phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 02 chương, 7 tiết. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ XÂY DỰNG Ý THỨC CÔNG DÂN CHO HỌC SINH THPT TRONG ĐIỀU KIỆN NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 1. Xây dựng ý thức công dân cho học sinh THPT 1. Khái niệm ý thức công dân Một cách chung nhất, chúng tôi hiểu ý thức là toàn bộ những quan điểm, quan niệm của con người về thế giới và các mối quan hệ của con người trong thế giới.
Ý thức là hình ảnh chủ quan của thể giới khách quan, là sự phản ánh thế giới khách quan vào đầu óc con người. Còn công dân, theo từ điển tiếng Việt, “là người dân có quyền lợi và nghĩa vụ của một nước” [43, tr. Theo Từ điển luật học, công dân là “người dân của một nước dân chủ, có chủ quyền, Nhà nước xác định một người cụ thể là công dân là xác định sự phụ thuộc về mặt pháp lý của người đó đối với nhà nước” [44, tr. Công dân Việt Nam là “người dân của nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Quốc tịch Việt Nam là căn cứ duy nhất để xác định một người là công dân Việt Nam. Người có quốc tịch việt Nam là công dân của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [45, tr. Điều 17 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, quy định rõ: Công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là người có quốc tịch Việt Nam. Như vậy, công dân là người được pháp luật của một nước xác định là thành viên của chính nước đó và họ được nhà nước của mình bảo hộ cả khi ở trong nước, lẫn ở nước ngoài, đồng thời công dân phải thực hiện một số nghĩa vụ đối với nhà nước.
Ý thức công dân là khái niệm phản ánh trình độ nhận thức của công dân về quyền lợi và nghĩa vụ của mình đối với bản thân, gia đình, xã hội, đất nước, nó được biểu hiện trong nhận thức, thái độ và hành vi của mỗi con người cụ thể. Ý thức công dân là phẩm chất quan trọng của nhân cách, nó được hình thành và phát triển thông qua giáo dục và trải nghiệm các hoạt động thực tiễn lâu dài. Có thể làm rõ hơn bản chất của ý thức công dân thông qua việc nêu và phân tích các đặc điểm và kết cấu của ý thức công dân. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Ý thức công dân có một số đặc điểm sau: Thứ nhất: Ý thức công dân luôn chịu sự quyết định của tồn tại xã hội.
Ý thức công dân do tồn tại xã hội quyết định, khi tồn tại xã hội thay đổi thì ý thức công dân cũng thay đổi theo. Nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội theo quan điểm của triết học Mác chứng minh rằng: Ý thức xã hội của một cộng đồng xã hội không phải là cái cố hữu bất biến của con người, của xã hội mà nó chỉ là sự phản ánh của tồn tại xã hội hiện thực. Do đó, một khi tồn tại xã hội thay đổi thì nhất định sẽ dẫn đến sự thay đổi của ý thức xã hội. Sự thay đổi đó có thể diễn ra nhanh hay chậm, nhưng nó cũng sẽ phải thay đổi.
Đây là một nguyên lý khách quan trong sự vận động và phát triển của xã hội. Từ nguyên lý trên chúng ta thấy ý thức công dân cũng chịu sự quy định chung đó, sự lạc hậu của ý thức công dân so với đời sống thực tiễn của pháp luật do nguyên nhân sau: Sự vận động của xã hội luôn diễn ra thông qua hoạt động thực tiễn của con người, hoạt động đó hết sức phức tạp, phong phú, đa dạng và luôn có sự thay đổi, nhiều khi với tốc độ nhanh mà ý thức công dân không thể phản ánh kịp và trở nên lạc hậu. Thứ hai: Ý thức công dân có tính độc lập tương đối so với tồn tại xã hội. Ý thức công dân thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội, nhiều khi tồn tại xã hội cũ mất đi nhưng ý thức cũ trong mỗi người vẫn còn tồn tại dai dẳng trong một thời gian dài, nhất là những ý thức công dân lạc hậu, tiêu cực không mất đi một cách dễ dàng.
Đặc trưng này được thể hiện rõ nét trong văn hóa làng xã Việt Nam đó là “Phép vua thua lệ làng”, “Một bồ cái lý không bằng một tý cái tình”. Ý thức công dân phản ánh tồn tại xã hội của một thời đại nào đó, song nó cũng kế thừa những yếu tố nhất định của ý thức công dân thời đại trước. Những yếu tố kế thừa có thể tiến bộ hoặc không tiến bộ, sự kế thừa này còn phụ thuộc vào trình độ nhận thức của mỗi người, phụ thuộc vào truyền thống, phong tục tập quan, tâm lý. Ý thức công dân còn tác động trở lại đối với tồn tại xã hội, tùy vào ý thức công dân tiến bộ hay lạc hậu mà sự tác động của nó có thể là thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của các hiện tượng xã hội từ cơ sở hạ tầng đến kiến trúc thượng tầng.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ ba: Ý thức công dân là một hiện tượng mang tính chính trị - giai cấp. Như đã biết, ý thức công dân luôn mang tính giai cấp và gắn liền với thể chế chính trị của nhà nước, trong tư tưởng, quan điểm của mỗi cá nhân có sự ý thức thức về lợi ích giai cấp, dân tộc, quốc gia để bảo vệ chúng. Trong mỗi quốc gia có thể tồn tại nhiều hệ ý thức khác nhau, song chỉ có ý thức của lực lượng thống trị xã hội là có điều kiện được phổ biến rộng rãi. Do đó, tính chính trị - giai cấp của một nhà nước đồng thời cũng quy định luôn tính chính trị - giai cấp của ý thức công dân.
* Kết cấu của ý thức công dân: Có thể xem ý thức công dân là điều kiện quan trọng, là tiền đề tư tưởng trực tiếp cho việc xây dựng, phát triển và hoàn thiện cá nhân, là cơ sở hình thành nét văn hóa xã hội. Kết cấu của ý thức xã hội qua lăng kính từng cá nhân là cách thức liên hệ, tổ chức bên trong của tình cảm, ý chí, quan điểm của mỗi cá nhân. Nói chung, đó là hiện tượng xã hội phức tạp, theo các lát cắt khác nhau ý thức công dân được cấu thành từ những yếu tố khác nhau. Mỗi cách phân chia đều có ý nghĩa nhất định trong việc tìm hiểu bản chất, đặc điểm và vai trò của ý thức công dân.
Xuất phát từ yêu cầu của luận văn chúng tôi đã tiếp cận kết cấu ý thức công dân ở hai cấp độ: Hệ tư tưởng công dân và tâm lý công dân. Hệ tư tưởng công dân: Được hình thành trong quá trình nhận thức về mặt lý luận những lợi ích giai cấp, lợi ích xã hội, những nhiệm vụ, mục đích của quá trình điều chỉnh ý thức công dân. Hệ tư tưởng công dân là kết quả phản ánh những điều kiện sinh hoạt vật chất, những quan hệ và cuộc đấu tranh giữa các lực lượng trong xã hội. Hệ tư tưởng công dân là tổng hợp các tư tưởng quan điểm, quan niệm có tính chất lý luận và khoa học của ý thức công dân.
Nội dung của hệ tư tưởng công dân chủ yếu là những tri thức về vai trò, trách nhiệm, quyền và nghĩa vụ của công dân trong cuộc sống mà đặc biệt là trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hiện nay hệ tư tưởng của công dân về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh được cụ thể hóa trong đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước ta. Một trong những đặc điểm cơ bản nhất của sự hình thành ý thức công dân ở Việt Nam là quá trình được hình thành tự giác dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tưởng Hồ Chí Minh và đường lối chính trị của Đảng cộng sản Việt Nam, đây chính là nhân tố quyết định của bản chất công nhân và tính nhân dân của ý thức công dân. Tâm lý công dân: là tổng thể những tình cảm, thái độ của con người về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong đời sống hàng ngày, thường gắn với lợi ích cụ thể của mỗi người, chưa được khái quát hoá, mà mới chỉ thể hiện ở cấp độ nhận thức kinh nghiệm cảm tính của từng cá nhân.
Là sự phản ánh những tâm trạng, cảm xúc, thái độ, tình cảm của công dân trước những vấn đề cụ thể. Tâm lý công dân được hình thành ở từng cá nhân, từng nhóm người, từng giai cấp hoặc cả xã hội và nó có ảnh hưởng rất lớn đến ý thức công dân. Tâm lý công dân là một hiện tượng tương đối bền vững, nó hình thành và biến đổi chậm cùng với truyền thống và thói quen của con người. Với tính chất của nền kinh tế nước ta cho thấy, hiện nay ý thức công dân của nhiều dân cư còn thấp, trong đó vẫn còn tồn tại một bộ phận dân cư chưa có thói quen sống theo pháp luật hay các chuẩn mực đạo đức, mà coi đó như một sự trói buộc thường tìm cách trốn tránh, không tuân thủ.
Nhìn lại lịch sử Việt Nam cho thấy, thái độ đi ngược với chủ trương của Đảng, pháp luật của nhà nước và các chuẩn mực đạo đức đã hình thành và phát triển từ rất lâu, nó có những nguồn gốc căn bản của nó. Do vậy việc tác động để hình thành những tình cảm, tâm lý đúng đắn của công dân có ý nghĩa rất lớn trong việc phòng ngừa những hành vi sai trái xâm phạm đến quyền lợi và đi ngược với trách nhiệm, nghĩa vụ công dân của bản thân và người khác. Trong những trạng thái của tâm lý công dân thì tình cảm công dân là yếu tố năng động. Nếu chủ thể nhận thức được nghĩa vụ, trách nhiệm công dân của mình thì sẽ nghiêm túc thực thiện, tự giác điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp.
Nếu nhận thức ngược lại sẽ nảy sinh những tình cảm tiêu cực dẫn đến những bất ổn trong xã hội. Bên cạnh đó truyền thống, thói quen, niềm tin là những nhân tố tương đối ổn định trong tâm lý công dân. Nó được hình thành trong một thời gian dài và trải qua thử thách, giúp cho con người hoạt động một cách tự tin và kiên định. Đó là yếu tố quan trọng trong việc hình thành ý thức công dân.