Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu về xã hội học tập XHHT là một khái niệm được bàn luận nhiều năm gần đây. Tìm kiếm từ khóa này trên các trang mạng xã hội, không quá khó để thấy được rất nhiều kết quả.
Cụm từ này đã trở thành mục tiêu trong Chiến lược phát triển giáo dục của nước ta trong thế kỷ XXI. Trên thế giới, cuộc thảo luận về khái niệm XHHT bắt đầu từ năm 1972 khi mà Edgarl Faure, cựu Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng và Bộ trưởng Bộ Giáo dục Pháp, đứng đầu Ủy ban Quốc tế về phát triển giáo dục thế kỷ XXI của UNESCO cho xuất bản cuốn “Học để tồn tại”. Lần đầu tiên, thuật ngữ XHHT (Learning society) xuất hiện trong cuốn sách này, như là trở thành xu thế cho nền giáo dục nhân loại thế kỷ mới. Edgarl Faure cho rằng: Nếu học tập là việc động chạm đến suốt đời con người, cả theo nghĩa thời gian cả theo nghĩa đa dạng và đối với mọi người trong xã hội, kể cả các nguồn lực xã hội, kinh tế và giáo dục, khi đó chúng ta phải đi xa hơn việc tháo dỡ tất cả các hệ thống giáo dục cho đến khi nào đạt được tình trạng của một XHHT.
Như vậy, XHHT là mọi người học suốt đời, trong nhà trường và ngoài nhà trường. Trước Edgarl Faure, từ những năm 60 của thế kỷ XX, ý tưởng về XHHT cũng được nhiều nhà giáo dục đưa ra. Lúc đầu, người ta mới chỉ muốn tìm cách canh tân giáo dục, phải làm thế nào để có một thiết chế giáo dục mới để khắc phục tình trạng khủng hoảng của giáo dục trong nhà trường khép kín. Nghĩa là phải có một nền giáo dục cởi mở hơn, hạn chế sự giáo dục bó hẹp với những thiết chế chặt chẽ trong nhà trường chỉ dành cho một số đối tượng có điều kiện nhất định mà chưa đáp ứng được nhu cầu học tập của quảng đại quần chúng.
Vì vậy, phải xây dựng một nền giáo dục đại chúng với thiết chế mở. Từ đó, các nhà giáo dục tiếp cận ý tưởng về một XHHT. Ý tưởng này được Donald Schon (tiến sĩ người Mỹ) ba lần đề cập vào các năm 1963, 1967, 1973. Donald Schon cho 8 rằng xã hội sẽ có nhiều biến đổi, do đó nhu cầu học tập sẽ ngày càng tăng, sẽ không còn tình hình ổn định lâu dài nữa.
Con người sẽ phải học để hiểu, để tác động, để điều hành các chuyển đổi đó. Khi ấy, năng lực học tập phải trở thành thuộc tính của mỗi người, ai cũng phải biết học suốt đời một cách thành thục. Hơn thế nữa, các thiết chế muốn luôn luôn chuyển đổi cũng phải học tập theo. Donald Schon đã có đóng góp lớn lao là đưa ra ý tưởng: các công ty, các phong trào xã hội và chính quyền đều phải là “các hệ thống học tập”, và từ đó ông đưa ra luận điểm quan trọng về “tổ chức học tập”.
Năm 1968, trong một cuốn sách của mình, nhà giáo dục người Mỹ Robert M.Hutchins (từng làm hiệu trưởng trường Đại học Chicago) cũng đã khẳng định sự cần thiết tiến tới một XHHT với hai lý do: 1) Do sự phát triển của khoa học và công nghệ, sức lao động được giải phóng, con người sẽ có nhiều thời gian để nghỉ ngơi hơn và 2) Thế giới biến đổi nhanh đòi hỏi con người cần có tri thức để đáp ứng được những thay đổi đó. Ông quan niệm học tập là hồn của biến đổi. Huchin quay lại tư tưởng cổ đại là, không phải chỉ học vài giờ trong ngày ở một chỗ nào đó như lớp học mà học tập là mục tiêu của xã hội.Lênin đã tổng kết: Giáo dục là một phạm trù lịch sử của loài người; loài người cùng tồn tại với phạm trù học tập - truyền thụ kinh nghiệm, tri thức từ người này sang người kia, từ thế hệ này sang thế hệ kia. Turten Husen là một trong những học giả đầu tiên cho rằng: tiến bộ kỹ thuật là một yếu tố quan trọng dẫn đến khái niệm XHHT, nhất là từ những năm 40 của thế kỷ XX khi bắt đầu có phát minh điện tử hóa, rồi vi điện tử vào những năm 70 và mạng internet những năm 90, tạo ra cuộc cách mạng công nghệ toàn cầu.
Nhờ công nghệ này mà có một sự bùng nổ tri thức, sự sản sinh tri thức rất nhanh được gọi là “công nghệ tri thức”, trong đó có cả vấn đề truyền bá tri thức, truyền bá công nghệ đòi hỏi mọi người phải học liên tục. Ở phương Tây, quá trình này diễn ra mạnh mẽ từ những năm 1960 và được gọi là cách mạng hóa quá trình thông báo tri thức. Sau đó, người ta đã đưa ý tưởng này gắn với ý tưởng học suốt đời, học liên tục, học không chính quy, học cho tất cả mọi người. Qua giáo dục thực hiện các xu thế nổi bật của thời đại: công nghệ, văn hóa, dân 9 chủ và quyền con người trong thế giới toàn cầu hóa, đi vào kinh tế tri thức.
Và như vậy sẽ đạt đỉnh cao mới trong quá trình dân chủ hóa giáo dục. Như vậy, XHHT là một xu thế mới trong phát triển của loài người ở thời kỳ hậu công nghiệp mà có người còn gọi là hậu hiện đại. Đó là đòi hỏi của cách mạng công nghệ và phát triển kinh tế, và cũng là đòi hỏi mới của sự phát triển con người bền vững trong thế kỷ mới. Rõ ràng, xây dựng XHHT đã và đang trở thành xu thế tất yếu của các quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam.
Nghiên cứu về XHHT thu hút nhiều tác giả với nhiều công trình nghiên cứu. Nghiên cứu XHHT xét từ góc độ xu thế cho sự phát triển giáo dục của các quốc gia hiện nay có khá nhiều công trình. Cuốn Phát triển giáo dục hướng tới một xã hội học tập [26] của tác giả Phạm Tất Dong đã chỉ rõ sự phát triển nền kinh tế tri thức và yêu cầu tất yếu xây dựng XHHT ở Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; những vấn đề cơ bản về nội dung và cấu trúc của XHHT, tình hình phát triển giáo dục qua các giai đoạn 2000 - 2010 và 2011 - 2020 nhằm đổi mới toàn diện nền giáo dục theo hướng xây dựng XHHT ở Việt Nam. Quan điểm này của tác giả tiếp tục được thể hiện trong bài viết “Xây dựng xã hội học tập - một xu hướng đổi mới phát triển của giáo dục thế kỷ XXI” [30].
Bài viết nhấn mạnh sự bùng nổ thông tin và việc sản xuất ra những tri thức mới, những công nghệ mới cho thấy những kiến thức tiếp thu trong hệ thống giáo dục ban đầu không thể sử dụng suốt đời, học vấn phổ thông không còn giúp con người đi thẳng vào lao động sản xuất. Con người cần biết cách học xử lý thông tin thành tri thức và phải học suốt đời trong một XHHT. Do đó, XHHT chính là nội dung cốt lõi trong chủ trương đổi mới giáo dục ở nước ta. Chúng ta đang tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong bối cảnh một thế giới luôn biến động, một xã hội thông tin đang bùng nổ và một thời đại mà tiến bộ khoa học công nghệ đang phát triển như vũ bão.
Khái niệm tốt nghiệp một chương trình đào tạo nào đó với những kiến thức và kỹ năng có được, cứ thế mà lao động suốt đời đã không còn phù hợp. Từ thực tiễn đó, tác giả Nguyễn Minh Đường khẳng định trong bài viết “Xây dựng một xã hội học 10 tập - yêu cầu tất yếu của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” [43]: Mọi người đều phải học, mọi loại hình lao động đều phải học, mọi lứa tuổi đều phải học và phải học thường xuyên, học suốt đời, học bằng nhiều hình thức. Nói cách khác, phải hình thành một XHHT (learning society). Cũng từ góc độ tiếp cận XHHT là xu thế trong nền kinh tế tri thức, cuốn Đổi mới và phát triển giáo dục hướng tới xây dựng cả nước trở thành một xã hội học tập [22] đã nêu bật xu thế đó.
Sách dẫn lời của Jin Yang - chuyên gia chương trình cao cấp, Viện học tập suốt đời thuộc UNESCO: “Ngày nay chúng ta đang sống trong một xã hội đầy biến động và thay đổi nhanh chóng. Mỗi cá nhân không thể đáp ứng được các thách thức của cuộc sống nếu như không biến mình thành một người học suốt đời, và một xã hội sẽ không bền vững nếu không trở thành một xã hội học tập” [22, tr. Từ đó, tác giả đi đến khẳng định: Xây dựng XHHT là xu thế tất yếu trước yêu cầu mới của thời đại - thời đại phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật và công nghệ, đặc biệt công nghệ thông tin, thời đại của xu thế toàn cầu hóa và hội nhập, của nền kinh tế tri thức. Cuốn sách của tác giả Nguyễn Kỳ Mô hình giáo dục mở - mô hình xã hội học tập [72] tiếp tục nghiên cứu về XHHT với tính chất là một mô hình giáo dục mở.
Trong cuốn sách này, tác giả đã đề cập đến vấn đề XHHT như là một xu thế tất yếu của thế kỷ XXI, điều mà tất cả các quốc gia cần và tiếp tục hướng tới. Bằng những lập luận và luận chứng, tác giả khái quát về quan niệm XHHT, vai trò của XHHT và mô hình XHHT ở một số nước tiên tiến. Từ đó, tác giả khẳng định giáo dục Việt Nam cần nhanh chóng đổi mới theo mô hình này. Ngày nay, tất cả chúng ta đều nhận thức rõ vai trò thiết yếu của giáo dục và học tập trong phát triển kinh tế, xã hội và con người.
Để duy trì và cạnh tranh trong nền kinh tế toàn cầu, mọi người đều cần phải liên tục học tập những kỹ năng mới, nâng cao trình độ chuyên môn và phát triển năng lực. Nhận thức được điều đó, một diễn đàn quốc tế: “Diễn đàn Việt Nam: Học tập suốt đời - Xây dựng xã hội học tập” tại Hà Nội, từ ngày 06 đến 08 tháng 12 năm 2010 do Chính phủ Việt Nam, Hiệp hội nghiên cứu học tập suốt đời của ASEM và UNESCO tổ chức. Với sự tham gia chủ trì của Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện 11 Nhân, Trưởng Ban chỉ đạo quốc gia xây dựng XHHT, Diễn đàn đã quy tụ gần 400 nhà hoạch định chính sách chủ chốt, các chuyên gia, nhà nghiên cứu, nhà giáo dục hàng đầu đến từ nhiều nước trên thế giới.