CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH TRONG LĨNH VỰC GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ 1. Khái niệm, đặc điểm, các yếu tố cấu thành của vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ 1. Khái niệm vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ Ở Pháp lệnh xử phạt vi phạm hành chính 1989 lần đầu tiên đã đưa ra định nghĩa: Vi phạm hành chính là hành vi do tổ chức, cá nhân thực hiện cố ý hoặc vô ý mà xâm phạm đến quy tắc quản lý nhà nước nhưng không phải tội phạm hình sự, mà theo quy định pháp luật phải bị xử phạt hành chính (Điều 1). Kế thừa và làm rõ hơn định nghĩa này, Luật xử lý vi phạm hành chính 2012 xác định: Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do tổ chức, cá nhân thực hiện vi phạm quy định pháp luật nhưng không phải là tội phạm, theo quy định pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính (khoản 1 Điều 2).
Để nghiên cứu về vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB, chúng ta phải hiểu cơ bản về Luật giao thông đường bộ như sau: Luật giao thông đường bộ là tổng thể các quy định về quy tắc GTĐB, kết cấu hạ tầng GTĐB, phương tiện và người tham gia GTĐB, vận tải đường bộ và quản lý nhà nước về GTĐB, pháp luật GTĐB là tổng thê các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành có nội dung điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực GTĐB. Vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB là vi phạm ở một lĩnh vực cụ thể, do đó chúng có những đặc điểm riêng như: những hành vi trái luật về GTĐB, hành vi này được xác định với sự mô tả là hành vi vi phạm hành chính lĩnh vực TTATGTĐB. Các hành vi của chủ thể đó phải chịu trách nhiệm bởi các chế tài xử phạt nhất định. Như vậy, ta có thể đưa ra khái niệm cụ thể vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB như sau: vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB là hành vi do cá nhân hoặc tổ chức thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm các quy định của pháp luật về lĩnh vực GTĐB (Luật giao thông đường bộ, các nghị định, thông tư… về lĩnh vực GTĐB) mà không phải là tội phạm hình sự và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt hành chính.
Bao gồm những hành vi vi phạm về nguyên tắc 8 luan an GTĐB, những hành vi vi phạm các quy định về phương tiện tham gia GTĐB, những hành vi vi phạm các quy định về hạ tầng GTĐB, những hành vi vi phạm trong điều khiển phương tiện tham gia GTĐB, những hành vi vi phạm các quy định về vận tải đường bộ và những hành vi vi phạm khác liên quan GTĐB. Từ cơ sở này, có thể hiểu: Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB là sự việc chủ thể có thẩm quyền xử phạt áp dụng hình thức xử phạt và các biện pháp khắc phục hậu quả đối với những tổ chức, cá nhân thực hiện hành vi vi phạm hành chính ở lĩnh vực GTĐB theo quy định của pháp luật. Đặc điểm của vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ Vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB được xác định thông qua các đặc điểm sau: Thứ nhất, vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB là hành vi xâm phạm các nguyên tắc/ quy tắc trong quản lý nhà nước về lĩnh vực GTĐB. Cụ thể, vi phạm hành chính ở lĩnh vực này là hành vi xâm phạm đến quản lý TTATGTĐB được pháp luật hành chính quy định và bảo vệ, khiến gây ra thiệt hại hoặc đe dọa gây ra thiệt hại.
Thứ hai, vi phạm hành chính là hành vi trái pháp luật (vi phạm Luật giao thông đường bộ). Đây cũng là dấu hiệu bắt buộc phải có ở mặt khách quan của vi phạm hành chính. Tức là nếu chủ thể có hành vi trái pháp luật hành chính thì dẫn đến cấu thành vi phạm hành chính. Hành vi trái pháp luật hành chính ở lĩnh vực giao thông đường bộ được thể hiện theo dạng hành động (chủ thể thực hiện hành vi bị pháp luật ngăn cấm) hoặc không hành động (chủ thể không thực hiện những hành vi mà pháp luật hành chính bắt buộc phải thực hiện).
Điểm cần lưu ý là, tránh tình trạng áp dụng áp dụng “tương tự pháp luật” hoặc “nguyên tắc suy đoán” khi xác định vi phạm hành chính đối với chủ thể (cá nhân, tổ chức). Thứ ba, vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ là hành vi có lỗi (cố ý hoặc vô ý) do chủ thể có năng lực trách nhiệm hành chính thực hiện. Lỗi do chủ thể gây nên là dấu hiệu bắt buộc phải có về mặt chủ quan của vi phạm hành chính. 9 luan an Với hành vi có lỗi cố ý do chủ thể vi phạm thể hiện ở chỗ: Chủ thể nhận thức được tính chất nguy hại của hành vi, thấy trước hậu quả nguy hiểm cho xã hội do hành vi của mình gây ra nhưng vẫn cố tình thực hiện và mong muốn điều đó xảy ra hoặc tuy không mong muốn nhưng có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra.
Với hành vi có lỗi vô ý do chủ thể vi phạm thể hiện ở chỗ: Chủ thể không nhận thức được tính chất nguy hại của hành vi mặc dù có thể hoặc cần phải nhận thức được hoặc nhận thức được nhưng cho rằng hậu quả không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được hậu quả xảy ra. Thứ tư, chủ thể có năng lực trách nhiệm hành chính mà vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ phải bị xử lý hành chính (xử phạt vi phạm hành chính) theo quy định của pháp luật. Tức là họ phải chịu trách nhiệm đối với hành vi trái pháp luật của mình. Chủ thể bị xử phạt vi phạm hành chính là cá nhân, tổ chức được quy định tại khoản 10 Điều 2 và khoản 1 Điều 11 Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012.
Điểm cần chú ý, luật không truy cứu trách nhiệm hành chính trong trường hợp người thực hiện hành vi “không có năng lực trách nhiệm hành chính” hoặc “chưa đủ tuổi bị xử phạt vi phạm hành chính” (Khoản 5 Điều 11 Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012). Từ cơ sở nêu trên, có thể xác định một số đặc điểm của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ, cụ thể là: Một là, xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB có căn cứ pháp lý từ hệ thống những văn bản quy phạm pháp luật hiện hành về TTATGTĐB với sự quy định cụ thể về những hành vi vi phạm hành chính lĩnh vực GTĐB, gắn theo đó là áp dụng các hình thức xử phạt, mức phạt với mỗi hành vi vi phạm. Hai là, thẩm quyền của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB do nhiều chủ thể có thể thực hiện được thẩm quyền này theo quy định, thường là gồm có các chủ thể: Cảnh sát giao thông; Thanh tra giao thông; Công an xã; Lực lượng Cảnh sát khác… Ba là, đặc thù của xử phạt vi phạm hành chính lĩnh vực GTĐB được thực hiện gắn liền với tính di động của không gian địa điểm xảy ra các hành vi vi phạm ở lĩnh vực này với chứng cứ rõ ràng về hành vi vi phạm. Các yếu tố cấu thành của vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ 1.
Khách thể: Khách thể của vi phạm pháp luật nói chung được hiểu là những quan hệ xã hội vốn được luật pháp bảo đảm, song chúng bị các hành vi phạm pháp ixâm hại đến. Khách thể là một trong bốn yếu tố cấu thành của vi phạm pháp luật (chủ thể, khách thể, mặt chủ quan, mặt khách quan). Nên khách thể là yếu tố quan trọng trong việc quyết định tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi trái luật. Đối với khách thể của vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB, đó là các quan hệ xã hội được các quy tắc trong quản lý nhà nước bảo vệ.
Nên dấu hiệu để nhận biết vi phạm hành chính trong GTĐB là các quan hệ xã hội bị vi phạm hành chính xâm hại, biểu hiện trong thực tiễn đời sống rất đa dạng, đó là các hành vi vi phạm đã xâm phạm về trật tự quản lý hành chính Nhà nước trong lĩnh vực GTĐB, bao gồm: trật tự công cộng, an toàn công cộng, sức khỏe, tính mạng của người tham gia giao thông… 1. Mặt khách quan: Mặt khách quan dùng để chỉ các dấu hiệu bên ngoài của sự vật. Nên mặt khách quan của vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB chính là sự tổng hợp những dấu hiệu bên ngoài của vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB. Nên dấu hiệu bắt buộc trong mặt khách quan của vi phạm hành chính ở lĩnh vực GTĐB là hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB.
Đó là: Các hành vi vi phạm pháp luật GTĐB do các tổ chức, cá nhân gây nên, chúng được biểu hiện dưới dạng không hành động hay hành động. Hầu hết trong mặt khách quan của vi phạm hành chính trong lĩnh vực GTĐB thì không bắt buộc phải có dấu hiệu hậu quả có hại của hành vi và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi - hậu quả. Tức là chỉ tính đến dấu hiệu “hình thức” (không hành động hoặc hành động) dùng làm căn cứ để áp dụng xử phạt hành chính trong lĩnh vực GTĐB. Tuy nhiên, đối với nhiều vi phạm khác thì hậu quả có hại là dấu hiệu bắt buộc chẳng hạn như: hành vi không giữ khoảng cách an toàn để xảy ra va chạm với xe liền trước.
đây là căn cứ giúp cho việc lựa chọn biện pháp tác động thích hợp, đặc biệt trong trường hợp phải bồi thường thiệt hai gây ra. Chủ thể: - Chủ thể của vi phạm hành chính là những tổ chức hoặc cá nhân có đủ năng lực trách nhiệm hành chính. Cá nhân chịu trách nhiệm hành chính phải là người có năng lực hành vi pháp lý hành chính. Những người hành động ở tình thế rất khẩn cấp, sự kiện bất ngờ và phòng vệ chính đáng hoặc mất khả năng điều khiển/ kiểm soát hành vi của mình thì họ không phải chịu trách nhiệm hành chính.
Ví dụ, hành vi chở theo hai người trên xe trong trường hợp chở áp giải người có hành vi vi phạm pháp luật.