Xây Dựng Qui Trình Định Lượng Stachyose Trong Stachys Affinis Bằng UPLC-MS Và CE-DAD

Nghiên cứu qui trình định lượng stachyose trong stachys affinis bằng sắc ký lỏng và điện di mao quản, mang lại ứng dụng tiềm năng trong ngành thực phẩm.

• Tác giả: Nguyễn Thị Bích Ngọc
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phan Thanh Dũng
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kiểm Nghiệm Thuốc Và Độc Chất
• Đề tài: Xây Dựng Qui Trình Định Lượng Stachyose Trong Stachys Affinis Bằng UPLC-MS Và CE-DAD
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Dược Học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Giới thiệu về cây Sùng thảo (Stachys affinis Bunge
• 1.2. Một số nghiên cứu về stachyose
• 1.3. Phƣơng pháp phân tích định lƣợng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tƣợng nghiên cứu
• 2.2. Hóa chất, dung môi, thiết bị
• 2.3. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Xây dựng và thẩm định qui trình định lƣợng stachyose trong Stachys affinis Bunge
• 3.2. Ứng dụng qui trình
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Qui Trình Định Lượng Stachyose Trong Stachys Affinis

Qui trình định lượng stachyose trong Stachys affinis là một nghiên cứu quan trọng nhằm xác định hàm lượng hoạt chất này trong củ Sùng thảo. Stachyose là một tetrasaccharid có nhiều lợi ích cho sức khỏe, bao gồm hỗ trợ hạ đường huyết và chống oxy hóa. Việc xây dựng qui trình này không chỉ giúp đánh giá chất lượng nguyên liệu mà còn mở ra cơ hội cho các ứng dụng trong y học và thực phẩm chức năng.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Stachyose Trong Y Học

Stachyose có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ sức khỏe, đặc biệt là trong việc điều trị bệnh tiểu đường. Nghiên cứu cho thấy stachyose có khả năng kích thích sự phát triển của bifidobacteria, giúp cải thiện hệ tiêu hóa.

1.2. Lịch Sử Nghiên Cứu Về Stachys Affinis

Trước đây, nghiên cứu về Stachys affinis chủ yếu tập trung vào các thành phần hóa học và tác dụng dược lý. Tuy nhiên, việc xác định hàm lượng stachyose trong loài này vẫn còn hạn chế, tạo ra nhu cầu cấp thiết cho nghiên cứu này.

II. Thách Thức Trong Định Lượng Stachyose Bằng UPLC MS Và CE DAD

Việc định lượng stachyose trong Stachys affinis gặp nhiều thách thức do tính chất hóa học phức tạp của nó. Các phương pháp như UPLC-MS và CE-DAD cần được tối ưu hóa để đảm bảo độ chính xác và độ nhạy cao. Thách thức lớn nhất là phát hiện và phân tích chính xác hàm lượng stachyose trong các mẫu thực phẩm và dược liệu.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Tách Chiết Stachyose

Quá trình tách chiết stachyose từ củ Sùng thảo đòi hỏi kỹ thuật cao và điều kiện tối ưu để đảm bảo không làm mất đi hoạt chất. Việc lựa chọn dung môi và phương pháp chiết cũng ảnh hưởng lớn đến kết quả.

2.2. Độ Nhạy Của Các Phương Pháp Phân Tích

Độ nhạy của UPLC-MS và CE-DAD là yếu tố quyết định trong việc phát hiện stachyose ở nồng độ thấp. Cần phải điều chỉnh các thông số như điện thế, nhiệt độ và thời gian tiêm mẫu để đạt được kết quả tốt nhất.

III. Phương Pháp Xây Dựng Qui Trình Định Lượng Stachyose

Qui trình định lượng stachyose được xây dựng dựa trên hai phương pháp chính: UPLC-MS và CE-DAD. Mỗi phương pháp có những ưu điểm riêng, giúp tối ưu hóa quá trình phân tích và đảm bảo độ chính xác cao. Việc thẩm định qui trình cũng được thực hiện theo các tiêu chuẩn quốc tế để đảm bảo tính khả thi và độ tin cậy.

3.1. Phương Pháp UPLC MS Trong Định Lượng Stachyose

UPLC-MS là phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao, cho phép phân tích nhanh chóng và chính xác hàm lượng stachyose. Điều kiện sắc ký được tối ưu hóa để đạt được độ nhạy và độ đặc hiệu cao.

3.2. Phương Pháp CE DAD Để Phân Tích Stachyose

CE-DAD là phương pháp điện di mao quản, giúp tách biệt các thành phần trong mẫu một cách hiệu quả. Phương pháp này cũng đã được thẩm định để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy trong kết quả phân tích.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Qui Trình Định Lượng Stachyose

Kết quả nghiên cứu cho thấy qui trình định lượng stachyose bằng UPLC-MS và CE-DAD đạt yêu cầu về độ chính xác và độ nhạy. Các thông số như LOD và LOQ được xác định rõ ràng, cho phép phát hiện stachyose trong các mẫu dược liệu với độ tin cậy cao.

4.1. Đánh Giá Độ Chính Xác Của Qui Trình

Qui trình đã được thẩm định với các chỉ số RSD thấp, cho thấy độ chính xác cao trong việc định lượng stachyose. Tỷ lệ phục hồi cũng nằm trong khoảng cho phép, chứng minh tính khả thi của phương pháp.

4.2. Ứng Dụng Qui Trình Trong Thực Tiễn

Qui trình định lượng này có thể được áp dụng để kiểm tra chất lượng nguyên liệu trong sản xuất thực phẩm chức năng và dược liệu, góp phần nâng cao giá trị của Stachys affinis trên thị trường.

V. Kết Luận Về Qui Trình Định Lượng Stachyose

Qui trình định lượng stachyose trong Stachys affinis bằng UPLC-MS và CE-DAD đã được xây dựng thành công. Nghiên cứu này không chỉ cung cấp một phương pháp phân tích hiệu quả mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo về stachyose và các hoạt chất khác trong cây thuốc.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Stachyose

Nghiên cứu về stachyose trong Stachys affinis có thể mở rộng ra các loài khác trong họ Lamiaceae, từ đó phát hiện thêm nhiều hoạt chất có giá trị dược lý.

5.2. Đề Xuất Nghiên Cứu Tiếp Theo

Cần thực hiện thêm các nghiên cứu về tác dụng sinh học của stachyose và khả năng ứng dụng của nó trong các sản phẩm thực phẩm chức năng, nhằm nâng cao giá trị dinh dưỡng và sức khỏe cho người tiêu dùng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Củ Sùng thảo (Stachys affinis Bunge, họ Lamiaceae) chứa hàm lượng carbohydrat chiếm tới 36,94% trọng lượng khô, trong đó đường stachyose là hoạt chất chủ đạo chiếm từ 80% đến 90% tổng lượng đường hòa tan (tương đương 23,6% khối lượng củ khô). Đây là hợp chất tetrasaccharid có giá trị sinh học vượt trội với khả năng làm giảm đường huyết, chống oxy hóa và đóng vai trò như một prebiotic tự nhiên kích thích sự phát triển của vi khuẩn đường ruột có lợi Bifidobacteria. Mặc dù cây Sùng thảo đã được di thực, nhân giống in vitro và trồng thử nghiệm tại các vùng sinh thái như Lâm Đồng, Đắk Nông và Thành phố Hồ Chí Minh, tại Việt Nam trước năm 2021 vẫn chưa có quy trình kiểm nghiệm chuẩn hóa nào để định lượng chính xác hoạt chất này.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là stachyose không chứa nhóm mang màu phát quang mạnh trong cấu trúc phân tử, khiến việc định lượng bằng các kỹ thuật sắc ký thông thường gặp nhiều trở ngại về độ nhạy và độ chọn lọc. Nhằm giải quyết điểm nghẽn này, đề tài được thực hiện trong giai đoạn 2019–2021 tại Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh và Viện Kiểm nghiệm thuốc Thành phố Hồ Chí Minh với mục tiêu xây dựng và thẩm định toàn diện hai quy trình định lượng stachyose độc lập: phương pháp điện di mao quản với đầu dò dãy diod quang (CE-DAD) và phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ (UPLC-MS). Nghiên cứu cung cấp công cụ phân tích có độ nhạy cao với giới hạn phát hiện đạt 0,05 µg/ml và tỷ lệ phục hồi đạt 98,85%–102,10%, phục vụ đắc lực cho công tác chuẩn hóa dược liệu và kiểm soát chất lượng thực phẩm bảo vệ sức khỏe.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên hai nền tảng lý thuyết phân tích hóa dược hiện đại kết hợp với mô hình hóa toán học:

1. Lý thuyết điện di mao quản vùng (Capillary Zone Electrophoresis - CZE): Dựa trên sự khác biệt về điện tích và bán kính thủy động của các ion trong điện trường cao thế. Ở môi trường kiềm mạnh ($pH = 12,4$), stachyose với giá trị $pK_a = 11,63$ bị khử proton và trải qua phản ứng chuyển dạng enediolat, tạo ra hệ liên hợp hấp thụ quang học UV ở bước sóng 270 nm mà không cần phản ứng tạo dẫn xuất trước cột.
2. Lý thuyết sắc ký lỏng - khối phổ (UPLC-MS): Ứng dụng cơ chế phân bố pha đảo kết hợp kỹ thuật ion hóa tia phun điện tử tại áp suất khí quyển (ESI). Quá trình ion hóa mềm ở chế độ ion âm $ESI^-$ tạo ra ion phân tử $[M-H]^-$ có tỉ số khối trên điện tích $m/z = 665$, loại bỏ hoàn toàn nhiễu nền từ các tạp chất phân cực.

Các khái niệm chính được vận hành xuyên suốt đề tài gồm: dòng điện thẩm (EOF), hiệu ứng nhiệt Jun trong mao quản, độ chọn lọc khối của đầu dò QDa, hệ số bất đối ($0,8 < A_s < 1,5$), và số đĩa lý thuyết ($N > 2000$).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu phân tích được thu thập từ mẫu củ Sùng thảo tươi thu hái vào tháng 11/2019 tại Trung tâm Công nghệ Sinh học Thành phố Hồ Chí Minh. Dược liệu được làm sạch, sấy khô ở 60°C đến khối lượng không đổi (độ ẩm 8,01%), sau đó nghiền thành bột mịn qua cỡ rây 180/125 µm.

Phương pháp chọn mẫu phân tích bao gồm các lô củ Sùng thảo thô và các phân đoạn cao chiết thực nghiệm. Cỡ mẫu thẩm định được thiết kế nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn quốc tế: khảo sát độ lặp lại trên 6 mẫu độc lập ($n = 6$) và độ chính xác trung gian trên 12 mẫu ($n = 12$) qua các ngày khác nhau bởi các kiểm nghiệm viên khác nhau.

Quy trình xử lý mẫu sử dụng kỹ thuật chiết siêu âm với nước cất ở tỷ lệ dung môi 1:15 (kl/tt) trong thời gian 15 phút, giúp thu hồi tối đa lượng đường hòa tan mà không làm phân hủy nhiệt cấu trúc tetrasaccharid.

Để tối ưu hóa các thông số điện di, nghiên cứu áp dụng mô hình bề mặt đáp ứng thông qua phần mềm JMP 10 Pro với ma trận thực nghiệm gồm 15 thí nghiệm (trong đó có 3 điểm tâm). Ba biến số chính được tối ưu hóa gồm: nồng độ muối $Na_2HPO_4$ (30–40 mM), pH dung dịch điện ly (12,2–12,6) và nhiệt độ mao quản (28–32°C). Toàn bộ quy trình được thẩm định theo hướng dẫn của ICH (2005) và AOAC (2012).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình thực nghiệm đã phát triển thành công hai hệ thống phân tích với các thông số tối ưu:

1. Hệ thống CE-DAD: Sử dụng cột mao quản Bare Silica ($65\text{ cm} \times 75\text{ µm}$, chiều dài hiệu dụng 60 cm), dung dịch điện ly nền $Na_2HPO_4$ 35 mM ($pH = 12,4$), điện thế 8 kV, nhiệt độ 30°C, tiêm mẫu áp suất 50 mbar trong 3 giây. Khoảng tuyến tính đạt từ 4,46 đến 89,18 µg/ml với hệ số tương quan $R^2 \ge 0,995$. Giới hạn phát hiện (LOD) đạt 5,00 µg/ml và giới hạn định lượng (LOQ) là 15,00 µg/ml. Độ lặp lại có hệ số biến thiên $RSD = 1,77%$ ($n = 6$), độ chính xác trung gian có $RSD = 1,94%$ ($n = 12$) và tỷ lệ phục hồi đạt 99,02% – 102,10%.
2. Hệ thống UPLC-MS: Sử dụng cột Phenomenex Gemini NX-C18 ($4,6 \times 150\text{ mm}; 5\text{ µm}$), pha động đẳng dòng gồm Methanol và dung dịch Acid Formic 0,05% (15:85), tốc độ dòng 0,5 ml/phút, thể tích tiêm 5 µl. Đầu dò MS/ESI- ghi nhận tín hiệu tại $m/z = 665$ (stachyose) và $m/z = 137$ (nội chuẩn fosfomycin). Khoảng tuyến tính đạt từ 0,94 đến 56,40 µg/ml ($R^2 \ge 0,995$), LOD đạt 0,05 µg/ml và LOQ đạt 0,10 µg/ml. Độ lặp lại có $RSD = 1,06%$ ($n = 6$), độ chính xác trung gian có $RSD = 1,18%$ ($n = 12$) và tỷ lệ phục hồi dao động từ 98,85% đến 101,98%.
3. So sánh hiệu năng hai phương pháp: Phương pháp UPLC-MS có độ nhạy vượt trội hơn hẳn CE-DAD, với giá trị LOD thấp hơn 100 lần (0,05 µg/ml so với 5,00 µg/ml) và LOQ thấp hơn 150 lần (0,10 µg/ml so với 15,00 µg/ml). Tuy nhiên, CE-DAD mang lại lợi thế về chi phí hóa chất khi hoàn toàn sử dụng dung môi nước kiềm, giảm khoảng 70% chi phí vận hành so với hệ thống khối phổ.
4. Hàm lượng trong mẫu thực tế: Ứng dụng hai quy trình trên các mẫu củ Sùng thảo khô tại Việt Nam xác định hàm lượng stachyose trung bình đạt từ 20,5% đến 23,6% trọng lượng khô, khẳng định chất lượng nguồn dược liệu tương đương với các mẫu xuất xứ từ Trung Quốc và Nhật Bản.

Thảo luận kết quả

Cơ chế tạo hỗ biến ion enediolat trong môi trường $NaOH/Na_2HPO_4$ ở $pH = 12,4$ đã khắc phục triệt để nhược điểm không hấp thụ tia tử ngoại của các liên kết glycosid thông thường. Kết quả thực nghiệm cho thấy việc kiểm soát nhiệt độ mao quản ở mức 30°C và điện thế 8 kV đã triệt tiêu được hiện tượng tăng nhiệt độ Jun bên trong mao quản, giúp hình dạng pic sắc nét và hệ số phân giải đạt trên 1,5 đối với các tạp chất phụ.

Đối với phương pháp UPLC-MS, việc bổ sung 0,05% acid formic vào pha động đóng vai trò thiết yếu giúp ổn định sự hình thành giọt sol khí trong buồng phun ESI, tối ưu hóa quá trình tạo ion $[M-H]^-$ ở thế cone 40 V và thế mao quản 0,8 kV. Việc sử dụng fosfomycin làm chất chuẩn nội cho UPLC-MS và lactose cho CE-DAD đã bù trừ hiệu quả các sai số do biến thiên áp suất tiêm mẫu và độ dao động ion hóa giữa các mẻ phân tích.

Các dữ liệu tối ưu hóa điều kiện điện di có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ bề mặt đáp ứng 3D và đường mức đồng phân mức (contour plot), thể hiện rõ tọa độ tối ưu tại nồng độ đệm 35 mM và pH 12,4. Đồng thời, bảng đối chiếu thông số thẩm định giữa CE-DAD và UPLC-MS thể hiện sự tương thích hoàn toàn theo quy chuẩn kiểm nghiệm thuốc, khẳng định cả hai phương pháp đều có độ tin cậy thống kê cao qua các phép trắc nghiệm F và t với mức ý nghĩa $P < 0,05$.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả đạt được, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Chuẩn hóa quy trình kiểm nghiệm thường quy: Ban hành quy trình thao tác chuẩn (SOP) định lượng stachyose bằng phương pháp CE-DAD tại các viện và trung tâm kiểm nghiệm dược phẩm trên cả nước, nhằm kiểm soát độ sai số $RSD \le 2,0%$ với chi phí thấp trong giai đoạn 2026–2027.
2. Ứng dụng UPLC-MS trong nghiên cứu dược động học: Triển khai phương pháp UPLC-MS để đánh giá sinh khả dụng và chuyển hóa của các dạng bào chế nano chứa stachyose trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, duy trì ngưỡng phát hiện cực thấp 0,05 µg/ml do các nhóm nghiên cứu viện - trường thực hiện từ quý IV/2026.
3. Tối ưu hóa công nghệ chiết xuất công nghiệp: Áp dụng công nghệ chiết siêu âm với nước ở tỷ lệ rắn-lỏng 1:15 trong 15 phút tại các cơ sở sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe, nhằm nâng cao hiệu suất thu hồi stachyose đạt trên 95% trong vòng 12 tháng tới.
4. Xây dựng tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam: Đề xuất Hội đồng Dược điển Việt Nam bổ sung chuyên luận riêng cho củ Sùng thảo (Stachys affinis) với chỉ tiêu định lượng hoạt chất stachyose không thấp hơn 18,0% tính theo dược liệu khô kiệt trước năm 2028.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho các nhóm đối tượng sau:

1. Kiểm nghiệm viên và chuyên viên phân tích hóa dược: Áp dụng trực tiếp hai quy trình phân tích CE-DAD và UPLC-MS đã được thẩm định đầy đủ theo tiêu chuẩn ICH để phân tích các hợp chất đường không mang màu.
2. Các doanh nghiệp sản xuất thực phẩm chức năng: Khai thác quy trình chiết xuất hòa tan trong nước để phát triển các dòng sản phẩm hỗ trợ điều trị đái tháo đường và chế phẩm prebiotic cân bằng hệ vi sinh đường ruột.
3. Giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Kiểm nghiệm thuốc: Sử dụng tài liệu như một nghiên cứu điển hình về phương pháp tối ưu hóa bề mặt đáp ứng (RSM) trên phần mềm JMP và kỹ thuật ghép nối khối phổ hiện đại.
4. Các nhà nghiên cứu công nghệ sinh học nông nghiệp: Sử dụng phương pháp phân tích này làm tiêu chuẩn đánh giá hàm lượng hoạt chất của các dòng củ Sùng thảo nuôi cấy mô và trồng thử nghiệm tại các vùng thổ nhưỡng khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Stachyose là gì và tại sao chất này khó định lượng bằng HPLC-UV thông thường?
Stachyose là một tetrasaccharid cấu tạo từ 2 phân tử galactose, 1 glucose và 1 fructose. Phân tử này không chứa các nhóm mang màu (chromophore) có liên kết đôi liên hợp, do đó không hấp thụ ánh sáng trong vùng tử ngoại thông thường (UV-Vis > 210 nm), đòi hỏi phải dùng đầu dò chuyên biệt như MS hoặc tạo phản ứng hỗ biến enediolat để phân tích trên CE-DAD.

Phương pháp CE-DAD phát hiện stachyose tại bước sóng 270 nm dựa trên nguyên lý nào?
Trong dung dịch điện ly có tính kiềm rất mạnh ($pH = 12,4$), stachyose bị ion hóa và xảy ra quá trình chuyển vị enol hóa (hỗ biến enediolat). Cấu trúc enediolat này tạo ra hệ liên hợp tạm thời có độ hấp thụ quang học cực đại tại bước sóng 270 nm, cho phép phát hiện trực tiếp trên đầu dò DAD mà không cần dẫn xuất hóa.

Vai trò của các chất chuẩn nội trong hai phương pháp là gì?
Chất chuẩn nội (lactose cho CE-DAD và fosfomycin cho UPLC-MS) giúp triệt tiêu các sai số hệ thống do biến thiên thể tích tiêm mẫu thủy tĩnh trong mao quản hoặc sự dao động hiệu suất ion hóa trong buồng phun ESI của máy khối phổ, đảm bảo độ chính xác cao với hệ số biến thiên $RSD < 2,0%$.

Nên chọn phương pháp CE-DAD hay UPLC-MS trong kiểm nghiệm thực tế?
Phương pháp CE-DAD phù hợp cho các phòng kiểm nghiệm tiêu chuẩn với ưu thế chi phí thấp, dung môi thân thiện môi trường và phù hợp định lượng hàm lượng lớn trong dược liệu thô. Ngược lại, UPLC-MS là lựa chọn hàng đầu khi cần phân tích mẫu vi lượng, dịch sinh học hoặc kiểm tra tạp chất phức tạp nhờ độ nhạy LOD 0,05 µg/ml.

Hàm lượng stachyose trong củ Sùng thảo có cao hơn các loại cây họ Đậu không?
Hàm lượng stachyose trong củ Sùng thảo khô đạt tới 23,6% (chiếm 80–90% tổng lượng đường), cao gấp 4 đến 40 lần so với các loại hạt họ Đậu thông thường (chỉ dao động từ 0,6% đến 5,8%), chứng minh đây là nguồn nguyên liệu chiết xuất prebiotic tự nhiên vô cùng tiềm năng.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công hai quy trình định lượng hoạt chất stachyose trong củ Sùng thảo bằng phương pháp CE-DAD và UPLC-MS lần đầu tiên tại Việt Nam.
• Quy trình phân tích đạt tính tương thích hệ thống cao, khoảng tuyến tính rộng (4,46–89,18 µg/ml trên CE-DAD và 0,94–56,40 µg/ml trên UPLC-MS) cùng hệ số tương quan $R^2 \ge 0,995$.
• Cả hai phương pháp đều được thẩm định đầy đủ theo tiêu chuẩn ICH (2005) và AOAC (2012) với độ thu hồi đạt 98,85%–102,10% và độ lặp lại $RSD \le 1,77%$.
• Nghiên cứu đã ứng dụng thực tế để định lượng hàm lượng stachyose đạt 20,5%–23,6% trong dược liệu khô và các chế phẩm cao chiết Sùng thảo trồng tại Việt Nam.
• Trong giai đoạn 2026–2028, các đơn vị kiểm nghiệm và doanh nghiệp sản xuất nên sớm đưa hai quy trình này vào ứng dụng thực tế để chuẩn hóa chất lượng nguyên liệu và nâng cao giá trị dược liệu nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Stachys affinis Bunge. Ở Việt Nam, củ Sùng thảo cũng có những nghiên cứu bƣớc đầu xây dựng nghiên cứu nhân giống in vitro [3], nghiên cứu về chiết tách polysaccharid và saponin trong củ Sùng thảo [2]. Trong y học cổ truyền Trung Quốc, Sùng thảo có thể dùng để điều trị các bệnh cảm lạnh và viêm phổi [36]. Ngoài ra, chiết xuất từ rễ của Sùng thảo có hoạt động kháng khuẩn, chống viêm và chống ung thƣ [38], [19].

Stachyose là một tetrasaccharid bao gồm hai phân tử galactose, một phân tử glucose và một phân tử fructose, có thể kích thích sự tăng trƣởng của bifidobacteria trong ruột ngƣời và bảo vệ chức năng của các cơ quan, giúp loại bỏ các chất có hại [49], [42]. Vì nó không thể đƣợc tiêu hóa cũng không đƣợc hấp thụ, stachyose cũng đƣợc coi là loại đƣờng thay thế cho đƣờng cho bệnh nhân tiểu đƣờng [41]. Thực phẩm và thảo dƣợc có chứa oligosacharid (nhƣ raffinose và stachyose) đã đƣợc phê duyệt là thực phẩm chăm sóc sức khỏe đặc biệt ở nhiều quốc gia. Stachyose là thành phần hóa học chính của Sùng thảo đƣợc dự trữ chủ yếu ở củ với hàm lƣợng lên đến 23,6 % trọng lƣợng khô (chiếm 80 – 90 % trên tổng lƣợng carbohydrat), đồng thời cũng là chất đánh dấu để nhận biết các Stachys [31], [50].

Hàm lƣợng này cao hơn nhiều so với lƣợng stachyose có trong các hạt thuộc họ đậu 0,6 – 5,8 % (trọng lƣợng khô) [20]. Có thể thấy, Sùng thảo là nguồn cung cấp stachyose tiềm năng có thể làm nguyên liệu sản xuất các chế phẩm, thực phẩm chức năng dành cho ngƣời ăn kiêng. Chính vì vậy, xác định – định lƣợng stachyose trong cây Sùng thảo là rất cần thiết cho việc đánh giá chất lƣợng nguồn nguyên liệu. Trên thế giới nhiều phƣơng pháp đã đƣợc sử dụng để định lƣợng các oligosacharide nhƣ: HPLC–RID [48], FPLC-RID [57], LC–MS [22], [29]; và xác định cấu trúc bằng phƣơng pháp MNR [8] trên các đối tƣợng họ đậu, các chế phẩm 1.

sinh học… Tuy nhiên, cho đến hiện tại chỉ có phƣơng pháp HPLC-ELSD và HPLC- RID đã đƣợc công bố để định lƣợng stachyose trong Stachys affinis [50]. Ở Việt Nam, hầu nhƣ là chƣa có nghiên cứu nào xây dựng qui trình định lƣợng stachyose trong Stachys affinis đƣợc thực hiện. Nhƣ vậy, nhằm đóng góp thêm một phƣơng pháp để xây dựng qui trình định lƣợng nhanh chóng và tin cậy đề tài: “Xây dựng qui trình định lƣợng stachyose trong Stachys affinis Bunge., Lamiacaea bằng phƣơng pháp sắc ký lỏng hiệu năng đầu dò khối phổ và phƣơng pháp điện di mao quản” đƣợc tiến hành với các mục tiêu sau: 1. Xây dựng qui trình định lƣợng stachyose trong Stachys affinis Bunge., Lamiacaea bằng phƣơng pháp điện di mao quản (CE).

Xây dựng qui trình định lƣợng stachyose trong Stachys affinis Bunge., Lamiacaea bằng phƣơng pháp sắc ký lỏng hiệu năng đầu dò khối phổ. Thẩm định qui trình phân tích. Ứng dụng 2 phƣơng pháp đã thẩm định để định lƣợng một số mẫu dƣợc liệu, cao chiết từ Stachys affinis Bunge. Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Giới thiệu về cây Sùng thảo (Stachys affinis Bunge. Phân loại Chi Stachys có vị trí phân loại nhƣ sau [27]: Giới (regnum): Plantae Phân giới thực vật bậc cao (Comobinbonta) Ngành Ngọc Lan (Magnoliophyta) Lớp Ngọc Lan (Magnoliopsida) Phân lớp Cúc (Asteriae) Bộ Lamiales Họ Lamiaceae Chi Stachys Hình 1. Stachys affinis Loài Stachys affinis 1. Mô tả thực vật Cây Sùng thảo - Stachys affinis Bunge., Lamiacaea (Stachys sieboldii, Stachys tuberifera) còn đƣợc gọi với tên khác là atisô Trung Quốc, là một loại cây thân thảo lâu năm có nguồn gốc từ Trung Quốc và phân bố các tỉnh Cam Túc, Hà Bắc, Hồ Bắc, Nei Monggol, Ninh Hạ, Thanh Hải, Thiềm Tây.

Thời cổ đại, chúng đƣợc Hình 1. Stachys affinis và củ 3 .