CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VIỆC XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO THEO MODUL 1. Những định hướng cơ bản về đổi mới mục tiêu, nội dung chương trình đào tạo 1.1 Đổi mới mục tiêu đào tạo Trong dạy nghề, mục tiêu đào tạo là cung cấp kiến thức, kỹ năng và thái độ cho người học có khả năng thực hiện hoàn chỉnh một công việc nhất định theo yêu cầu thực tế và được kiểm tra dựa trên tiêu chuẩn ngành nghề đào tạo. Chính vì vậy cần xác định được cơ cấu mục tiêu đào tạo sao cho phù hợp và đáp ứng được nhu cầu sử dụng nhân lực ở những chỗ làm việc khác nhau nhưng mang tính điển hình, đại diện cũng như yêu cầu phát triển con người toàn diện, bền vững trong từng giai đoạn phát triển của kinh tế-xã hội. Việc đổi mới cơ cấu đào tạo hay cơ cấu trình độ đào tạo cần đào tạo trên diện rộng, vừa đào tạo theo mũi nhọn nhằm đáp ứng được nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ cho sự nghiệp Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cũng như nền kinh tế Việt Nam toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế.
Những tiến bộ vượt bậc của khoa học công nghệ, những thay đổi của tổ chức sản xuất và phân công lao động, cũng như nhu cầu của nền kinh tế trí thức đang diễn ra ngày càng rõ nét ở nước ta đòi hỏi nguồn nhân lực được đào tạo có trình độ cao về lý thuyết lẫn thực hành từng bước đạt chuẩn mực chất lượng lao động của khu vực Đông Nam Á cũng như của thế giới. Ở một số ngành nghề có tính kỹ thuật hoặc công nghệ đòi hỏi phải có sự phân hoá mục tiêu đào tạo đội ngũ công nhân kỹ thuật, kỹ thuật viên theo hai hướng như sau: 9 - Hoặc phải là nhân lực kỹ thuật thực hành trình độ “ công nhân lành nghề ”, không những có khả năng trực tiếp vận hành sản xuất độc lập mà còn có khả năng kiểm tra, hướng dẫn giám sát người khác trong một số công việc có độ phức tạp trung bình. - Hoặc là nhân lực kỹ thuật thực hành “ trình độ cao ” với những khả năng mới cao hơn như: khả năng phân tích, đánh giá và đưa ra quyết định về kỹ thuật, các giải pháp xử lý sự cố, khả năng giám sát và phần nào quản lý, lãnh đạo như một “thợ cả” hay kỹ thuật viên cấp cao. Bất luận ở cấp trình độ nào, ở ngành nghề nào, chúng ta cũng đặc biệt nhấn mạnh những giá trị và thái độ ưu tiên cần có ở người lao động, chúng phải được thể hiện rõ trong mục tiêu đào tạo.
Đó là giá trị và thái độ, lương tâm nghề nghiệp, tác phong công nghiệp, tinh thần hợp tác, làm việc theo nhóm, ý thức pháp luật, có kiến thức và năng lực thực hành nghề nghiệp tương xứng với trình độ đào tạo, có sức khoẻ đáp ứng nhu cầu lao động sản xuất góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đổi mới nội dung chương trình đào tạo Với phương châm lấy người học là trung tâm, “tự lựa chọn” nội dung đào tạo là ý tưởng mới mẻ. Như vậy, từ chỗ làm cho người học thích hợp với nội dung giờ đây việc làm cho nội dung giáo dục, dạy học hướng tới người học là một bước ngoặt quan trọng, nó là tiền đề cho những ý tưởng sau này, trong đó có những quan điểm về đáp ứng chương trình đào tạo theo modul: - Người học là nguồn của các chương trình đào tạo. Thay vì làm cho người học thích nghi với chương trình, cần làm cho chính chương trình thích hợp với người học.
Mặt khác, chương trình đào tạo cần chú ý tới liên thông trong hệ thống và đáp ứng được nhu cầu học tập suốt đời của người học. 10 - Cần lưu ý và khuyến khích kinh nghiệm sẵn có của người học thông qua việc kiểm tra suốt quá trình học. Các chương tình phải thích hợp cho việc kiểm tra đánh giá liên tục và hiệu quả. - Với sự giúp đỡ của phương tiện và các nhà tư vấn, người học cần tìm được các “thực đơn” phù hợp với mình, hay là chương trình đào tạo phải tính tới trình độ người học.
Xuất phát từ những lý luận trên, việc đổi mới nội dung chương trình đào tạo ở nước ta (trong đó có đào tạo nghề) đảm bảo các yêu cầu sau: - Nội dung chương trình phải phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động về ngành nghề, cấp độ khác nhau cũng như nhu cầu và khả năng của người học. - Cấu trúc chương trình phải được thiết kế theo hướng liên thông giữa các cấp độ đào tạo đảm bảo tính mềm dẻo, linh hoạt, tạo điều kiện cho người lao động có thể học tập suốt đời, không ngừng nâng cao năng lực nghề nghiệp. - Nội dung chương trình cần xây dựng theo hướng tiếp cận “năng lực thực hiện” và dựa vào tiêu chuẩn về kỹ năng thái độ của các hoạt động lao động nghề nghiệp được xác định rõ ràng đảm bảo chất lượng đào tạo toàn diện và khả năng hành nghề của người học sau khi tốt nghiệp. Như vậy, định hướng xây dựng nội dung chương trình đào tạo nghề theo Modul trong tiếp cận “năng lực thực hiện” là định hướng đúng đắn và phù hợp với xu hướng phát triển chương trình đào tạo nghề nghiệp ở hầu hết các nước trên thế giới.
Đào tạo dựa trên năng lực thực hiện 1. Khái niệm và đặc điểm của đào tạo dựa trên năng lực thực hiện 11 1. Khái niệm Năng lực thực hiện Năng lực thực hiện (NLTH) là khả năng thực hiện được các hoạt động (nhiệm vụ, công việc) trong nghề theo tiêu chuẩn đặt ra đối với từng công việc đó trong thực tiễn hoạt động nghề nghiệp. Năng lực thực hiện tích hợp kiến thức, kỹ năng và thái độ.14] Đào tạo dựa trên năng lực thực hiện Đào tạo dựa trên năng lực thực hiện dựa chủ yếu vào những tiêu chuẩn qui định cho một nghề và đào tạo theo các tiêu chuẩn đó chứ không dựa vào thời gian.
Bốn loại kỹ năng chủ yếu trong năng lực thực hiện: - Kỹ năng thực hiện công việc cụ thể, riêng biệt; - Kỹ năng quản lý các công việc; - Kỹ năng quản lý sự cố; - Kỹ năng hoạt động trong môi trường làm việc. Mặt khác các kỹ năng cốt lõi mà bất cứ người lao động nào cũng phải có trong năng lực thực hiện của mình: kỹ năng thông tin, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng lập kế hoạch và tổ chức triển khai các hoạt động, kỹ năng hợp tác, kỹ năng sử dụng toán học, kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng sử dụng công nghệ. Đặc điểm của đào tạo dựa trên năng lực thực hiện Định hướng đầu ra Đặc điểm cơ bản và có ý nghĩa trung tâm của đào tạo dựa trên năng lực thực hiện là định hướng và chú trọng vào kết quả, vào đầu ra của quá trình đào tạo. Như vậy, người học có thể làm được cái gì trong một tình huống lao động nhất định theo tiêu chuẩn đề ra.
[6] [10] - Có khả năng làm được việc gì (điều này liên quan tới nội dung đào tạo) 12 - Có thể làm tốt như mong đợi (điều này liên quan tới việc đánh giá kết quả học tập của người học theo tiêu chuẩn ngành nghề) Người học thực sự được coi là trung tâm, do đó họ có cơ hội để phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của mình. Mối quan hệ của các mục tiêu Giữa khu vực lao động và khu vực đào tạo nhân lực cho lao động có sự phân biệt về mục đích và các mục tiêu. Tuy nhiên, mục tiêu của hai khu vực đó lại có quan hệ chặt chẽ với nhau. Để đạt được mục tiêu đó, việc phát triển đào tạo dựa trên năng lực thực hiện đã tiếp cận từ hai phía với các mục tiêu của các hoạt động hay thành phần tương ứng nhau ở hai khu vực.1) 13 Khu vực lao động Khu vực đào tạo lao động Mục đích của một nghề Mục đích của đào tạo nghề Nhằm cung cấp những sản Nhằm cung cấp cơ hội học phẩm hay dịch vụ xã hội cần tập cho người học hình thành đến những kỹ năng kiến thức những kỹ năng, kiến thức, thái độ nhất định thái độ để bắt đầu làm việc hoặc trước khi làm việc Phân tích nghề và công việc Mục tiêu dạy học chung (viết cho nhóm NLTH) NLTH Kỹ Kiến Thái năng thức độ Hoạt Điều Tiêu Các mục tiêu tiền đề động kiện chuẩn Hành Cho Tốc vi trước độ gì Mục tiêu thực hiện cuối cùng Sự Sự thực Ở đâu chính hiện xác Khi nào Hoạt Điều Tiêu Chất động kiện chuẩn lượng Mục tiêu về hành vi, sự thực Đánh giá hiện (dựa vào mục tiêu) Hình 1.1: Mối liên hệ của các mục tiêu [10, tr.18] 14 Năng lực thực hiện thể hiện mối quan hệ mật thiết giữa các lĩnh vực hoạt động trong nghề nghiệp, trong cuộc sống, trong xã hội với mục tiêu và nội dung đào tạo (Hình 1.2) Lĩnh vực hoạt động là những nhiệm vụ phức hợp thống nhất với những tình huống hoạt động có ý nghĩa về mặt nghề nghiệp cũng như về mặt cuộc sống và xã hội (Nghề nghiệp, công việc) Lĩnh vực học tập là lĩnh vực hoạt động được gia công sư phạm, diễn ra thông qua các tình huống học tập theo định hướng hoạt động bằng các giờ học cụ thể.
(Học phần, các modul học tập) Tình huống học tập là cụ thể hoá của lĩnh vực học tập. Có thể coi đây là những nội dung đào tạo cụ thể.2: Mối liên hệ giữa lĩnh vực hoạt động, lĩnh vực học tập và tình huống học tập 1. Chương trình dạy học theo năng lực thực hiện 1. Các thành phần của hệ thống dạy học dựa trên năng lực thực hiện Hệ thống này bao gồm hai thành phần chủ yếu: - Dạy và học các năng lực thực hiện - Đánh giá, xác nhận các năng lực thực hiện Thành phần dạy và học các năng lực thực hiện 15 Một chương trình đào tạo nghề được xem là dựa trên năng lực thực hiện khi nó thoả mãn hoàn toàn các đặc điểm của thành phần dạy và học các năng lực thực hiện sau đây: Đặc điểm của các năng lực thực hiện mà người học sẽ tiếp thu trong quá trình dạy học - Các năng lực thực hiện được xác định từ việc phân tích ngành học một cách chính xác đầy đủ.