Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, các doanh nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng tại Việt Nam đang đối mặt với sức ép cạnh tranh gay gắt về giá thành và chất lượng. Ngành sản xuất vật liệu mới duy trì mức tăng trưởng bình quân khoảng 8% đến 12% mỗi năm, mở ra cơ hội mở rộng thị phần nhưng cũng đòi hỏi các nhà quản trị phải kiểm soát chi phí tối ưu. Công ty TNHH Vật liệu mới Lợi Đạt là doanh nghiệp có bề dày 5 năm hoạt động trong lĩnh vực sản xuất tấm ván sàn nhựa với quy mô vốn điều lệ 184 tỷ đồng, phục vụ cả thị trường tiêu dùng nội địa và xuất khẩu.

Tuy nhiên, công tác kế toán quản trị tại đơn vị vẫn đang ở giai đoạn sơ khai, chưa đáp ứng trọn vẹn yêu cầu thông tin cho công tác quản trị chiến lược và điều hành tác nghiệp. Thực tế cho thấy việc thiếu hụt hệ thống định mức chuẩn và quy trình lập dự toán đồng bộ khiến doanh nghiệp lãng phí khoảng 3% đến 5% chi phí vận hành mỗi năm.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về tổ chức kế toán quản trị trong doanh nghiệp sản xuất, phân tích thực trạng tổ chức bộ máy và thông tin kế toán quản trị tại Công ty TNHH Vật liệu mới Lợi Đạt trong giai đoạn từ năm 2021 đến năm 2023, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện có tính khả thi cao.

Nghiên cứu được giới hạn phạm vi không gian tại trụ sở và nhà máy sản xuất của công ty tại huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên, với dữ liệu tài chính - chi phí trong 3 năm liên tiếp. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, dự kiến giúp đơn vị tiết kiệm từ 5% đến 7% chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, nâng cao hiệu quả sử dụng tổng nguồn vốn 184 tỷ đồng và gia tăng tỷ suất sinh lời trên doanh thu thêm khoảng 2% trong giai đoạn tới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản trị chi phí hiện đại, lý thuyết kế toán quản trị theo biến phí và khuôn khổ pháp lý của Thông tư số 53/2006/TT-BTC do Bộ Tài chính ban hành, kết hợp các quy định tại Điều 3 Luật Kế toán số 88/2015/QH13. Mô hình nghiên cứu vận dụng tiếp cận 3 mô hình tổ chức bộ máy kế toán quản trị căn bản: mô hình tách rời hoàn toàn với kế toán tài chính, mô hình kết hợp và mô hình hỗn hợp. Đối với loại hình công ty trách nhiệm hữu hạn sản xuất quy mô vừa, mô hình kết hợp có định hướng chuyển dịch sang hỗn hợp được xem là khung tham chiếu tối ưu để vừa tiết kiệm chi phí bộ máy vừa đảm bảo cung cấp thông tin kịp thời.

Khung lý thuyết của đề tài tập trung vào 4 khái niệm nền tảng:

  • Kế toán quản trị: Hệ thống thông tin nội bộ phục vụ hoạch định, kiểm soát và ra quyết định kinh tế của các cấp quản lý.
  • Định mức chi phí: Thước đo lượng hóa hao phí vật tư, nhân công và chi phí chung cho một đơn vị sản phẩm trong điều kiện sản xuất bình thường.
  • Dự toán sản xuất kinh doanh: Bản kế hoạch chi tiết hóa mục tiêu bằng các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính theo các mốc thời gian cụ thể.
  • Trung tâm trách nhiệm: Bộ phận trực thuộc doanh nghiệp mà người đứng đầu phải chịu trách nhiệm về chi phí, doanh thu hoặc lợi nhuận phát sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng trên nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp thu thập trong 6 tháng, từ quý 4 năm 2023 đến quý 2 năm 2024. Nguồn dữ liệu thứ cấp gồm các báo cáo tài chính kiểm toán, bảng tổng hợp chi phí sản xuất, sổ sách kế toán chi tiết giai đoạn 2021 - 2023. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế với cỡ mẫu gồm 42 cán bộ, nhân viên, bao gồm ban giám đốc, toàn bộ 8 nhân viên phòng kế toán và 34 cán bộ quản lý thuộc các phòng ban kỹ thuật, vật tư, xưởng sản xuất và bán hàng.

Phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo người tham gia trả lời phiếu khảo sát đều am hiểu sâu về quy trình luân chuyển chứng từ và nhu cầu thông tin quản trị nội bộ. Dữ liệu khảo sát được tổng hợp qua phần mềm thống kê mô tả, kết hợp phương pháp so sánh đối chiếu số tuyệt đối và số tương đối để xác định mức độ chênh lệch. Việc lựa chọn phương pháp phân tích so sánh và thống kê mô tả giúp phản ánh chính xác thực trạng phân bổ chi phí thực tế so với định mức dự kiến, cung cấp bằng chứng thuyết phục về các điểm nghẽn trong công tác điều hành tại một doanh nghiệp sản xuất tấm ván sàn nhựa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình khảo sát thực tế và phân tích báo cáo giai đoạn 2021 - 2023, nghiên cứu ghi nhận 4 phát hiện lớn về tổ chức kế toán quản trị tại Công ty TNHH Vật liệu mới Lợi Đạt:

Thứ nhất, tổ chức bộ máy kế toán hoàn toàn mang tính kiêm nhiệm. Doanh nghiệp có 8 nhân sự kế toán nhưng 100% cán bộ đều ưu tiên xử lý các nghiệp vụ kế toán tài chính và nghĩa vụ thuế. Kết quả khảo sát cho thấy 85,7% nhân viên kế toán chưa từng được đào tạo bài bản về kế toán quản trị. Phần mềm kế toán hiện hành chỉ dừng ở mức xử lý dữ liệu quá khứ, chưa phân loại rõ ràng dòng tiền và chi phí thành biến phí hay định phí.

Thứ hai, công tác xây dựng định mức chi phí còn sơ sài và mang nặng tính chủ quan. Định mức nguyên vật liệu trực tiếp như bột nhựa PVC và bột đá được thiết lập dựa trên kinh nghiệm của đốc công thay vì đo lường kỹ thuật chuẩn xác. Trong năm 2023, chi phí nguyên vật liệu thực tế phát sinh vượt định mức trung bình 5,8%, cá biệt có những lô sản xuất tấm sàn độ dày 4mm vượt tới 6,5% do tỷ lệ phế phẩm cao.

Thứ ba, hệ thống dự toán chưa được xây dựng hoàn chỉnh. Hằng năm công ty chỉ lập 1 bản dự toán doanh thu tổng thể do ban giám đốc giao chỉ tiêu, thiếu hoàn toàn dự toán chi phí sản xuất chung, dự toán chi phí bán hàng và dự toán lưu chuyển tiền tệ theo từng quý. Tỷ lệ sai lệch giữa chi phí thực tế và dự toán ban đầu trong năm 2022 lên tới 16,4%, gây áp lực lớn lên khả năng cân đối dòng tiền chi trả nhà cung ứng.

Thứ tư, hệ thống báo cáo kế toán quản trị cung cấp thông tin rất chậm trễ. Báo cáo tổng hợp kết quả hoạt động nội bộ thường được lập sau ngày 15 của tháng kế tiếp, chậm từ 10 đến 15 ngày so với yêu cầu điều hành của ban giám đốc. Khoảng 90% nội dung báo cáo chỉ phản ánh các chỉ tiêu doanh thu và công nợ tổng hợp, hoàn toàn vắng bóng các phân tích điểm hòa vốn, biên đóng góp theo từng dòng sản phẩm hay phân tích độ nhạy của giá thành.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ nhận thức chưa đầy đủ của ban lãnh đạo về vai trò độc lập của kế toán quản trị, cùng với áp lực tối ưu hóa quỹ lương khiến doanh nghiệp ngần ngại phân bổ nhân sự chuyên trách. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu gần đây tại các doanh nghiệp sản xuất phụ trợ Việt Nam, khi có tới hơn 70% đơn vị cùng quy mô chưa xây dựng được hệ thống kế toán chi phí phục vụ việc ra quyết định.

Hệ quả là biên lợi nhuận ròng của công ty đã sụt giảm liên tục từ mức 8,5% năm 2021 xuống còn 6,2% vào cuối năm 2023. Để ban giám đốc dễ dàng nắm bắt sự biến động, dữ liệu chi phí sản xuất có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua một biểu đồ tròn mô tả cơ cấu giá thành sản phẩm, làm nổi bật việc chi phí nguyên vật liệu trực tiếp chiếm tới 68,2% tổng giá thành, nhân công trực tiếp chiếm 14,5% và chi phí sản xuất chung chiếm 17,3%. Bên cạnh đó, một bảng so sánh đa cột kết hợp biểu đồ đường thể hiện độ biến thiên giữa định mức và chi phí thực tế qua 12 tháng sẽ giúp bộ phận điều hành phát hiện ngay các tháng có hiện tượng hao hụt bất thường để xử lý kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao năng lực điều hành và tối ưu hóa chi phí sản xuất tại Công ty TNHH Vật liệu mới Lợi Đạt, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Giải pháp 1: Kiện toàn mô hình tổ chức bộ máy kế toán theo mô hình kết hợp, tiến tới chuyên môn hóa. Kế toán trưởng cần chủ trì cơ cấu lại phòng kế toán, phân công 2 chuyên viên phụ trách chuyên sâu phần hành kế toán quản trị định mức, dự toán và phân tích chi phí. Ban Giám đốc phối hợp với Phòng Hành chính - Nhân sự phê duyệt quy chế vị trí việc làm mới và tổ chức 2 khóa đào tạo nghiệp vụ nội bộ cho 100% nhân viên kế toán trong quý 1 năm 2025.

Giải pháp 2: Chuẩn hóa hệ thống định mức chi phí kỹ thuật cho toàn bộ sản phẩm tấm ván sàn nhựa. Phòng Kỹ thuật phối hợp chặt chẽ với Xưởng sản xuất và Phòng Kế toán tiến hành cân đo thực nghiệm tiêu hao bột nhựa, chất phụ gia trên từng mét vuông thành phẩm trong thời gian 60 ngày. Mục tiêu đặt ra là ban hành bảng định mức chi phí chuẩn áp dụng từ quý 2 năm 2025, giúp cắt giảm tỷ lệ phế phẩm và giảm tiêu hao nguyên liệu ít nhất 3,5%.

Giải pháp 3: Xây dựng quy trình lập hệ thống dự toán sản xuất kinh doanh tổng thể theo 4 quý trong năm tài chính. Phòng Kế toán chịu trách nhiệm điều phối các phòng ban xây dựng đồng bộ dự toán tiêu thụ, dự toán sản xuất, dự toán chi phí nguyên vật liệu, dự toán tiền mặt và dự toán kết quả kinh doanh. Báo cáo dự toán phải được phê duyệt trước ngày 20 của tháng cuối mỗi quý, kiểm soát mức độ sai lệch giữa thực tế và dự toán duy trì dưới ngưỡng 5%.

Giải pháp 4: Ứng dụng công nghệ thông tin và thiết lập hệ thống báo cáo quản trị linh hoạt. Doanh nghiệp cần đầu tư nâng cấp phần mềm kế toán hiện hành tích hợp phân hệ quản trị sản xuất trong thời hạn 90 ngày kể từ đầu năm 2025. Bộ phận kế toán quản trị thiết lập bộ chỉ số đo lường hiệu suất và rút ngắn thời hạn lập báo cáo phân tích biên đóng góp, điểm hòa vốn xuống tối đa 3 ngày sau khi kết thúc tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị thực tiễn và tính ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Ban Giám đốc và các nhà quản trị doanh nghiệp sản xuất vật liệu mới. Tài liệu cung cấp góc nhìn toàn diện về phương thức vận hành bộ máy kế toán nội bộ, hỗ trợ các nhà quản trị kiểm soát dòng tiền và bảo toàn nguồn vốn điều lệ 184 tỷ đồng thông qua công cụ định mức chi phí khoa học.

Thứ hai, Kế toán trưởng và nhân sự kế toán tại các nhà máy sản xuất ván sàn nhựa, hạt nhựa hoặc cơ khí phụ trợ. Đây là cẩm nang hướng dẫn chi tiết phương pháp phân loại biến phí, định phí, cách thức thiết lập bảng tính giá thành theo phương pháp chi phí mục tiêu và quy trình phối hợp liên phòng ban để lập dự toán ngân sách hoạt động.

Thứ ba, Học viên cao học, giảng viên và sinh viên ngành Kế toán - Kiểm toán. Nghiên cứu là nguồn tài liệu tham khảo học thuật giá trị, cung cấp bộ câu hỏi khảo sát chuẩn hóa với 42 mẫu thực tế và khung phân tích thực trạng tổ chức kế toán quản trị bám sát Thông tư số 53/2006/TT-BTC.

Thứ tư, Các chuyên gia tư vấn quản trị và doanh nghiệp phát triển giải pháp phần mềm quản trị nguồn lực doanh nghiệp. Dữ liệu thực tế và quy trình luân chuyển chứng từ trong luận văn là cơ sở quan trọng để các kỹ sư thiết kế tính năng phân hệ kế toán quản trị phù hợp với hơn 500 doanh nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng quy mô vừa tại miền Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Vì sao Công ty TNHH Vật liệu mới Lợi Đạt cần ưu tiên hoàn thiện kế toán quản trị trong giai đoạn này?
Trả lời: Doanh nghiệp đang quản lý quy mô vốn 184 tỷ đồng và chịu áp lực cạnh tranh gay gắt từ các thương hiệu trong và ngoài nước. Khi chi phí nguyên vật liệu chiếm tới 68,2% giá thành, nếu không có kế toán quản trị phân tích biến phí và định mức tiêu hao, doanh nghiệp sẽ tiếp tục đối mặt với rủi ro lãng phí từ 3% đến 5% chi phí vận hành hàng năm.

Câu hỏi 2: Mô hình tổ chức bộ máy kế toán nào phù hợp nhất với điều kiện nhân sự hiện tại của công ty?
Trả lời: Mô hình kết hợp là lựa chọn tối ưu nhất. Với quy mô 8 nhân viên kế toán, mô hình này cho phép doanh nghiệp tận dụng hệ thống chứng từ ban đầu mà không làm phát sinh quá nhiều chi phí tiền lương bổ sung, đồng thời chỉ cần chuyên môn hóa 2 nhân sự phụ trách lập dự toán và báo cáo phân tích nội bộ.

Câu hỏi 3: Làm thế nào để giải quyết tình trạng định mức nguyên vật liệu thường xuyên bị vượt từ 4% đến 6%?
Trả lời: Công ty cần thành lập hội đồng định mức gồm đại diện phòng kỹ thuật, xưởng sản xuất và kế toán viên để tiến hành thử nghiệm thực tế trong 60 ngày. Việc gắn trách nhiệm định mức với cơ chế thưởng phạt năng suất tại xưởng sẽ kiểm soát tỷ lệ hao hụt bột nhựa PVC và bột đá dưới mức 1,5%.

Câu hỏi 4: Hệ thống dự toán tổng thể giúp cải thiện dòng tiền của doanh nghiệp như thế nào?
Trả lời: Dự toán giúp công ty chủ động lên kế hoạch mua sắm nguyên vật liệu theo tiến độ đơn hàng thay vì tích trữ tự phát. Nhờ dự toán lưu chuyển tiền tệ định kỳ theo 4 quý, doanh nghiệp sẽ giảm thiểu chi phí lãi vay ngắn hạn khoảng 2% mỗi năm và hạn chế tối đa rủi ro thiếu hụt thanh khoản khi thanh toán cho nhà cung cấp.

Câu hỏi 5: Việc nâng cấp phần mềm kế toán quản trị đòi hỏi lộ trình thời gian và điều kiện kỹ thuật ra sao?
Trả lời: Quá trình nâng cấp cần triển khai trong khoảng thời gian 90 ngày với sự tham gia của chuyên gia công nghệ và bộ phận kế toán. Điều kiện tiên quyết là chuẩn hóa danh mục tài khoản chi tiết, thiết lập mã vật tư thống nhất và hoàn thiện kết nối mạng nội bộ tại nhà máy Văn Lâm nhằm đảm bảo dữ liệu sản xuất được cập nhật tức thời.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa đầy đủ cơ sở lý luận và thực tiễn về tổ chức kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất, khẳng định vai trò quyết định của hệ thống thông tin kế toán quản trị đối với hiệu quả điều hành doanh nghiệp.
  • Nghiên cứu phản ánh trung thực thực trạng công tác kế toán quản trị tại Công ty TNHH Vật liệu mới Lợi Đạt giai đoạn 2021 - 2023, chỉ rõ 4 hạn chế cốt lõi về tổ chức nhân sự kiêm nhiệm, định mức thiếu chính xác, dự toán rời rạc và báo cáo chậm trễ.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá và khả thi, tập trung vào hoàn thiện tổ chức bộ máy kết hợp, chuẩn hóa định mức nguyên vật liệu, thiết lập hệ thống dự toán 4 quý và ứng dụng phần mềm quản trị tiên tiến.
  • Các giải pháp được xây dựng gắn liền với lộ trình triển khai chi tiết qua 3 giai đoạn trong năm 2025, hướng tới mục tiêu tối ưu hóa chi phí sản xuất và nâng cao hiệu quả sinh lời trên tổng nguồn vốn 184 tỷ đồng của đơn vị.
  • Nghiên cứu là tài liệu tham khảo giàu giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn, đóng góp thiết thực cho quá trình đổi mới mô hình quản trị chi phí tại các doanh nghiệp sản xuất vật liệu mới trong giai đoạn tới. Các nhà quản trị cần bắt tay ngay vào việc rà soát và kiện toàn hệ thống kế toán quản trị nội bộ để tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường.