Khóa luận: Vận dụng thuyết kiến tạo trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 6

Tài liệu trình bày phương pháp vận dụng thuyết kiến tạo vào dạy học Lịch sử lớp 6. Bao gồm lý luận, giáo án mẫu và kết quả thực nghiệm chi tiết.

• Tác giả: Lê Hồng Ngọc Thương
• Người hướng dẫn: Đặng Thị Thùy Dương
• Trường học: Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sư phạm Lịch sử - Địa lý
• Đề tài: VẬN DỤNG THUYẾT KIẾN TẠO TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 6 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Khái niệm và ý nghĩa của thuyết kiến tạo trong dạy học lịch sử

Thuyết kiến tạo là một phương pháp dạy học hiện đại, nhấn mạnh vai trò chủ động của học sinh trong quá trình xây dựng kiến thức. Trong dạy học lịch sử lớp 6, vận dụng thuyết kiến tạo giúp học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn tự khám phá, phân tích và rút ra kết luận riêng từ các sự kiện lịch sử. Điều này tạo nên sự khác biệt quan trọng giữa học sinh bị động tiếp nhận thông tin và học sinh chủ động xây dựng kiến thức lịch sử. Ý nghĩa của việc áp dụng phương pháp này là phát triển tư duy phê phán, kỹ năng phân tích tài liệu lịch sử, và giúp học sinh hiểu rõ hơn về quá trình phát triển lịch sử Việt Nam từ thời Văn Lang - Âu Lạc đến các giai đoạn sau.

1.1. Định nghĩa thuyết kiến tạo

Thuyết kiến tạo (Constructivism) khẳng định rằng học sinh không phải là những bình chứa trống mà sẽ được đổ đầy kiến thức. Thay vào đó, họ là những người xây dựng tích cực nhân thức dựa trên kinh nghiệm trước đó và tương tác với môi trường học tập. Trong dạy học lịch sử lớp 6, giáo viên đóng vai trò hướng dẫn, tạo điều kiện để học sinh khám phá các sự kiện lịch sử thông qua các hoạt động thực tiễn như phân tích tài liệu, thảo luận nhóm, và dự án học tập.

1.2. Mục tiêu chính của vận dụng thuyết kiến tạo

Mục tiêu chính là phát triển năng lực tự học và tư duy phát triển của học sinh. Bằng cách để học sinh tham gia vào quá trình khám phá kiến thức lịch sử, họ sẽ hiểu sâu hơn, nhớ lâu hơn và có khả năng vận dụng kiến thức vào các tình huống mới. Đồng thời, điều này giúp hình thành thái độ tích cực đối với việc học lịch sử, thay vì coi nó chỉ là việc ghi nhớ các sự kiện.

II. Các phương pháp dạy học dựa trên thuyết kiến tạo hiệu quả nhất

Để vận dụng hiệu quả thuyết kiến tạo trong dạy học lịch sử lớp 6, giáo viên cần sử dụng các phương pháp dạy học tương tác như dạy học khám phá, dạy học hợp tác, dạy học dự án, và dạy học nêu vấn đề. Những phương pháp này cho phép học sinh trở thành nhân vật chính trong quá trình học tập, không phải những người thụ động lắng nghe. Chẳng hạn, khi học về nhà nước Văn Lang - Âu Lạc, thay vì chỉ đọc sách giáo khoa, học sinh có thể tham gia các hoạt động như phân tích hình ảnh trống đồng Ngọc Lũ, thảo luận về đặc điểm xã hội cổ đại, hoặc làm dự án về sự phát triển kinh tế của các nước này. Qua đó, học sinh sẽ hiểu rõ hơn bối cảnh lịch sử và tầm quan trọng của các sự kiện.

2.1. Phương pháp dạy học khám phá

Dạy học khám phá khuyến khích học sinh tự tìm tòi, thăm dò để đạt được kiến thức. Giáo viên chuẩn bị các tài liệu, hình ảnh, tư liệu lịch sử và hướng dẫn học sinh phân tích. Ví dụ, giáo viên có thể cung cấp các minh họa về trống đồng và yêu cầu học sinh suy đoán về công dụng, ý nghĩa trong đời sống, từ đó rút ra kết luận về trình độ phát triển của xã hội Văn Lang - Âu Lạc.

2.2. Phương pháp dạy học hợp tác và dự án

Dạy học hợp tác tạo điều kiện cho học sinh làm việc theo nhóm, trao đổi ý kiến và đạt được đồng thuận. Dạy học dự án cho phép học sinh thực hiện các dự án dài hạn như tạo mô hình nhà sàn, trưng bày tư liệu lịch sử, hoặc báo cáo về những phát minh kỹ thuật thời xưa. Những hoạt động này phát triển kỹ năng làm việc nhóm, khả năng giao tiếp và sáng tạo của học sinh.

III. Những lợi ích và thách thức khi áp dụng thuyết kiến tạo

Lợi ích của vận dụng thuyết kiến tạo trong dạy học lịch sử lớp 6 rất đáng kể. Thứ nhất, học sinh tham gia tích cực hơn vào quá trình học tập, dẫn đến sự hứng thú và động lực cao hơn. Thứ hai, phương pháp này giúp phát triển kỹ năng tư duy phê phán, khả năng phân tích tài liệu lịch sử, và kỹ năng giải quyết vấn đề. Thứ ba, học sinh ghi nhớ kiến thức lâu hơn vì họ tự xây dựng nó thay vì chỉ tiếp nhận. Tuy nhiên, những thách thức cũng tồn tại, bao gồm việc tổ chức hoạt động tốn nhiều thời gian, yêu cầu giáo viên có kỹ năng quản lý lớp học cao, và không phải tất cả học sinh đều có khả năng tự học tương đương.

3.1. Những lợi ích nổi bật

Lợi ích chính bao gồm: (1) Tăng sự hứng thú của học sinh khi được tham gia tích cực vào quá trình học; (2) Phát triển tư duy phê phán qua việc phân tích tài liệu lịch sử; (3) Ghi nhớ tốt hơn do học sinh tự xây dựng kiến thức; (4) Phát triển kỹ năng mềm như làm việc nhóm, giao tiếp, sáng tạo; (5) Chuẩn bị cho cuộc sống với khả năng tự học liên tục.

3.2. Những thách thức cần vượt qua

Thách thức chính gồm: (1) Tốn thời gian để tổ chức các hoạt động khám phá; (2) Yêu cầu giáo viên phải có kỹ năng quản lý lớp học tốt; (3) Sự không đồng đều về khả năng tự học của học sinh; (4) Khó đánh giá tiến độ học tập chính xác; (5) Thiếu tài liệu, không gian phù hợp cho các hoạt động thực hành trong một số trường học.

IV. Những giải pháp thực tiễn để vận dụng hiệu quả thuyết kiến tạo

Để vận dụng hiệu quả thuyết kiến tạo trong dạy học lịch sử lớp 6, giáo viên cần tuân theo một số nguyên tắc cơ bản. Thứ nhất, phải đảm bảo mục tiêu và nội dung bài học được đạt được thông qua các hoạt động khám phá. Thứ hai, cần tổ chức tương tác đa dạng giữa giáo viên - học sinh - tài liệu - môi trường học tập. Thứ ba, chọn nội dung phù hợp mà có tiềm năng khám phá cao, chẳng hạn như các chủ đề về đặc điểm xã hội, kinh tế, văn hóa. Thứ tư, sử dụng công nghệ để hỗ trợ quá trình học, ví dụ như lớp học đảo ngược (flipped classroom) nơi học sinh tự tìm hiểu ở nhà rồi thảo luận tại lớp. Cuối cùng, đánh giá thường xuyên quá trình học tập thay vì chỉ tập trung vào kết quả cuối cùng.

4.1. Các nguyên tắc vận dụng cơ bản

Nguyên tắc 1: Đảm bảo mục tiêu giáo dục được đạt thông qua hoạt động thực tiễn. Nguyên tắc 2: Tạo tương tác đa dạng - giữa người với người, người với tài liệu, người với môi trường. Nguyên tắc 3: Phù hợp với thực tiễn - chọn các chủ đề và hoạt động gần gũi với cuộc sống học sinh. Nguyên tắc 4: Phát triển toàn diện kỹ năng, thái độ và kiến thức. Nguyên tắc 5: Đánh giá liên tục để điều chỉnh phương pháp dạy học.

4.2. Các hình thức và công nghệ hỗ trợ

Lớp học đảo ngược (flipped classroom) là một hình thức hiệu quả, nơi học sinh tự tìm hiểu bài ở nhà thông qua video, tài liệu, sau đó tại lớp tham gia các hoạt động thảo luận và thực hành. Hoạt động trải nghiệm như tham quan bảo tàng, tham gia lịch sử đương đại, làm các dự án thực tế cũng rất hiệu quả. Sử dụng công nghệ số - ứng dụng học tập, bảng tương tác - giúp tăng tính hấp dẫn và tiếp cận nhiều tài liệu phong phú.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG THUYẾT KIẾN TẠO TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 6 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ. Một số quan niệm về dạy học theo thuyết kiến tạo: Thuyết kiến tạo (Constructivism) được hình thành dựa trên cơ sở những lí luận cơ bản của việc quan sát và nghiên cứu khoa học về quá trình nhận thức của người học. Lí luận này đã có từ lâu, nhưng được phát triển từ khoảng những năm 60 của thế kỷ XX và được đặc biệt chú ý từ cuối thế kỷ XX. Piaget được xem là những đại diện tiên phong của thuyết kiến tạo.

Jean Piaget (1896 –1983), người đặt nền móng cho quan điểm tâm lý học phát triển với nội dung cốt lõi là: “Những ý tưởng cần được trẻ em tạo nên chứ không phải được tìm thấy như một viên sỏi hoặc nhận được từ tay người khác như một món quà” [11, tr. Theo ông, các cấu trúc nhận thức không phải do bẩm sinh mà chúng có một lịch sử phát sinh và phát triển, được hình thành từ hai cơ chế đồng hóa6 và điều ứng7. Vận dụng nền tảng lý luận này vào hoạt động giáo dục, Piaget J. cho rằng “học tập là quá trình cá nhân hình thành các tri thức cho mình.

Đó là quá trình cá nhân tổ chức hành động tìm tòi, khám phá thế giới bên ngoài và tổ chức lại chúng dưới dạng các lược đồ nhận thức” [33]. Thuyết của ông là một sự hướng dẫn có ích cho các nhà giáo dục trong việc đánh giá khả năng nhận thức của HS và ông cũng được xem là người tiên phong đặt cơ sở lý luận cho sự ra đời của thuyết kiến tạo. (1896 - 1934) đã nghiên cứu sự phát triển tâm lý của trẻ em và đưa ra khái niệm về “Vùng phát triển gần nhất” và quan điểm “Hợp tác trong học tập”. Những kết quả nghiên cứu của J.

Vygotsky đã tạo tiền đề cho lý thuyết kiến tạo trong dạy học. Lý thuyết kiến tạo đã trở thành một lý thuyết chặt chẽ 6 Đồng hoá là quá trình chủ thể (con người) tiếp nhận và xử lí các thông tin mới từ môi trường xung quanh nhằm đạt được mục tiêu nhận thức nào đó nhờ vào các kiến thức, kĩ năng đã có. Trong dạy học, đồng hóa là quá trình người học vận dụng kiến thức và kĩ năng đã có của mình để giải quyết tình huống học tập mới. 7 Điều ứng là quá trình chủ thể thích nghi với một sự kiện mới từ môi trường tác động vào và biến đổi nhận thức cũ sao cho phù hợp với bản chất của sự kiện tác động 9 trong khoa học giáo dục.

Tư tưởng cơ bản của lý thuyết kiến tạo là: Quá trình nhận thức thực chất là quá trình kiến tạo của chủ thể. Trên cơ sở lý thuyết kiến tạo của Jean Piaget, L.Vygotsky một số các nhà tâm lí học kế thừa và phát triển thêm một số vấn đề của thuyết kiến tạo. Hewson (1988), một nhà khoa học giáo dục và toán học cho rằng: Vai trò của người dạy trong dạy học kiến tạo là hết sức quan trọng. Người dạy cần làm được một số các bước sau: * Đặt mục tiêu cho công việc cần hướng tới * Tạo ra các tình huống phù hợp cho các hoạt động trong lớp.

* Tìm ra các vấn đề nảy sinh có liên quan và có ý nghĩa với người học * Cung cấp các mức khác nhau của vấn đề * Tạo ra một môi trường lớp học cho phép người học khám phá mà không sợ bị chê cười, nhạo báng. * Điều khiển các hoạt động trong lớp và chọn thời điểm thực sự thích hợp để can thiệp [59]. Tại Việt Nam, lý thuyết kiến tạo bắt đầu được vận dụng vào quá trình dạy học trong những năm đầu của thế kỉ XXI. Từ quá trình ứng dụng đó, nhiều nhà giáo dục học cũng đã đưa ra những quan điểm, đánh giá của mình về việc dạy học theo thuyết kiến tạo như sau: Khi nói về dạy học theo lý thuyết kiến tạo, Nguyễn Bá Kim (2017) cho rằng: “Học tập là quá trình người học xây dựng kiến thức cho mình bằng cách thích nghi với môi trường sinh ra những mâu thuẫn, những khó khăn, những sự mất cân bằng” [23].

10 Theo Phạm Gia Đức (1967): “Dạy học theo lý thuyết kiến tạo dựa trên kiến thức đã có của người học; việc xây dựng kiến thức mới phải phù hợp với những kiến thức, kinh nghiệm đã có của người học” [7]. Theo Nguyễn Danh Nam và Manyvanh leghangnga (2018) : “Dạy học theo quan điểm kiến tạo là giáo viên không đọc bài giảng, giải thích hoặc nỗ lực chuyển tải kiến thức mà là người tạo tình huống cho HS, thiết lập các cấu trúc cần thiết. Giáo viên là người xác nhận kiến thức, là người thể chế hóa kiến thức cho HS” [2] Như vậy, Từ quan điểm của J. Piaget, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về LTKT ngày càng thu hút nhiều nhà nghiên cứu.

Tác giả Nguyễn Hữu Châu đã nhấn mạnh một số luận điểm cơ bản làm nền tảng của LTKT như sau: - Thứ nhất, tri thức được kiến tạo một cách tích cực bởi chủ thể nhận thức, không phải tiếp thu một cách thụ động từ môi trường bên ngoài. Luận điểm này đã khẳng định vai trò quyết định của chủ thể - HS trong quá trình học tập, nó hoàn toàn phù hợp với thực tiễn hoạt động nhận thức. Vì quá trình học tập cần hình thành biểu trưng về các sự vật và quá trình, nhưng nó không phải là bản sao trực tiếp của thế giới bên ngoài, mà là thông qua kết cấu tri thức đã sẵn có như các tri thức kinh nghiệm trước đây và sách lược nhận thức,. để tiến hành xử lí các thông tin mới nhằm hình thành những tri thức mới.

Do vậy, trong qáu trình dạy học GV cần làm cho HS thấy được sự cần thiết của những tri thức đó để các em hứng thú, tích cực học tập. - Thứ hai, nhận thức là một quá trình thích nghi và tổ chức lại thế giới quan của chính mỗi người. Nhận thức không phải là khám phá một thế giới đang tồn tại bên ngoài ý thức của chủ thể. Về cơ bản quá trình nhận thức của HS cũng giống quá trình nhận thức về tự nhiên và xã hội của các nhà khoa học nhưng độc đáo vì được tiến hành trong những điều kiện sư phạm nhất định, không nhằm tìm ra cái mới mà là nhận thức cái mới cho bản thân rút ra từ kho tàng hiểu biết chung của loài người.

Quá trình nhận thức của HS chỉ nhằm mục đích chủ động, tái tạo lại tri thức của nhân loại cho chính bản thân mình, hơn nữa quá trình này lại được diễn ra trong môi trường đặc biệt, có sự hướng dẫn của người thầy. - Thứ ba, học là một quá trình mang tính xã hội, trẻ em phải tự hòa mình vào các hoạt động trí tuệ của những người xung quanh. Trong lớp học, HS không chỉ tham gia vào việc tái tạo tri thức của nhân loại mà còn tham gia vào quá trình hợp 11 tác với bạn học và với cả GV để giải thích, trao đổi, đàm phán và đánh giá vấn đề. Luận điểm này đã khẳng định vai trò quan trọng của sự tương tác giữa các cá nhân trong quá trình dạy học.

Bởi học tập không phải là một hoạt động chỉ diễn ra trong đầu óc con người, hay là một sự phát triển thụ động về các hành vi của con người, mà còn được hình thành bởi những tác động bên ngoài. - Thứ tư, những tri thức mới của mỗi cá nhân nhận được từ việc điều chỉnh lại thế giới quan của họ. Thế giới quan đó cần phải đáp ứng được những yêu cầu mà tự nhiên và thực trạng xã hội đặt ra. Như vậy, LTKT mặc dù đề cao vai trò chủ thể nhận thức nhưng vẫn không được xa rời mục tiêu giáo dục phổ thông, phù hợp với lứa tuổi, tri thức khoa học và những yêu cầu mà thực tiễn xã hội đặt ra.

Các loại kiến tạo trong dạy học: Dạy học theo thuyết kiến tạo có ba loại hình sau: kiến tạo cơ bản (Radical constructivism) và kiến tạo xã hội (Social constructivism) và kiến tạo biện chứng.  Kiến tạo cơ bản: Kiến tạo cơ bản hay còn được gọi là kiến tạo nội sinh, là lý thuyết về nhận thức với mục đích nhằm miêu tả cách thức cá nhân xây dựng tri thức cho bản thân trong quá trình học tập tri thức và là kết quả hoạt động của chính chủ thể. Kiến tạo cơ bản lấy kinh nghiệm đã sẵn có của cá nhân để làm nền tảng hình thành nên thế giới quan khoa học, đồng thời cũng quan tâm đến quá trình chuyển hóa nhận thức bên trong của mỗi người học. Vật liệu thô để người học xây dựng nên kiến thức mới đó chính là kinh nghiệm và kiến thức đã có.

Do vậy, trong quá trình dạy học giáo viên phải tạo điều kiện cho HS khai thác vốn kinh nghiệm, kiến thức sẵn có của mình, để từ đó giúp các em cảm thấy hứng thú và chủ động hơn trong các hoạt động học tập. Như thế, người học sẽ trở thành những người sở hữu những tri thức mà mình đã tự xây dựng nên. Thông qua các hoạt động như đồng hóa và điều ứng, tri thức mới được hình thành sẽ bao gồm cả quá trình kế thừa và phát triển các quan niệm đúng đã sẵn có. Đồng thời, cũng sẽ loại bỏ những quan niệm chưa đúng của người học.

Mặt mạnh của kiến tạo cơ bản đó là đã chỉ ra được cách thức người học tự xây dựng nên tri thức cho mình trong quá trình học tập, nhưng nếu chúng ta đề cao quá mức vai trò chủ động của mỗi cá nhân thì người học sẽ bị đặt trong tình trạng cô lập và các kiến thức xây dựng nên cũng sẽ bị thiếu tính xã hội. 12  Kiến tạo xã hội: Kiến tạo xã hội hay còn được gọi là kiến tạo ngoại sinh, kiến tạo xã hội chú ý tới mối quan hệ chặt chẽ giữa chủ thể nhận thức với môi trường xã hội ở bên ngoài trong quá trình hình thành các tri thức mới. Theo Vygotsky, việc học của con người nó không chỉ dừng lại ở quá trình kiến tạo cơ bản mà đồng thời còn được thực hiện thông qua sự tương tác và tranh luận trong cộng đồng. Bởi vậy, kiến thức được kiến tạo nên đều sẽ mang tính xã hội.

Kiến tạo xã hội đã nhấn mạnh vai trò của các yếu tố như văn hóa, các điều kiện xã hội và sự tác động của các yếu tố đó đến sự hình thành kiến thức.