Luận văn thạc sĩ vai trò vốn con người trong sinh kế bền vững ứng phó với biến đổi khí hậu tại xã tản lĩnh huyện ba vì hà nội

Luận văn thạc sĩ phân tích vai trò của vốn con người trong sinh kế bền vững và ứng phó với biến đổi khí hậu tại xã Tản Lĩnh, Ba Vì.

• Tác giả: Vương Minh Thùy Trang
• Người hướng dẫn: TS Vũ Kim Chi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
• Đề tài: Vốn Con Người Và Sinh Kế Bền Vững Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ THUYẾT SINH KẾ VÀ SINH KẾ BỀN VỮNG
• 1.1. Khái niệm sinh kế
• 1.2. Khái niệm và sự cải tiến khung sinh kế bền vững
• 1.2.1. Tính thiết yếu phải tiếp cận sinh kế bền vững
• 1.2.2. Quan điểm của tổ chức IDS
• 1.2.3. Quan điểm của tổ chức DFID
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vốn con người và sinh kế bền vững

Vốn con người đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng sinh kế bền vững, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Vốn con người không chỉ bao gồm kiến thức và kỹ năng mà còn là sức khỏe và khả năng lao động của người dân. Để phát triển bền vững, cần có sự kết hợp giữa vốn con người và các nguồn lực khác như vốn tự nhiên, tài chính và xã hội. Việc nâng cao năng lực cho người dân sẽ giúp họ thích ứng tốt hơn với những thay đổi do biến đổi khí hậu.

1.1. Khái niệm vốn con người trong sinh kế bền vững

Vốn con người được định nghĩa là tổng hợp các kỹ năng, kiến thức và sức khỏe của cá nhân. Nó là yếu tố quyết định trong việc tạo ra thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống. Đặc biệt, trong nông nghiệp, vốn con người giúp nông dân áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

1.2. Tầm quan trọng của vốn con người trong ứng phó biến đổi khí hậu

Vốn con người có vai trò then chốt trong việc giúp cộng đồng thích ứng với biến đổi khí hậu. Những người có kiến thức về nông nghiệp bền vững có khả năng áp dụng các biện pháp giảm thiểu tác động của thời tiết cực đoan, từ đó bảo vệ sinh kế của họ. Việc đào tạo và nâng cao nhận thức cho người dân là cần thiết để họ có thể đối phó hiệu quả với những thách thức này.

II. Những thách thức trong sinh kế bền vững do biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang tạo ra nhiều thách thức cho sinh kế bền vững, đặc biệt là trong nông nghiệp. Thời tiết cực đoan, như hạn hán và lũ lụt, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và thu nhập của người dân. Những thay đổi này không chỉ làm giảm năng suất mà còn gây ra sự bất ổn trong cuộc sống của cộng đồng nông thôn.

2.1. Tác động của thời tiết cực đoan đến sản xuất nông nghiệp

Thời tiết cực đoan như hạn hán và lũ lụt đã làm giảm năng suất cây trồng và ảnh hưởng đến chăn nuôi. Nông dân phải đối mặt với nguy cơ mất mùa, từ đó dẫn đến tình trạng thiếu lương thực và thu nhập giảm sút. Việc hiểu rõ các tác động này là cần thiết để có những biện pháp ứng phó kịp thời.

2.2. Sự thay đổi trong thói quen sinh kế của người dân

Biến đổi khí hậu buộc người dân phải thay đổi thói quen sinh kế. Nhiều nông hộ đã chuyển từ trồng trọt sang chăn nuôi hoặc tìm kiếm các nguồn thu nhập khác. Sự chuyển đổi này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn đến văn hóa và lối sống của cộng đồng.

III. Phương pháp nâng cao vốn con người cho sinh kế bền vững

Để nâng cao vốn con người, cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho người dân. Việc cung cấp thông tin và kiến thức về nông nghiệp bền vững sẽ giúp nông dân cải thiện kỹ năng và năng lực sản xuất. Các tổ chức phi chính phủ và chính quyền địa phương cần phối hợp để triển khai các chương trình này một cách hiệu quả.

3.1. Đào tạo và nâng cao kỹ năng cho nông dân

Các chương trình đào tạo về kỹ thuật canh tác, quản lý tài nguyên và ứng phó với biến đổi khí hậu là rất cần thiết. Những khóa học này giúp nông dân nắm bắt được các phương pháp sản xuất hiện đại, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

3.2. Hỗ trợ tài chính cho các dự án sinh kế bền vững

Cung cấp các khoản vay ưu đãi và hỗ trợ tài chính cho nông dân để họ có thể đầu tư vào công nghệ mới và cải thiện cơ sở hạ tầng sản xuất. Điều này không chỉ giúp nâng cao năng lực sản xuất mà còn tạo ra cơ hội việc làm cho cộng đồng.

IV. Ứng dụng thực tiễn của vốn con người trong sinh kế bền vững

Nghiên cứu tại xã Tản Lĩnh cho thấy việc nâng cao vốn con người đã giúp nhiều nông hộ cải thiện sinh kế bền vững. Các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững đã được áp dụng thành công, từ đó tạo ra thu nhập ổn định và bảo vệ môi trường. Những kết quả này cho thấy tầm quan trọng của việc đầu tư vào vốn con người.

4.1. Các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững

Nhiều nông hộ đã áp dụng các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững như trồng cây xen canh và sử dụng phân bón hữu cơ. Những mô hình này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn bảo vệ môi trường và cải thiện sức khỏe cho người dân.

4.2. Kết quả nghiên cứu về tác động của vốn con người

Nghiên cứu cho thấy rằng những nông hộ có vốn con người cao hơn thường có thu nhập ổn định hơn và khả năng chống chịu tốt hơn trước các tác động của biến đổi khí hậu. Điều này chứng tỏ rằng đầu tư vào vốn con người là một chiến lược hiệu quả để đảm bảo sinh kế bền vững.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho sinh kế bền vững

Để đảm bảo sinh kế bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu, cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào vốn con người. Các chương trình đào tạo và hỗ trợ tài chính cần được triển khai rộng rãi để giúp người dân nâng cao năng lực và thích ứng với những thay đổi. Tương lai của sinh kế bền vững phụ thuộc vào khả năng của cộng đồng trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu.

5.1. Định hướng phát triển bền vững trong tương lai

Cần xây dựng các chính sách hỗ trợ phát triển bền vững, tập trung vào việc nâng cao vốn con người và bảo vệ môi trường. Các tổ chức cần phối hợp chặt chẽ để triển khai các chương trình này một cách hiệu quả.

5.2. Tầm quan trọng của sự hợp tác trong phát triển sinh kế

Sự hợp tác giữa các tổ chức, chính quyền và cộng đồng là rất quan trọng để đảm bảo thành công trong việc phát triển sinh kế bền vững. Chỉ khi có sự đồng lòng và phối hợp chặt chẽ, các mục tiêu phát triển mới có thể đạt được.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Xã Tản Lĩnh, huyện Ba Vì, Hà Nội, với diện tích tự nhiên 2774,09 ha, là vùng bán sơn địa có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển nông nghiệp và chăn nuôi, đặc biệt là chăn nuôi bò sữa. Theo số liệu từ các báo cáo phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2006-2011, tổng giá trị sản xuất của xã đạt hơn 177 tỷ đồng, trong đó nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn nhất với khoảng 82,5 tỷ đồng. Thu nhập bình quân đầu người năm 2011 đạt khoảng 10,5 triệu đồng, tuy thấp hơn mức bình quân chung của nông thôn Hà Nội nhưng vẫn phản ánh sự phát triển kinh tế địa phương. Biến đổi khí hậu với các biểu hiện như tăng nhiệt độ trung bình năm, giảm lượng mưa và các hiện tượng thời tiết cực đoan đã và đang ảnh hưởng rõ nét đến sinh kế của người dân, đặc biệt trong lĩnh vực trồng trọt và chăn nuôi.

Nghiên cứu tập trung làm rõ vai trò của vốn con người trong việc duy trì và phát triển sinh kế bền vững tại xã Tản Lĩnh trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Mục tiêu cụ thể gồm mô tả bức tranh sinh kế và các loại vốn tại địa phương, đánh giá vai trò vốn con người trong sinh kế bền vững, đồng thời nhận định những mặt tích cực và hạn chế của vốn con người. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2005-2011, dựa trên số liệu điều tra nông hộ và khảo sát thực địa tại 13 thôn và 2 cụm dân cư với tổng số 198 hộ tham gia khảo sát. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách phát triển sinh kế bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu, góp phần nâng cao đời sống người dân và bảo vệ môi trường tại vùng nông thôn miền núi gần đô thị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết sinh kế bền vững, trong đó sinh kế được cấu thành bởi khả năng sinh tồn, tài sản hữu hình và vô hình, cùng các hoạt động thực tiễn của người dân. Khung sinh kế bền vững được phát triển bởi Robert Chambers và Gordon R. Conway (1991) nhấn mạnh ba yếu tố: khả năng sinh kế, sự công bằng và tính bền vững về môi trường và xã hội.

Khung phân tích sinh kế nông thôn bền vững của Ian Scoones (1998) được áp dụng để phân tích các loại vốn gồm: vốn tự nhiên, vốn con người, vốn tài chính, vốn xã hội và vốn cơ sở hạ tầng. Vốn con người được xem là trung tâm, bao gồm kỹ năng, kiến thức, sức khỏe và khả năng lao động của người dân. Tiếp cận sinh kế bền vững của DFID (1999) bổ sung vốn hạ tầng và nhấn mạnh các bối cảnh dễ bị tổn thương như các cú sốc thiên nhiên, thay đổi kinh tế và xã hội, từ đó đề xuất các chiến lược sinh kế nhằm tăng cường khả năng thích ứng và giảm thiểu rủi ro.

Các khái niệm chính trong nghiên cứu gồm: sinh kế bền vững, vốn con người, biến đổi khí hậu, thích ứng sinh kế và đa dạng hóa sinh kế. Nghiên cứu tập trung đánh giá vai trò vốn con người trong việc duy trì sinh kế bền vững, đặc biệt trong bối cảnh các tác động của biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm số liệu thứ cấp từ các báo cáo phát triển kinh tế - xã hội xã Tản Lĩnh giai đoạn 2005-2012, số liệu điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản của Tổng cục Thống kê năm 2005 và 2011 với tổng số 3282 hộ năm 2005 và 3687 hộ năm 2011, cùng số liệu sơ cấp từ khảo sát 198 hộ nông dân tại 13 thôn và 2 cụm dân cư xã Tản Lĩnh năm 2011 và phỏng vấn sâu 42 hộ năm 2013.

Phương pháp chọn mẫu là ngẫu nhiên có tham khảo ý kiến trưởng thôn nhằm đảm bảo đại diện cho đặc điểm sinh kế đa dạng của địa phương. Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm Epidata và SPSS, kết hợp các phép toán thống kê như trung bình, kiểm định chi-square, phân tích tần suất và bảng chéo để đánh giá mối quan hệ giữa vốn con người và các yếu tố sinh kế khác.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2011 đến cuối năm 2013, bao gồm thu thập số liệu, khảo sát thực địa, phỏng vấn và xử lý dữ liệu. Phương pháp luận kết hợp phân tích định lượng và định tính nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện về vai trò vốn con người trong sinh kế bền vững tại xã Tản Lĩnh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng rõ rệt đến sinh kế: Tỷ lệ hộ dân nhận thấy các hiện tượng thời tiết bất thường tăng mạnh trong giai đoạn 2005-2011 so với trước 2005, với 83,8% hộ cho biết nắng nóng kéo dài, 82,8% rét đậm rét hại, 68,2% hạn hán. Tác động đến cây trồng thể hiện qua 72,8% hộ nhận định năng suất giảm do rét đậm, 56,6% thiếu nước do hạn hán, 54,3% năng suất giảm do nắng nóng kéo dài. Đối với chăn nuôi, 47,5% hộ cho biết vật nuôi sinh trưởng chậm do rét đậm, 41,8% năng suất giảm do nắng nóng.

2. Đa dạng hóa sinh kế và chuyển dịch ngành nghề: Tỷ lệ hộ làm nông nghiệp giảm từ 75,9% năm 2005 xuống còn 65,5% năm 2011, trong khi tỷ lệ hộ làm dịch vụ tăng từ 11,5% lên 17,2%. Khoảng 11,6% hộ bắt đầu trồng cỏ phục vụ chăn nuôi bò sữa, 9,1% tham gia lao động phổ thông. Sự chuyển dịch này phản ánh xu hướng đa dạng hóa sinh kế nhằm giảm rủi ro do biến đổi khí hậu.

3. Vai trò vốn con người trong sinh kế bền vững: Trình độ chuyên môn kỹ thuật và kinh nghiệm sản xuất có ảnh hưởng tích cực đến thu nhập và khả năng thích ứng. Tỷ lệ hộ có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao nhất tăng từ 2005 đến 2011, đồng thời kỹ năng sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu được cải thiện rõ rệt. Kinh nghiệm chăn nuôi bò sữa, kỹ năng phòng trừ dịch bệnh và xử lý phân chuồng cũng được nâng cao, góp phần tăng năng suất và giảm thiểu rủi ro.

4. Mối quan hệ giữa vốn con người và các loại vốn khác: Vốn con người tác động trực tiếp đến hiệu quả sử dụng vốn tự nhiên (đất đai, nước), vốn tài chính (quản lý chi tiêu, vay vốn), vốn xã hội (mạng lưới quan hệ, tham gia tổ chức) và vốn cơ sở hạ tầng (sử dụng máy móc, thiết bị). Sự tương tác này tạo điều kiện thuận lợi cho sinh kế bền vững và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Thảo luận kết quả

Các kết quả cho thấy biến đổi khí hậu đã và đang tạo ra những thách thức lớn đối với sinh kế nông nghiệp tại xã Tản Lĩnh, đặc biệt là trong trồng trọt và chăn nuôi. Sự gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, rét đậm, hạn hán làm giảm năng suất cây trồng và vật nuôi, đồng thời tăng nguy cơ dịch bệnh. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trong khu vực đồng bằng Bắc Bộ và các vùng miền núi lân cận.

Sự chuyển dịch ngành nghề và đa dạng hóa sinh kế được xem là chiến lược thích ứng quan trọng, giúp giảm thiểu rủi ro và tăng thu nhập cho người dân. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu về sinh kế bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu tại các vùng nông thôn Việt Nam.

Vai trò của vốn con người được khẳng định là yếu tố trung tâm trong việc nâng cao năng lực sản xuất, quản lý tài chính và phát triển mạng lưới xã hội, từ đó tăng cường khả năng thích ứng và bền vững của sinh kế. Việc cải thiện trình độ kỹ thuật, kinh nghiệm và kiến thức sản xuất góp phần giảm thiểu tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn vốn khác.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ thể hiện xu hướng biến đổi khí hậu, tỷ lệ hộ bị ảnh hưởng, sự chuyển dịch ngành nghề và mức độ cải thiện vốn con người qua các năm, giúp minh họa rõ nét mối quan hệ giữa biến đổi khí hậu, vốn con người và sinh kế bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và tập huấn kỹ thuật cho nông dân: Tổ chức các khóa học nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng sử dụng phân bón, thuốc trừ sâu và kỹ thuật chăn nuôi bò sữa nhằm nâng cao năng lực sản xuất và thích ứng với biến đổi khí hậu. Thời gian thực hiện trong 1-2 năm, chủ thể là các cơ quan khuyến nông, trung tâm nghiên cứu và chính quyền địa phương.

2. Phát triển đa dạng hóa sinh kế: Khuyến khích người dân mở rộng các ngành nghề ngoài nông nghiệp như dịch vụ, thương mại và lao động phổ thông để giảm phụ thuộc vào nông nghiệp truyền thống. Hỗ trợ vay vốn và tư vấn phát triển kinh doanh trong vòng 3 năm, do các tổ chức tín dụng và chính quyền xã phối hợp thực hiện.

3. Cải thiện hệ thống cơ sở hạ tầng nông thôn: Nâng cấp hệ thống kênh mương, đường giao thông nội đồng và trang thiết bị phục vụ sản xuất nhằm tăng hiệu quả sử dụng vốn tự nhiên và vốn tài chính. Kế hoạch thực hiện trong 5 năm, do chính quyền huyện và xã chủ trì phối hợp với các nhà tài trợ.

4. Xây dựng mạng lưới hỗ trợ xã hội và thông tin: Tăng cường vốn xã hội thông qua việc phát triển các tổ chức cộng đồng, nhóm nông dân và kênh truyền thông để chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm và thông tin về biến đổi khí hậu và sinh kế. Thời gian triển khai liên tục, do các tổ chức xã hội dân sự và chính quyền địa phương đảm nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý địa phương: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách phát triển nông thôn, hỗ trợ sinh kế bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu phù hợp với điều kiện thực tế của xã Tản Lĩnh và các vùng tương tự.

2. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức phát triển: Áp dụng khung lý thuyết và kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật và phát triển cộng đồng nhằm nâng cao năng lực vốn con người và đa dạng hóa sinh kế.

3. Nhà nghiên cứu và học viên ngành biến đổi khí hậu, nông nghiệp và phát triển bền vững: Tham khảo phương pháp luận, khung lý thuyết và kết quả phân tích để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về sinh kế bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

4. Người dân và nông hộ tại các vùng nông thôn miền núi: Nắm bắt các chiến lược sinh kế bền vững, kỹ thuật sản xuất và cách thức thích ứng với biến đổi khí hậu nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và cải thiện đời sống.

Câu hỏi thường gặp

1. Vốn con người bao gồm những yếu tố nào trong sinh kế bền vững?
   Vốn con người bao gồm kỹ năng, kiến thức, sức khỏe và khả năng lao động của người dân. Đây là yếu tố trung tâm giúp nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn vốn khác và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

2. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng như thế nào đến sinh kế của người dân xã Tản Lĩnh?
   Biến đổi khí hậu gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, rét đậm, hạn hán làm giảm năng suất cây trồng, vật nuôi và tăng nguy cơ dịch bệnh, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và an ninh lương thực của người dân.

3. Làm thế nào để đa dạng hóa sinh kế giúp người dân thích ứng với biến đổi khí hậu?
   Đa dạng hóa sinh kế giúp giảm rủi ro phụ thuộc vào một nguồn thu nhập duy nhất, tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc thiên nhiên và kinh tế, đồng thời mở rộng cơ hội phát triển kinh tế cho người dân.

4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để đánh giá vai trò vốn con người?
   Nghiên cứu sử dụng kết hợp số liệu thứ cấp từ các báo cáo thống kê và số liệu sơ cấp từ khảo sát thực địa, phân tích định lượng bằng phần mềm SPSS và Epidata, cùng phỏng vấn sâu để đánh giá mối quan hệ giữa vốn con người và sinh kế.

5. Các giải pháp chính để nâng cao vốn con người tại địa phương là gì?
   Các giải pháp gồm tổ chức đào tạo, tập huấn kỹ thuật, phát triển mạng lưới hỗ trợ xã hội, cải thiện cơ sở hạ tầng và khuyến khích đa dạng hóa sinh kế nhằm nâng cao năng lực sản xuất và khả năng thích ứng của người dân.

Kết luận

• Biến đổi khí hậu đã tác động rõ rệt đến sinh kế nông nghiệp tại xã Tản Lĩnh, làm giảm năng suất cây trồng và vật nuôi, đồng thời tăng rủi ro dịch bệnh.
• Vốn con người đóng vai trò trung tâm trong việc nâng cao năng lực sản xuất, quản lý tài chính và phát triển mạng lưới xã hội, góp phần duy trì sinh kế bền vững.
• Đa dạng hóa sinh kế và chuyển dịch ngành nghề là chiến lược quan trọng giúp người dân giảm thiểu rủi ro và tăng thu nhập trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
• Các giải pháp nâng cao vốn con người, cải thiện cơ sở hạ tầng và phát triển mạng lưới xã hội cần được ưu tiên triển khai trong thời gian tới.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách phát triển sinh kế bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu tại các vùng nông thôn miền núi gần đô thị, góp phần nâng cao đời sống và bảo vệ môi trường.

Các cơ quan quản lý và tổ chức phát triển cần phối hợp triển khai các chương trình đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật và phát triển hạ tầng nhằm tăng cường vốn con người và đa dạng hóa sinh kế cho người dân xã Tản Lĩnh và các vùng tương tự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của đề tài Tản Lĩnh được biết đến có nông trường quốc doanh Ba Vì từ những năm 1959, trước bao cấp nó là nông trường tập trung, nhưng sau thời kỳ bao cấp (sau 1986) nó trở thành Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì; chăn nuôi bò sữa theo hộ bắt đầu từ những năm này. Tuy nhiên tại xã Tản Lĩnh có nhiều loại hình sinh kế cùng tồn tại không chỉ sinh kế bò sữa, đặc biệt trong những năm gần đây có những chuyển đổi do chủ trương của chính quyền địa phương hay do nông hộ tự quyết định hoặc có những nông hộ thay đổi sinh kế do ảnh hưởng bởi các nông hộ khác. Việc chuyên môn hóa chăn nuôi bò sữa hay đa dạng hóa sinh kế của người dân tại địa bàn nghiên cứu phụ thuộc rất nhiều yếu tố về vốn con người, vốn tự nhiên, vốn tài chính, vốn cơ sở hạ tầng và vốn xã hội; nên cần có những nghiên cứu cụ thể về sinh kế tại địa phương. Hơn nữa một câu hỏi được đặt ra là trong bối cảnh biến đổi khí hậu, sinh kế của nông hộ tại xã Tản Lĩnh nên thay đổi hay duy trì như thế nào để thích ứng biến đổi khí hậu, đem lại cuộc sống ổn định, đảm bảo sức khỏe cho người dân và góp phần giảm thiểu biến đổi khí hậu.

Nghiên cứu này làm rõ các loại hình sinh kế tại địa phương và vai trò vốn con người trong sự đảm bảo sinh kế bền vững (đánh giá vai trò vốn con người trong việc duy trì và phát triển sinh kế của các nông hộ) trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Mặc dù những tác động của biến đổi khí hậu đối với sinh kế của người dân chưa thật sự rõ nét, nhưng nghiên cứu này tập trung đánh giá sự ổn định sinh kế của người dân hiện tại có khả năng thích ứng với những thiên tai bất thường, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu để có thể không chỉ duy trì sinh kế trước mắt mà còn thích ứng được những thay đổi về thời tiết hay những tác động của biến đổi khí hậu (đặc biệt trong nông nghiệp) ở khoảng thời gian dài hơn. Sự ổn định sinh kế này hướng tới bền vững phụ thuộc nhiều yếu tố nhưng nghiên cứu chỉ tập trung đánh giá vai trò vốn con người. Ngoài ra sinh kế được coi là bền vững nếu nó góp phần vào giảm thiểu biến đổi khí hậu; nghiên cứu này chỉ nhận định khía cạnh giảm thiểu bằng việc đánh giá những tác động của sinh kế đến môi trường, cũng như đảm bảo sức khỏe cho người nông dân.

5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Mục tiêu nghiên cứu - Mô tả bức tranh sinh kế và tổng quan sơ lược các loại vốn tại xã Tản Lĩnh, Ba Vì - Đánh giá được vai trò vốn con người trong sinh kế bền vững tại Tản Lĩnh ứng phó biến đổi khí hậu - Nhận định những mặt tích cực và hạn chế thuộc vốn con người tại xã Tản Lĩnh, Ba Vì 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1. LÝ THUYẾT SINH KẾ VÀ SINH KẾ BỀN VỮNG 1. Khái niệm sinh kế Sinh kế được cấu thành bởi các yếu tố: con người, khả năng sinh kế, cách thức sinh tồn trong việc tìm kiếm lương thực, thu nhập và các loại tài sản (tài sản hữu hình và tài sản vô hình) nhằm đảm bảo sự sinh tồn hiện tại. (Robert Chambers and Gordon R.

Conway 1991) Có ba khái niệm cần được làm rõ, đó là: - Khả năng trong sinh kế là năng lực của người dân thuần túy có thể làm để đảm bảo sự sinh tồn của họ, gồm: o Nhu cầu lương thực vừa đủ o Nhu cầu mặc vừa đủ o Có khả năng tránh được bệnh tật hiểm nghèo mà nó có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống o Có khả năng không vi phạm những vấn đề liên quan đến đạo đức vì nhu cầu sinh tồn, không xúc phạm đến nhân phẩm của bản thân chỉ vì “miếng cơm manh áo” o Có khả năng tạo dựng hay duy trì những mối quan hệ xã hội khác ngoài quan hệ ruột thịt, họ hàng o Thuật ngữ này còn được hiểu sâu hơn về khả năng đối mặt và phục hồi trước những “cú sốc” đối với sinh kế của người nông dân và có thể thích ứng một cách chủ động - Tài sản hữu hình đề cập đến nguồn lương thực, các tài sản có giá trị của bản thân hay hộ gia đình và những khoản tiền tiết kiệm có thể được cất giữ hay bảo quản. Đó có thể là nguồn tài nguyên thiên nhiên như đất đai, nguồn nước, cây trồng, vật nuôi, các tư liệu sản xuất khác và cả những tư liệu được dùng để phục vụ trong sinh hoạt gia đình - Tài sản vô hình bao gồm những nhu cầu chính đáng, thực tiễn cũng như những đòi hỏi cho sự hỗ trợ thiết yếu về sự sinh tồn của người dân, đặc biệt khi gặp những thảm họa hay những tác động bất lợi đối với sinh kế và cuộc sống của họ. Nó còn là 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] những cơ hội thực tế cho việc sử dụng nguồn tài nguyên, những tài sản trong gia đình, các dịch vụ xã hội cần thiết (khám chữa bệnh, học tập,…); và những cơ hội tiếp cận công nghệ thông tin (cụ thể là kỹ thật canh tác, sản xuất giống mới), tư liệu sản xuất, nguồn lương thực, ngay cả loại hình sinh kế đem lại nguồn thu nhập ổn định cho họ Ngoài khả năng sinh kế, các loại tài sản hữu hình và vô hình thì các hoạt động thực tiễn và việc làm cụ thể trong sinh kế của người dân không thể thiếu. Thuật ngữ khả năng sinh kế được điều chỉnh về mặt lý thuyết và được vận dụng phù hợp với những hoàn cảnh cụ thể khác nhau cùng với những tiêu chí để đảm bảo những phúc lợi cho người nông dân hay người nghèo tùy từng vùng hay khu vực.

Khả năng sinh kế Tài sản Hoạt hữu động hình Tài sản vô hình Hình 1.1: Các thành phần và sự tƣơng tác giữa chúng trong khái niệm sinh kế của con ngƣời 1. Khái niệm và sự cải tiến khung sinh kế bền vững 1. Tính thiết yếu phải tiếp cận sinh kế bền vững Thuật ngữ sinh kế bền vững được đề cập lần đầu tiên tại hội đồng Brundtland về Môi trường và Phát triển năm 1987 (Lasse Krantz 2001). Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nếu sự phát triển chỉ chú trọng ở các khía cạnh riêng lẻ thì chúng ta sẽ không đảm bảo sự thích ứng và giảm thiểu biến đổi khí hậu.

Nếu sự sinh tồn của người dân nghèo thành thị hay người nông dân được đảm bảo nhưng nguồn tài nguyên thiên nhiên cũng như môi trường đang dần cạn kiệt và bị hủy hoại thì sự đảm bảo sinh tồn ấy sẽ không thể bền vững. Do đó cách tiếp cận sinh kế 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] bền vững phù hợp trong bối cảnh hiện tại, đó là giải pháp tích hợp thỏa mãn nhiều nhu cầu: - Nguồn thu nhập bền vững cho người nông dân hay người dân nghèo thành thị và những cơ hội giảm nghèo; - Sự phát triển kinh tế - xã hội (bao hàm nâng cao chất lượng và quy mô giáo dục, chăm sóc sức khỏe cộng đồng, các phúc lợi xã hội khác); - Môi trường và tài nguyên; - Thúc đẩy quyền và xây dựng năng lực cho các tổ chức xã hội dân sự; - Xóa bỏ sự phân biệt về giới cũng như nâng cao vai trò và năng lực cho người phụ nữ, sự phát triển của trẻ em; - Cùng với các cơ chế chính sách, chiến lược từ bộ máy chính quyền phải được lồng ghép để nâng cao tính hiệu quả và bền vững; Sự tích hợp các khía cạnh này được xem xét cụ thể ở các quy mô khác nhau (United Nation Division for Sustainable Development 1992). Đây là một mục tiêu lâu dài cho sự phát triển bền vững của Chương trình Nghị sự 21 – hội nghị Liên Hợp Quốc về môi trường và phát triển năm 1992. Tiếp cận sinh kế bền vững ngày càng được quan tâm và ứng dụng bởi các tổ chức phi lợi nhuận hay các tổ chức nghiên cứu phát triển để đảm bảo cho người dân nghèo hay người nông dân vừa có thể đáp ứng nhu cầu sinh tồn, vừa tăng khả năng chống chịu trước những thiên tai bất thường (Ian Scoones 1998) và (M.

Reed et al. 2013), mà không làm suy kiệt đến môi trường, hướng đến sinh kế cho các thế hệ tương lai và không làm ảnh hưởng đến các loại hình sinh kế khác ở cấp độ địa phương, vùng (khu vực) và rộng hơn là quy mô toàn cầu. Đồng thời nó là một trong những giải pháp thích ứng và giảm thiểu biến đổi khí hậu. Tiếp cận sinh kế bền vững là một hướng giải quyết cho việc giảm nghèo (Lasse Krantz 2001), đặc biệt ở khu vực nông thôn với những người nông dân hay những người dân sống phụ thuộc trực tiếp vào các sản vật từ thiên nhiên (United Nations 1987).

Khái niệm sinh kế bền vững Sinh kế bền vững là sự tích hợp giữa ba khái niệm đơn lẻ – khả năng sinh kế, sự công bằng và sự bền vững (Robert Chambers and Gordon R. Conway 1991): 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Khả năng sinh kế như đã được đề cập ở khái niệm sinh kế - Sự công bằng (không có sự phân biệt đối xử) về thu nhập hay các cơ hội, khả năng trong việc tiếp cận các loại hình sinh kế khác nhau của người dân nghèo hay người nông dân thuần túy nhằm xóa bỏ sự phân biệt khoảng cách giữa giàu và nghèo hay giữa thành thị và nông thôn, không còn sự phân biệt đối xử với những đối tượng hay cộng đồng dân tộc ít người, không phân biệt đối xử với phụ nữ hay trẻ em. - Sự bền vững nhấn mạnh ở hai khía cạnh: môi trường và xã hội. Sinh kế của người dân được đảm bảo nhưng không tác động tiêu cực đến môi trường, đến nguồn tài nguyên thiên nhiên – khía cạnh về sự bền vững môi trường.

Về khía cạnh xã hội, đó là cách ứng phó của người dân trước những “cú sốc” đối với sinh kế của họ, hơn nữa họ nên chủ động tích cực trong việc duy trì hay tìm kiếm sinh kế phù hợp để đảm bảo sinh kế không chỉ ở thế hệ của họ mà còn hướng đến thế hệ sau. Sinh kế được gọi là bền vững khi nó có thể đối mặt và hồi phục từ những thảm họa hay “cú sốc”…, có thể duy trì và cải thiện những khả năng và nguồn vốn của sinh kế, đem đến cơ hội sinh kế cho thế hệ tương lai.