Luận văn thạc sĩ vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học chương i chuyển hóa vật chất và năng lượng sinh học 11 trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học chương i chuyển hóa vật chất và năng lượng sinh học 11, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Trần Thanh Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Đình Trung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Vận Dụng Tiếp Cận Hệ Thống Trong Dạy Học Chương I Chuyển Hóa Vật Chất Và Năng Lượng, Sinh Học 11 – Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Ở Việt Nam
• 1.2. Khái niệm hệ thống
• 1.3. Khái niệm tiếp cận hệ thống
• 1.4. Đặc điểm tiếp cận hệ thống
• 1.5. Nguyên tắc cơ bản của tiếp cận hệ thống
• 1.6. Tính hệ thống của chương trình Sinh học THPT
• 1.7. Vai trò tiếp cận hệ thống trong dạy học chương I “chuyển hóa vật chất và năng lượng”, Sinh học 11 – THPT
• 1.8. Cơ sở thực tiễn
• 1.8.1. Thực trạng nhận thức lí luận và vận dụng lý thuyết hệ tiếp cận hệ thống của giáo viên trong dạy Sinh học nói chung và dạy học chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” Sinh học 11 – THPT nói riêng
• 1.8.2. Thực trạng chất lượng học sinh học của học sinh ở trường THPT hiện nay
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG TIẾP CẬN HỆ THỐNG TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG I “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG”, SINH HỌC 11 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Đặc điểm nội dung chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng”, Sinh học 11 – THPT
• 2.2. Nguyên tắc, quy trình tiếp cận hệ thống để dạy học chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng”, Sinh học 11 – THPT
• 2.3. Nguyên tắc xây dựng quy trình dạy học theo tiếp cận hệ thống
• 2.4. Quy trình vận dụng tiếp cận hệ thống để dạy học chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng”, Sinh học 11 – THPT
• 2.5. Một số giáo án xây dựng dựa trên tiếp cận hệ thống để dạy học các bài chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng”, Sinh học 11 – THPT
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.1.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.1.2. Nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng và phạm vi địa bàn thực nghiệm
• 3.3. Kế hoạch thực nghiệm
• 3.4. Nội dung tổ chức thực nghiệm
• 3.4.1. Trao đổi với giáo viên dạy thực nghiệm
• 3.4.2. Tiến hành thực nghiệm
• 3.4.3. Nội dung thực nghiệm
• 3.5. Kết quả thực nghiệm
• 3.5.1. Kết quả phân tích định lượng các bài kiểm tra
• 3.5.2. Kết quả phân tích định tính các bài kiểm tra
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học 11

Tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học 11 là một phương pháp giáo dục hiện đại, giúp học sinh hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa các kiến thức sinh học. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách có hệ thống mà còn phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Việc áp dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học 11 có thể nâng cao chất lượng giáo dục và tạo ra môi trường học tập tích cực.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của tiếp cận hệ thống trong giáo dục

Tiếp cận hệ thống trong giáo dục là phương pháp dạy học dựa trên việc nhìn nhận các kiến thức như một tổng thể liên kết. Đặc điểm nổi bật của phương pháp này là khả năng tích hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau, giúp học sinh có cái nhìn toàn diện về các vấn đề sinh học.

1.2. Lợi ích của việc áp dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học

Việc áp dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học mang lại nhiều lợi ích như: nâng cao khả năng tư duy phản biện, phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề, và tạo ra môi trường học tập tích cực cho học sinh. Học sinh sẽ không chỉ học thuộc lòng mà còn hiểu sâu về các mối liên hệ giữa các kiến thức.

II. Vấn đề và thách thức trong việc dạy học sinh học 11 hiện nay

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc áp dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học 11 cũng gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt về kiến thức và kỹ năng của giáo viên trong việc thực hiện phương pháp này. Ngoài ra, cơ sở vật chất và tài liệu giảng dạy cũng chưa đáp ứng đủ yêu cầu.

2.1. Thực trạng nhận thức của giáo viên về tiếp cận hệ thống

Nhiều giáo viên vẫn chưa nắm vững các nguyên tắc của tiếp cận hệ thống, dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả trong giảng dạy. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng học tập của học sinh.

2.2. Khó khăn trong việc thiết kế bài giảng theo tiếp cận hệ thống

Việc thiết kế bài giảng theo tiếp cận hệ thống đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng và sáng tạo. Tuy nhiên, nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc tích hợp các kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau.

III. Phương pháp dạy học sinh học hiệu quả theo tiếp cận hệ thống

Để dạy học sinh học hiệu quả theo tiếp cận hệ thống, giáo viên cần áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực như thảo luận nhóm, dự án học tập và sử dụng công nghệ thông tin. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm và tư duy phản biện.

3.1. Sử dụng công nghệ trong dạy học sinh học

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để tạo ra các bài giảng sinh động và hấp dẫn hơn. Việc sử dụng video, mô hình 3D và phần mềm mô phỏng giúp học sinh hình dung rõ hơn về các khái niệm sinh học.

3.2. Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học

Hoạt động nhóm giúp học sinh trao đổi ý kiến và học hỏi lẫn nhau. Giáo viên có thể tổ chức các buổi thảo luận, dự án nhóm để khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học 11

Việc áp dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học 11 đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều trường học đã thực hiện thành công các chương trình giảng dạy theo phương pháp này, giúp học sinh nâng cao khả năng tiếp thu kiến thức và phát triển kỹ năng tư duy.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả dạy học

Nghiên cứu cho thấy học sinh được dạy theo tiếp cận hệ thống có kết quả học tập tốt hơn so với các phương pháp truyền thống. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn có khả năng áp dụng vào thực tiễn.

4.2. Các mô hình dạy học thành công

Nhiều mô hình dạy học thành công đã được triển khai tại các trường THPT, giúp giáo viên và học sinh có những trải nghiệm học tập tích cực và hiệu quả.

V. Kết luận và tương lai của tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học

Tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học 11 là một phương pháp giáo dục tiềm năng, giúp nâng cao chất lượng dạy học. Tương lai của phương pháp này phụ thuộc vào sự nỗ lực của giáo viên và các nhà quản lý giáo dục trong việc cải thiện chất lượng giảng dạy và học tập.

5.1. Định hướng phát triển tiếp cận hệ thống trong giáo dục

Cần có các chương trình đào tạo cho giáo viên về tiếp cận hệ thống, giúp họ nắm vững kiến thức và kỹ năng cần thiết để áp dụng hiệu quả trong giảng dạy.

5.2. Tầm quan trọng của việc cải cách giáo dục

Cải cách giáo dục là cần thiết để đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội. Việc áp dụng tiếp cận hệ thống sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển toàn diện cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, việc nâng cao hiệu quả dạy học môn Sinh học ở bậc Trung học phổ thông (THPT) trở thành một yêu cầu cấp thiết. Theo báo cáo khảo sát tại trường THPT Nguyễn Trãi, Hà Nội, tỷ lệ học sinh đạt điểm trung bình trở lên trong các bài kiểm tra về chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” chỉ đạt khoảng 53%, trong khi gần 47% học sinh có kết quả dưới trung bình. Thực trạng này phản ánh hạn chế trong phương pháp dạy học truyền thống, đặc biệt là việc giáo viên chưa vận dụng hiệu quả tiếp cận hệ thống trong giảng dạy, dẫn đến học sinh tiếp thu kiến thức một cách rời rạc, thiếu sự liên kết tổng thể.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là vận dụng phương pháp tiếp cận hệ thống trong dạy học chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” môn Sinh học lớp 11 nhằm giúp học sinh chủ động, tích cực trong học tập, nâng cao chất lượng nhận thức và kỹ năng tư duy hệ thống. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các lớp 11 tại trường THPT Nguyễn Trãi, Ba Đình, Hà Nội trong học kỳ I năm học 2014-2015. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học Sinh học, góp phần nâng cao năng lực nhận thức và phát triển tư duy hệ thống cho học sinh, đồng thời hỗ trợ giáo viên trong việc tổ chức các hoạt động dạy học hiệu quả hơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: Lý thuyết chung về hệ thống của Ludwig von Bertalanffy và lý thuyết dạy học tích cực. Lý thuyết hệ thống nhấn mạnh tính toàn diện, mối quan hệ tương tác giữa các thành phần cấu thành hệ thống, cũng như tính động và phát triển của hệ thống. Trong dạy học Sinh học, tiếp cận hệ thống giúp học sinh nhận thức được các quá trình sinh học không tách rời mà liên kết chặt chẽ trong một tổng thể, từ đó phát triển tư duy phân tích và tổng hợp.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng bao gồm: chuyển hóa vật chất và năng lượng (CHVC&NL), cấp độ tổ chức sống, phương pháp tiếp cận hệ thống (TCHT), biện pháp logic (phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa), và phương pháp dạy học tích cực. Lý thuyết dạy học tích cực tập trung vào việc phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh thông qua các hoạt động học tập có hướng dẫn, thảo luận nhóm và tự đánh giá.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ khảo sát thực trạng nhận thức và vận dụng tiếp cận hệ thống của 21 giáo viên và 80 học sinh lớp 11 tại trường THPT Nguyễn Trãi. Phương pháp phân tích bao gồm phân tích định tính qua phỏng vấn sâu và phiếu khảo sát, cùng phân tích định lượng qua các bài kiểm tra kiến thức về chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng”. Cỡ mẫu được lựa chọn nhằm đảm bảo tính đại diện cho nhóm nghiên cứu trong phạm vi trường học.

Thời gian nghiên cứu kéo dài trong học kỳ I năm học 2014-2015, bao gồm giai đoạn khảo sát thực trạng, xây dựng quy trình dạy học theo tiếp cận hệ thống, triển khai thực nghiệm sư phạm và thu thập, xử lý số liệu bằng phần mềm Microsoft Excel. Phương pháp chuyên gia được áp dụng để đánh giá chất lượng giáo án trước khi thực nghiệm. Phương pháp thực nghiệm sư phạm được tổ chức trên hai lớp 11 với các giáo án đã xây dựng theo quy trình vận dụng tiếp cận hệ thống.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhận thức của giáo viên về tiếp cận hệ thống còn hạn chế: Chỉ khoảng 9,5% giáo viên hiểu đúng tiếp cận hệ thống là xem xét đối tượng một cách toàn diện, chú ý đến các mối liên hệ; 76% cho rằng đó chỉ là sự sắp xếp kiến thức một cách hệ thống logic. Hơn 52% giáo viên không thấy cần thiết vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học Sinh học cấp độ cơ thể.

2. Phương pháp dạy học chưa vận dụng hiệu quả tiếp cận hệ thống: 42,86% giáo viên không sử dụng các biện pháp logic như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa trong dạy học; 100% không sử dụng các biện pháp này dựa trên tiếp cận hệ thống. Tỷ lệ sử dụng câu hỏi, bài tập định hướng nghiên cứu và tài liệu trực quan trên cơ sở tiếp cận hệ thống rất thấp, lần lượt là 0% và 0%.

3. Chất lượng học sinh còn thấp: Qua 4 bài kiểm tra, tỷ lệ học sinh đạt điểm trung bình trở lên chỉ dao động từ 66% đến 79%, với 47,19% học sinh dưới điểm trung bình. Không có học sinh đạt điểm giỏi (9-10). Học sinh còn yếu về khả năng lập luận, so sánh, tổng hợp và vận dụng kiến thức.

4. Quy trình dạy học theo tiếp cận hệ thống giúp nâng cao hiệu quả: Việc xây dựng quy trình dạy học dựa trên các biện pháp logic (phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa) và tổ chức hoạt động học tập theo nhóm giúp học sinh hình thành khái niệm đại cương về chuyển hóa vật chất và năng lượng ở cấp độ cơ thể, đồng thời phát triển tư duy hệ thống.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng nhận thức và vận dụng tiếp cận hệ thống còn hạn chế là do giáo viên chưa được đào tạo bài bản về phương pháp này, dẫn đến việc dạy học chủ yếu mang tính truyền thụ kiến thức rời rạc, thiếu sự liên kết tổng thể. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trong ngành giáo dục cho thấy việc đổi mới phương pháp dạy học tích cực và tiếp cận hệ thống còn nhiều khó khăn trong thực tiễn.

Việc áp dụng quy trình dạy học theo tiếp cận hệ thống đã giúp học sinh nhận thức được mối quan hệ giữa các quá trình sinh học ở thực vật và động vật, từ đó nâng cao khả năng tư duy khái quát và so sánh. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy sự cải thiện rõ rệt về chất lượng học tập, thể hiện qua tỷ lệ học sinh đạt điểm trung bình tăng lên khoảng 15% so với trước thực nghiệm.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ học sinh đạt điểm trung bình trước và sau khi áp dụng phương pháp tiếp cận hệ thống, cũng như bảng phân loại trình độ học sinh giữa nhóm thực nghiệm và đối chứng. Điều này minh chứng cho hiệu quả của việc vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học Sinh học cấp THPT.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về tiếp cận hệ thống: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về lý thuyết và phương pháp vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học Sinh học, nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng sư phạm của giáo viên. Thời gian thực hiện trong vòng 6 tháng, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm chủ trì.

2. Xây dựng và phổ biến giáo án mẫu theo tiếp cận hệ thống: Phát triển bộ giáo án mẫu cho chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” theo quy trình vận dụng tiếp cận hệ thống, kèm theo các tài liệu trực quan và câu hỏi định hướng nghiên cứu. Chủ thể thực hiện là các nhóm chuyên gia và giáo viên có kinh nghiệm, hoàn thành trong 3 tháng.

3. Tổ chức các hoạt động học tập nhóm và thảo luận: Khuyến khích giáo viên áp dụng phương pháp học tập hợp tác, thảo luận nhóm để phát huy tư duy phản biện và kỹ năng làm việc nhóm của học sinh. Thời gian áp dụng liên tục trong năm học, do giáo viên chủ nhiệm và tổ bộ môn triển khai.

4. Đánh giá và điều chỉnh phương pháp dạy học: Thiết lập hệ thống đánh giá định kỳ về hiệu quả vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học qua các bài kiểm tra, khảo sát ý kiến học sinh và giáo viên. Kết quả đánh giá làm cơ sở điều chỉnh phương pháp và nội dung giảng dạy. Thời gian đánh giá mỗi học kỳ, do nhà trường và tổ chuyên môn thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Sinh học THPT: Nhận được hướng dẫn cụ thể về cách vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng”, giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển tư duy hệ thống cho học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục: Có cơ sở khoa học để xây dựng chính sách đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và đổi mới phương pháp dạy học Sinh học phù hợp với xu hướng phát triển giáo dục hiện đại.

3. Sinh viên sư phạm chuyên ngành Sinh học: Tài liệu tham khảo quý giá để hiểu rõ lý thuyết và thực tiễn vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học, chuẩn bị hành trang nghề nghiệp hiệu quả.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm và phân tích sâu sắc về hiệu quả của phương pháp tiếp cận hệ thống trong dạy học Sinh học, làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về đổi mới phương pháp dạy học.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiếp cận hệ thống là gì và tại sao quan trọng trong dạy học Sinh học?
   Tiếp cận hệ thống là phương pháp xem xét đối tượng như một tổng thể gồm các thành phần tương tác, giúp học sinh hiểu mối quan hệ và quy luật vận động của các quá trình sinh học. Điều này giúp nâng cao khả năng tư duy tổng hợp và giải quyết vấn đề thực tiễn.

2. Làm thế nào để giáo viên vận dụng tiếp cận hệ thống trong giảng dạy?
   Giáo viên cần xây dựng kế hoạch bài giảng theo quy trình phân tích, tổng hợp, so sánh các quá trình sinh học ở thực vật và động vật, sử dụng câu hỏi định hướng, tài liệu trực quan và tổ chức hoạt động học tập nhóm để phát huy tư duy hệ thống của học sinh.

3. Phương pháp dạy học tích cực có liên quan thế nào đến tiếp cận hệ thống?
   Phương pháp dạy học tích cực tập trung vào việc phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh, trong khi tiếp cận hệ thống giúp học sinh nhận thức mối quan hệ tổng thể. Kết hợp hai phương pháp này tạo điều kiện cho học sinh tự khám phá, phân tích và tổng hợp kiến thức hiệu quả.

4. Kết quả thực nghiệm cho thấy hiệu quả của phương pháp này ra sao?
   Sau khi áp dụng quy trình dạy học theo tiếp cận hệ thống, tỷ lệ học sinh đạt điểm trung bình trở lên tăng khoảng 15%, khả năng tư duy so sánh và tổng hợp được cải thiện rõ rệt, góp phần nâng cao chất lượng học tập môn Sinh học.

5. Có thể áp dụng tiếp cận hệ thống cho các môn học khác không?
   Có, tiếp cận hệ thống là phương pháp đa ngành, có thể áp dụng hiệu quả trong nhiều môn học như Vật lý, Hóa học, Khoa học xã hội để giúp học sinh phát triển tư duy liên ngành và kỹ năng giải quyết vấn đề phức tạp.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” môn Sinh học lớp 11, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học.
• Thực trạng khảo sát cho thấy nhận thức và vận dụng tiếp cận hệ thống của giáo viên còn hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả học tập của học sinh.
• Quy trình dạy học theo tiếp cận hệ thống được xây dựng và thực nghiệm thành công, giúp học sinh phát triển tư duy hệ thống và nâng cao kết quả học tập.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực giáo viên và đổi mới phương pháp dạy học, phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại.
• Khuyến nghị các nhà quản lý giáo dục, giáo viên và sinh viên sư phạm nghiên cứu, áp dụng và phát triển tiếp cận hệ thống trong giảng dạy các môn học khác.

Các trường THPT và cơ sở đào tạo giáo viên cần triển khai đào tạo, bồi dưỡng về tiếp cận hệ thống; đồng thời tổ chức thực nghiệm mở rộng để đánh giá hiệu quả lâu dài. Độc giả quan tâm có thể liên hệ với tác giả để nhận giáo án mẫu và tài liệu hướng dẫn chi tiết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của vòng khâu khác làm cho nhận thức của con người phát triển không ngừng, ngày càng phản ánh sâu sắc bản chất, quy luật của thế giới khách quan. Mối quan hệ giữa quá trình học tập và quá trình nhận thức Về bản chất, sự học là một quá trình nhận thức. Học tập là một hoạt động nhận thức đặc biệt của con người. Sự học cũng diễn ra các quá trình: Cảm giác, tri giác, tư duy, tưởng tượng và trí nhớ.

Quá trình học tập làm cho nhận thức của con người ngày càng trở nên sâu sắc, không chỉ phát hiện ra các thuộc tính bên ngoài, mà cả những thuộc tính bên trong, bản chất của các sự vật, hiện tượng, làm cho nội dung nhận thức phong phú, đa dạng và tăng hiệu quả chất lượng nhận thức, làm cơ sở vững chắc cho việc định hướng, chỉ đạo hành động của con người. Quá trình dạy học Dạy học là tổ chức quá trình nhận thức. Quá trình dạy học gồm hai mặt có quan hệ hữu cơ với nhau: Hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh. Hoạt động học Học là thu nhận kiến thức, luyện tập kỹ năng do người khác truyền lại [7].

Học là quá trình phát triển nội tại, trong đó chủ thể tự thể hiện mình, tự làm 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phong phú giá trị của mình bằng cách thu nhận, xử lí và biến đổi thông tin bên ngoài thành tri thức bên trong con người của mình [7]. Theo tâm lý học, hoạt động học là hoạt động nhận thức được điều khiển một cách có ý thức nhằm tiếp thu tri thức, kỹ năng, kỹ xảo hướng tới làm thay đổi chính bản thân người học, nội dung tri thức thường không mới với nhân loại, nhưng khi chủ thể hoạt động chiếm lĩnh được thì nhờ sự chiếm lĩnh này tâm lý của chủ thể đã có sự thay đổi và phát triển. Sự tiếp thu này có tính tự giác cao sẽ hình thành phương pháp tự học cho người học, nó có vai trò quan trọng giúp người học biết tự học suốt đời. Như vậy, học là quá trình thu nhận thông tin, xử lý thông tin đã thu nhận, tích hợp thông tin đó vào vốn tri thức tích luỹ của cá nhân và vận dụng thông tin vào tình huống mới của thực tiễn học tập và cuộc sống, từ đó điều chỉnh để có cách học cho phù hợp.

Hoạt động dạy Dạy là hoạt động truyền lại kiến thức hoặc kỹ năng một cách ít nhiều có hệ thống, có phương pháp [7]. Dạy là toàn bộ hoạt động của giáo viên nhằm làm cho học sinh nắm vững kiến thức, kỹ năng trên cơ sở đó phát triển ở họ năng lực nhận thức và hình thành thế giới quan duy vật biện chứng. Hay nói cách khác, dạy là sự điều khiển tối ưu hoá quá trình học sinh chiếm lĩnh tri thức, phát triển năng lực nhận thức và hình thành nhân cách. Như vậy, dạy không đơn thuần là truyền thụ tri thức mà dạy cách học, dạy cách thu nhận thông tin, xử íí thông tin, lưu trữ thông tin và vận dụng thông tin vào tình huống mới của thực tiễn học tập và cuộc sống.

Phương pháp dạy học tích cực và quá trình dạy học tích cực * Phương pháp dạy học tích cực là thuật ngữ dùng để chỉ những PPDH theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học. PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hoá, tích cực hoá hoạt động nhận thức của người học. Những dấu hiệu đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học tích cực: 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động của HS, giúp HS tự khám phá kiến thức. Nhờ vậy, HS không chỉ lĩnh hội được kiến thức, kĩ năng mới, mà còn nắm được phương pháp tìm ra kiến thức, kĩ năng đó.

- Dạy học chú trọng đến rèn luyện phương pháp tự học của HS. Việc dạy học không chỉ chú trọng đến kiến thức mà còn chú trọng đến cách học kiến thức đó; giúp HS không chỉ tự học có hướng dẫn của GV mà tự học ngay cả khi không có sự hướng dẫn của GV, chuẩn bị cho HS năng lực tự học suốt đời. - Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác giúp HS rèn luyện kĩ năng hoạt động nhóm, kĩ năng hoạt động tập thể. Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến của mỗi cá nhân được điều chỉnh, qua đó HS năng mình lên một trình độ mới.

- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò để HS tự điều chỉnh cách học, rèn luyện năng lực tự học. * Quá trình dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm thực chất là tổ chức quá trình dạy học thành một hệ thống tác động cộng hưởng giữa chu trình học của trò và chu trình dạy của thầy. Chu trình học: thực chất là con đường nghiên cứu khoa học, con đường xoắn ốc ơristic “kiểu học trò” dẫn dắt HS đến tri thức khoa học, đến chân lí và chỉ có thể diễn ra dưới tác động hợp lí của chu trình dạy của thầy. Chu trình học gồm 3 thời kì tuần tự như sau: - Tự nghiên cứu: Người học tự thu thập và xử lí thông tin qua quan sát, tra cứu, sưu tầm từ các nguồn tài liệu…phát hiện được vấn đề mới với bản thân.

Kiến thức thu được ở thời kì này mang tính cá nhân, chủ quan, có thể hoàn toàn chưa đúng. - Tự thể hiện: Người học tự trình bày, bảo vệ kiến thức hay sản phẩm cá nhân của mình, tự thể hiện qua hợp tác, giao tiếp, trao đổi với các bạn và thầy, tạo ra sản phẩm có tính chất xã hội (lớp học). 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Tự kiểm tra, điều chỉnh: Sau khi tự thể hiện mình, qua hợp tác với bạn với thầy, người học tự thấy được những thiếu sót trong sản phẩm của mình; từ đó tự điều chỉnh thành sản phẩm khoa học. Chu kỳ dạy của giáo viên tác động hợp lý và phù hợp, cộng hưởng với chu kỳ học của học sinh.

Chu kỳ đó gồm ba thời kỳ: - Hướng dẫn: Thầy hướng dẫn cho từng học sinh về các nhiệm vụ học tập, về các nhiệm vụ phải thực hiện trong tập thể HS; để học sinh nhận ra được rồi tự nghiên cứu, tự tìm tòi và kiến thức đó là sản phẩm mang tính cá nhân. - Tổ chức: Thầy nêu ra cách tổ chức hoạt động để mỗi học sinh được trao đổi, tranh luận, cùng hoạt động như làm việc theo nhóm học sinh, hoạt động tập thể ngoài giờ học. Như vậy, nhờ tổ chức của thầy mà học sinh được tự thể hiện mình qua việc hợp tác trò với trò hoặc trò với thầy. Thầy luôn là người đạo diễn, người dẫn chương trình làm việc.

Kết quả là kiến thức được bổ sung, hoàn chỉnh hơn và mang tính chất xã hội của cộng đồng lớp học. - Trọng tài, cố vấn: Thầy gợi ý về cách tự kiểm tra, tự đánh giá, thầy là người kết luận về vấn đề còn tranh cãi giữa trò với trò. Thầy khẳng định về mặt khoa học của kiến thức do người học tự tìm ra. Qua khẳng định của thầy, người học điều chỉnh lại cách hiểu và cách học của mình.

Khái niệm hệ thống Ở thế kỷ XIX, Hegel đã giải thích một cách biện chứng lịch sử phát triển của sự vật và hiện tượng như là một quá trình năng động. Khái niệm “hệ thống” là khái niệm cơ bản nhất của lý thuyết hệ thống. Hiện nay có nhiều cách định nghĩa khác nhau về khái niệm hệ thống. Theo quan điểm triết học: Hệ thống là một tổ hợp các yếu tố cấu trúc liên quan chặt chẽ với nhau trong một chỉnh thể, trong đó mối quan hệ qua lại giữa các yếu tố cấu trúc đã làm cho đối tượng trở thành một chỉnh thể trọn vẹn [9].

Quan điểm lý thuyết này đã được L.V Bertalanffy - nhà sinh vật học sử dụng cho các lĩnh vực nghiên cứu được gọi là "Lý thuyết chung về hệ thống" như một lĩnh vực đa ngành. Bertalanffy: Hệ thống là một tổng thể các 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phần tử có quan hệ, có tương tác với nhau. Còn theo Miller: Hệ thống là tập hợp các yếu tố cùng với những mối quan hệ tương tác giữa chúng với nhau. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: Hệ thống là một tập hợp những yếu tố, những bộ phận có mối quan hệ qua lại với nhau, tác động lẫn nhau và tạo thành một chỉnh thể nhất định [20].

Theo Hoàng Tụy: Hệ thống là một tổng thể gồm nhiều yếu tố (bộ phận) quan hệ và tương tác với nhau và với môi trường xung quanh một cách phức tạp [15]. Theo Đào Thế Tuấn: Hệ thống là các tập hợp có trật tự bên trong (hay bên ngoài) của các yếu tố có liên hệ với nhau (hay tác động lẫn nhau) [16]. Tuy có nhiều cách định nghĩa khác nhau về “hệ thống”, nhưng những định nghĩa đó đều có những điểm chung đó là tập hợp những yếu tố liên hệ với nhau, tạo nên tính thống nhất ổn định và tính chỉnh thể. Điều cơ bản nhất của hệ thống là mọi sự vật, hiện tượng đều tồn tại trong những hệ thống nhất định và mang tính khách quan.

Nhưng định nghĩa khái niệm hệ thống lại mang tính chủ quan, tương đối tuỳ theo cách tiếp cận. Điều đó giải thích tại sao có nhiều cách định nghĩa khác nhau về hệ thống. Như vậy, có thể hiểu một cách khái quát: Hệ thống là tổ hợp các yếu tố cấu trúc có mối quan hệ, tác động tương hỗ lẫn nhau theo những quy luật nhất định như một chỉnh thể, trong đó mối quan hệ qua lại giữa các yếu tố cấu trúc đã làm cho đối tượng trở thành một chỉnh thể trọn vẹn; nhưng khi hệ thống này nằm trong mối quan hệ qua lại ở hệ thống lớn hơn, chúng sẽ tạo nên những thuộc tính mới. Các thuộc tính mới này không có khi chúng đứng riêng lẻ.

Chính những mối tác động qua lại biện chứng giữa các yếu tố cấu trúc đã sản sinh ra động lực tự thân vận động và phát triển của hệ thống, từ đó làm xuất hiện những tính chất khác nhau của các hệ thống [12]. Khái niệm tiếp cận hệ thống Lý thuyết hệ thống ra đời và nhanh chóng trở thành một công cụ nghiên cứu của các nhà khoa học và nó đã được áp dụng một cách có hiệu quả trong rất 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nhiều lĩnh vực khác nhau của cuộc sống, trong đó có lĩnh vực nghiên cứu Sinh học và dạy học Sinh học ở trường phổ thông.