Chương 1 MỘT SỐ VÁN ĐỀ LÝ LUẬN VÈ XÉT xử sơ THÁM vụ ÁN HÌNH Sự CÁC TỘI PHẠM XÂM PHẠM SỞ HỦU 1. Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 1. Khái niêm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự • • • Xét xử là biểu hiện rõ nét nhất của việc thực hiện quyền tư pháp; là hoạt động nhân danh quyền lực nhà nước nhằm xem xét, đánh giá và ra phán quyết về tính hợp pháp và tính đúng đắn của hành vi pháp luật hay quyết định pháp luật khi có sự tranh chấp và mâu thuẫn giữa các bên có lợi ích khác nhau trong các tranh chấp hay mâu thuẫn đó. Ngoài các quy định của Hiến pháp và pháp luật, các Nghị quyết của Đảng cũng đã xác định vị trí của Tòa án là trung tâm trong các cơ quan tư pháp.
Nghị quyết số 49/NQ - TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” đã khẳng định: “Tơ chức các cơ quan tư pháp và các chế định hô trợ tư pháp họp lý, khoa học và hiện đại về cơ cẩu tố chức và điều kiện, phương tiện làm việc; trong đó xác định Tòa án có vị trí trung tâm và xét xử là hoạt động trọng tâm '\[3J Theo Từ điển Luật học: “Xét xử là hoạt động xem xét, đảnh giả bản chất pháp lý của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc, từ đó nhãn danh Nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc”.780J thì “Xét xử sơ thám (là một từ Hán - Việt) có nghĩa là lần đầu tiên đưa vụ án ra xét xử tại một Tòa án có thẩm quyền” [31, tr. Mặc dù phần lớn các phiên tòa sơ thẩm được tiến hành là để xét xử lần đầu tiên đối với vụ án, đó là những phiên tòa xét xử sơ thẩm lại do Tòa án cấp trên hủy bản án để điều tra, truy tố, xét xử lại hoặc chỉ xét xử lại cho nên khái niệm trên chỉ mang tính chất tương đối. Theo Thạc sĩ Trương Hồng Sơn: “Xét xử sơ thảm vụ án hình sự là trình tự đầu tiên của giai đoạn xét xử vụ án hình sự, được thực hiện sau khi Viện • cV • • • 7 • • • • 9 kiêm sát quyết định truy tổ bị can, Tòa án tiến hành các hoạt động tố tụng hình sự, mở phiên tòa, xem xét chứng cứ của vụ án, ra bản án, quyết định xử lý vụ án theo quy định của pháp luật” [8, tr.TS Nguyễn Ngọc Chí: “Xét xử sơ thâm vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng hĩnh sự, trong đó Tòa án tiến hành việc xét xử lần đầu, toàn diện vụ án hình sự trên cơ sở cáo rạng của Viện kiểm sát được tiến hành theo • • • • • • nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa làm cơ sở đê ra các phán quyết về tội phạm, hình phạt và những vấn đề khác cổ liên quan đến vụ án một cách hình đẳng, công khai bảo vệ công lý, quyền con người và trật tự pháp luật”. 428] Theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành, xét xử sơ thấm được xác định như là một trong các giai đoạn tố tụng hình sự khi mọi tài liệu chứng cứ của vụ án do trong quá trình khởi tổ, điều tra, truy tố thu thập trong quá trình điều tra đều được xem xét một cách công khai tại phiên toà, những người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng được nghe trực tiếp lời khai của nhau, được tranh luận chất vấn những điều mà tại CQĐT họ không có điều kiện thực hiện.
Xét xử sơ thẩm được coi như là đỉnh cao của quyền tư pháp, tại phiên toà quyền và nghĩa vụ của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng được thực hiện một cách công khai, đầy đủ nhất; những lo âu của bị cáo, bị hại và của những người tham gia tố tụng khác được giải toả tại phiên toà. Tâm lý nói chung đối với những người tham gia tố tụng là mong muốn vụ án nhanh được đưa ra xét xử để họ biết được Toà án sẽ phán quyết như thế nào. Theo Luật tổ chức Toà án nhân dân năm 2014 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 cùa nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì Toà án có thẩm quyền xét xử sơ thẩm ở Việt Nam là các Toà án nhân dân cấp huyện, Toà án nhân dân cấp tỉnh, Toà án quân sự khu vực, Toà án quân sự cấp quân khu. Từ nhận thức trên có thể khái niệm như sau: Xét xử sơ thấm vụ án hình sự là lần đầu tiên do Tòa án được giao có thâm quyền thực hiện theo quy định 10 của pháp luật đưa vụ án ra xét xử một cách công khai tại phiên tòa đê xác định những vấn đề cần chứng minh trong vụ án hình sự từ đó đưa ra các quyết định,bản án theo quy định của pháp luật.
Vai trò và ý nghĩa xét xử Sff thẩm vụ án hình sự Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự có vai trò trung tâm và quan trọng để tăng cường pháp chế, bão vệ các quyền và lợi ích của công dân, góp phần có hiệu quả vào cuộc đấu tranh phòng và chổng tội phạm trong toàn xã hội. Đồng thời, qua công tác xét xử sơ thẩm để nhằm áp dụng các biện pháp cần thiết do luật định để kiểm tra lại tính hợp pháp và có căn cứ của toàn bộ các quyết định mà CQĐT và VKSND đã thông qua trước khi chuyển vụ án hình sự sang TAND, nhằm loại trừ các những hậu quả tiêu cực của các sơ xuất, sai lầm hoặc sự lạm dụng đã bị bở lọt trong ba giai đoạn tố tụng hình sự trước đó (khởi tố, điều tra và truy tố), chuẩn bị đưa vụ án ra xét xử, hoặc trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc đình chỉ (hay tạm đình chỉ) vụ án một cách đủng đắn, hiệu quả ngay từ đầu tránh băn án sơ thâm bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm. Ngoài ra, qua các giai đoạn mang tính biện chứng nối tiếp nhau từ khởi tố, điều tra, truy tố và đến xét xử mà đặc biệt xét xử sơ thấm với tính chất là cấp xét xử thứ nhất thì chất lượng xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật ngay từ giai đoạn này có vai trò hết sức quan trọng đảm bảo mọi hành vi tội phạm có sự trừng trị thích đáng bên cạnh ý nghĩa răn đe, giáo dục người phạm tội cũng như mọi người dân trong xã hội. Ngoài ra, việc xét xử sơ thấm được tiến hành đúng người, đúng tội, đúng pháp luật giúp việc giải quyết vụ án hình sự được thực hiện nhanh chóng, kịp thời, đúng thời gian luật định, tránh hiện tượng bỏ lọt tội phạm và làm oan người vô tội, đồng thời còn giúp tiết kiệm tiền bạc của Nhà nước, thời gian, công sức của các chủ thể có thẩm quyền tiến hành tố tụng, v.
Việc xét xử diễn ra công khai, liên tục, trực tiếp đế đảm bảo tính công bằng, nghiêm minh của pháp luật hình sự đối với người phạm tội; là bài học 11 đối với mọi người tham gia phiên tòa hiểu rõ về quy định, đường lối và chính sách của Nhà nước đối với người phạm tội để không mắc phải. Bên cạnh đó, xét xử sơ thẩm là một giai đoạn tố tụng mà ở đó đòi hởi những người tiến hành tố tụng và người tham gia tổ tụng phải tập trung giải quyết nhanh chóng, kịp thời, các lý lẽ đưa ra trên cơ sở tuân theo các quy định của pháp luật hiện hành đòi hỏi sự chính xác, sắc bén, có sức thuyết phục. Thông qua phiên toà có thể đánh giá được trình độ nghiệp vụ của Thấm phán, cùa Hội thẩm nhân dân, của Kiểm sát viên, của Luật sư và những người tham gia tố tụng tố tụng thác; đồng thời, đối với những người dự phiên toà hiếu biết thêm về pháp luật, củng cố thêm lòng tin vào Toà án. Nguyên tắc xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Theo tác giả luận văn, nguyên tắc xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được hiểu là những tư tưởng pháp lý chỉ đạo, có giá trị bắt buộc chung đối với mọi chủ thế tham gia quá trình xét xử vụ án hình sự nhằm xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, phòng ngừa, ngán chặn tội phạm, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội; góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bào vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.
Và theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, những quy định xuyên suốt trong giải quyết mọi vụ án hình sự trong giai đoạn xét xử được thế hiện qua các nguyên tắc sau đây: - Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số, trừ trường họp xét xử theo thủ tục rút gọn. Nguyên tắc này được quy định tại điều 103 Hiến pháp năm 2013 và Điều 10 Luật tồ chức Toà án nhân dân năm 2014 và bắt nguồn từ nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước. Xét xử là hoạt • động • • thù do tòa án nhân dân thực đặc • nhằm bảo vệ• • hiện pháp chế xã hội chủ nghĩa, lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp 12 của các tô chức kinh tê, tô chức xã hội và công dân. Băng bản án, quyêt định của tòa án mà các cơ quan, tồ chức hoặc cá nhân được hưởng các quyền hoặc phải thực hiện các nghĩa vụ nhất định.
Vì vậy, việc xét xử của tòa án phải khách quan, đúng pháp luật. Muốn có bản án, quyết định khách quan, đúng pháp luật đòi hỏi phải phát huy trí tuệ tập thể. Do đó khi xét xử tất cả các vụ án, ở tất cả các trình tự tố tụng đều phải thành lập hội đồng xét xử, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn. Các văn bản pháp luật về tố tụng đã quy định cụ thể thành phần cùa hội đồng xét xử ở từng cấp xét xử: Theo luật định thì hội đồng xét xử sơ thẩm gồm một thẩm phán và hai hội thấm nhân dân, trường hợp vụ án có tính chất nghiêm trọng, phức tạp thì hội đồng xét xử có hai thẩm phán và ba hội thấm.