời hiệu áp dụng biện pháp xử lý hành chính: Thời hiệu áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn là 03 tháng đến 01 năm kể từ ngày cá nhân thực hiện hành vi vi phạm tùy từng trường hợp; thời hiệu áp dụng biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng là 06 tháng đến 01 năm kể từ ngày cá nhân thực hiện hành vi vi phạm tùy từng trường hợp; thời hiệu áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc là 01 năm, kể từ ngày cá nhân thực hiện lần cuối một trong các hành vi vi phạm; thời hiệu áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc là 03 tháng, kể từ ngày cá nhân thực hiện lần cuối hành vi vi phạm. Như vậy, có thể thấy xử phạt VPHC và xử lý hành chính là 2 khái niệm hoàn toàn khác nhau. Xử lý VPHC bao gồm xử phạt VPHC và các biện pháp xử lý hành chính khác. * Các biện pháp ngăn chặn và các biện pháp khắc phục hậu quả trong 15 xử phạt VPHC Thứ nhất, các biện pháp ngăn chặn trong xử phạt VPHC Theo Điều 119 Luật xử lý VPHC 2012, biện pháp ngăn chặn và bảo đảm xử phạt VPHC đó là: Trong trường hợp cần ngăn chặn kịp thời VPHC hoặc để bảo đảm việc xử lý VPHC, người có thẩm quyền có thể áp dụng 09 biện pháp sau đây theo thủ tục hành chính, gồm: Tạm giữ người; Áp giải người vi phạm; Tạm giữ tang vật, phương tiện vi phạm hành chính, giấy phép, chứng chỉ hành nghề; Khám người; Khám phương tiện vận tải, đồ vật; Khám nơi cất giấu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính; Quản lý người nước ngoài vi phạm pháp luật Việt Nam trong thời gian làm thủ tục trục xuất; Giao cho gia đình, tổ chức quản lý người bị đề nghị áp dụng biện pháp xử lý hành chính trong thời gian làm thủ tục áp dụng biện pháp xử lý hành chính; Truy tìm đối tượng phải chấp hành quyết định đưa vào trường giáo dưỡng, đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc trong trường hợp bỏ trốn.
Thứ hai, các biện pháp khắc phục hậu quả trong xử phạt VPHC Trong Luật xử lý VPHC năm 2012 quy định: Đối với mỗi VPHC, ngoài việc bị áp dụng hình thức xử phạt, cá nhân, tổ chức VPHC có thể bị áp dụng một hoặc nhiều biện pháp khắc phục hậu quả. Các biện pháp khắc phục hậu quả trong xử phạt VPHC bao gồm: Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu; 16 Buộc tháo dỡ công trình trái phép; Buộc khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường, lây lan dịch bệnh; Buộc đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam; Buộc tiêu hủy hàng hóa, vật phẩm có hại; Buộc cải chính thông tin; Buộc loại bỏ yếu tố vi phạm trên hàng hoá, vật phẩm; Buộc thu hồi sản phẩm, hàng hóa không bảo đảm chất lượng; Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp. Từ khái niệm xử phạt VPHC và một số vấn đề lý luận đã trình bày ở trên, có thể hiểu xử phạt VPHC trong lĩnh vực GTĐB như sau: “Xử phạt VPHC trong lĩnh vực GTĐB là hoạt động của người có thẩm quyền áp dụng những chế tài pháp luật hành chính đối với chủ thể VPHC trong lĩnh vực GTĐB theo thủ tục do luật hành chính quy định” [29]. Đặc điểm của xử phạt vi phạm hành chính và xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ Hoạt động xử phạt VPHC có những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, xử phạt VPHC chỉ được thực hiện khi có VPHC xảy ra.
Cơ sở để xử phạt VPHC là hành vi VPHC. Vì vậy, để thực hiện hoạt động xử phạt VPHC trước hết đòi hỏi chủ thể có thẩm quyền thực hiện xử phạt phải xem xét đã có hành vi VPHC xảy ra hay chưa. Xử phạt VPHC là hoạt động áp dụng pháp luật do các cá nhân, tổ chức có thẩm quyền quản lý hành chính thực hiện. “Việc thực hiện hoạt động xử phạt VPHC đòi hỏi phải đúng trình tự, thủ tục đã được pháp luật quy định.
Kết quả xử phạt VPHC phải được thể hiện bằng quyết định xử phạt VPHC có hiệu lực pháp luật. Xử phạt VPHC được áp dụng theo trình tự do các quy phạm thủ tục của luật hành chính quy định chứ không phải trình tự, thủ tục tư pháp. Việc áp dụng trình tự này đơn giản hơn so với trình tự áp dụng cưỡng 17 chế hình sự và cưỡng chế kỷ luật” [29]. Xử phạt VPHC là “hoạt động cưỡng chế nhà nước do các cá nhân, tổ chức có thẩm quyền tiến hành và được đảm bảo bằng quyền lực nhà nước.
Mối quan hệ trong xử phạt VPHC là mối quan hệ pháp luật giữa một bên là Nhà nước - một bên là tổ chức, cá nhân VPHC.