Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học 1. Đổi mới phương pháp dạy học nhằm chú trọng phát triển năng lực của học sinh Định hướng chung về đổi mới PPDH. - Xác lập vị trí chủ thể của người học, đảm bảo tính tự giác tích cực, chủ động, sáng tạo của hoạt động học tập được thực hiện độc lập hoặc trong giao lưu: người học là chủ thể kiến tạo kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành thái độ.
Vai trò chủ thể của người học được khẳng định trong quá trình học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực chủ động và sáng tạo của chính bản thân mình. Để đảm bảo vai trò chủ thể của người học thì PPDH cần tạo ra được những hoạt động học tập có hướng đích và gợi động cơ để chuyển hóa nhu cầu xã hội thành nhu cầu nội tại của bản thân HS. Tùy theo mục tiêu và hoàn cảnh cụ thể, có thể tổ chức cho HS hoạt động độc lập hoặc trong giao lưu hợp tác. Cả hai hình thức này đều rất quan trọng đối với PPDH hiện đại.
Một mặt, hoạt động độc lập của HS là thành phần không thể thiếu để đảm bảo thành công của quá trình dạy học. Mặt khác, do bản chất xã hội của việc học tập thì hoạt động giao lưu hợp tác như học nhóm, học theo cặp là rất cần thiết. - Tri thức được cài đặt trong những tình huống có dụng ý sư phạm: theo chủ nghĩa kiến tạo trong tâm lý học, học tập là một quá trình trong đó người học xây dựng kiến thức cho mình bằng cách thích nghi với môi trường có mâu thuẫn, có những khó khăn và mất cân bằng. Vì vậy, muốn HS tiếp thu kiến thức một cách có hiệu quả thì người GV cần cài đặt tri thức vào những tình huống có dụng ý sư phạm để HS học tập trong hoạt động và bằng hoạt động thích nghi.
- Việc dạy học, dạy tự học thông qua toàn bộ quá trình dạy học: mục 7 đích dạy học đối với HS không phải chỉ là kết quả điểm số cụ thể của môn học, mà điều quan trọng hơn là ở bản thân của việc học, ở cách học, cách tổ chức và thực hiện quá trình học của mỗi HS. Để có thể sống và hoạt động suốt đời thì mỗi người phải luôn có tinh thần học hỏi, để học hỏi suốt đời thì cần phải có khả năng tự học. Khả năng này cần được rèn luyện ngay khi còn là HS ngồi trên ghế nhà trường. Vì vậy quá trình dạy học phải bao hàm cả việc dạy tự học.
- Sử dụng các PTDH làm gia tăng sức mạnh của con người: PTDH từ tài liệu in ấn và những đồ dùng dạy học đơn giản tới những phương tiện kĩ thuật hiện đại như thiết bị nghe nhìn, CNTT và truyền thông… giúp thiết lập những tình huống có dụng ý sư phạm, tổ chức các hoạt động giao lưu của thầy và trò. Đặc biệt, việc ứng dụng CNTT và truyền thông đang ngày càng phát huy thế mạnh của nó trên toàn thế giới. - Tạo niềm lạc quan học tập dựa trên lao động và thành quả cuả bản thân người học: hoạt động học tập ngoài đòi hỏi tính tích cực, tự giác, độc lập và sáng tạo của người học thì còn phải mang lại niềm vui, hứng thú lạc quan cho người học. Niềm vui có thể có được bằng nhiều cách khác nhau, nhưng quan trọng hơn cả vẫn là niềm lạc quan trong lao động và thành quả học tập của bản thân người học.
HS tự mình vật lộn tìm tòi, giải quyết được một bài toán khó, một tình huống có vấn đề mà GV đưa ra sẽ cảm thấy sung sướng và tự hào hơn rất nhiều việc tiếp nhận thụ động những kiến thức mà người khác áp đặt sẵn cho mình. Cho nên, cần tổ chức cho HS học tập sao cho HS luôn cảm thấy mình gần tới đích, chỉ cần nỗ lực gắng sức là có cơ hội thành công. - Xác định vai trò mới của người thầy với tư cách là người thiết kế, ủy thác, điều khiển, thể chế hóa: khẳng định vị trí chủ thể của HS dễ dẫn tới sự ngộ nhận về sự giảm sút vai trò của người thầy. Thực ra, vai trò và trách nhiệm của người thầy không hề bị suy giảm mà ngược lại nó càng nặng nề, nâng cao hơn.
Giờ đây, thầy trong vai trò mới là người thiết kế, ủy thác, điều khiển và thể chế hóa. Cụ thể: Thiết kế là lập kế hoạch, chuẩn bị quá trình dạy học cả về mục đích, 8 nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức. Ủy thác là biến ý đồ dạy của thầy thành nhiệm vụ học tập tự nguyện, tự giác của trò, là chuyển giao cho trò không phải những tri thức dưới dạng có sẵn mà là những tình huống để trò hoạt động và thích nghi. Điều khiển bao gồm sự động viên, hướng dẫn và đánh giá.
Thể chế hóa là xác nhận những kiến thức mới phát hiện đồng nhất những kiến thức riêng lẻ, mang màu sắc cá thể của từng HS. Chuẩn hóa theo chương trình cả về mức độ lẫn yêu cầu và cách thức diễn đạt, hướng dẫn HS vận dụng và ghi nhớ hoặc giải phóng khỏi trí nhớ nếu không cần thiết. Định hướng đổi mới PPDH theo quan điểm phát triển năng lực của HS Định hướng đổi mới PPDH theo quan điểm phát triển năng lực của HS không chỉ chú ý tính tích cực hóa HS về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn. Tăng cường việc học trong nhóm, đổi mới quan hệ GV - HS theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội.
Bên cạnh việc học tập những tri thức và kĩ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp. Việc đổi mới PPDH của GV được thể hiện qua bốn đặc trưng cơ bản sau: - Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập, từ đó giúp HS tự khám phá những điều chưa biết chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức được sắp đặt sẵn. Theo tinh thần này, GV là người tổ chức và chỉ đạo HS tiến hành các hoạt động học tập như nhớ lại kiến thức cũ, phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào các tình huống học tập hoặc tình huống thực tiễn… - Chú trọng rèn luyện cho HS những tri thức phương pháp để họ biết cách đọc SGK và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiến thức đã 9 có, biết cách suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới,… Các tri thức phương pháp thường là những quy tắc, quy trình, phương thức hành động, tuy nhiên cũng cần coi trọng cả các phương pháp có tính chất dự đoán, giả định (ví dụ: các bước cân bằng phương trình phản ứng hóa học, phương pháp giải bài tập toán học,…). Cần rèn luyện cho HS các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, đặc biệt hóa, khái quát hóa, tương tự, quy về quen thuộc… để dần hình thành và phát triển tiềm năng sáng tạo của HS.
- Tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác theo phương châm “tạo điều kiện cho HS nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn và thảo luận nhiều hơn”. Điều đó có nghĩa, mỗi HS vừa cố gắng tự lực một cách độc lập, vừa hợp tác chặt chẽ với nhau trong quá trình tiếp cận, phát hiện và tìm tòi kiến thức mới. Lớp học trở thành môi trường giao tiếp thầy – trò và trò – trò nhằm vận dụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyết các nhiệm vụ học tập chung. - Chú trọng ĐG kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiết trình dạy học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập (ĐG lớp học).
Chú trọng phát triển kĩ năng tự ĐG và ĐG lẫn nhau của HS với nhiều hình thức như theo lời giải, đáp án mẫu, theo hướng dẫn, hay tự xác định tiêu chí để có thể phê phán, tìm được nguyên nhân và nêu cách sữa chữa các sai sót. Một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học - Đổi mới việc thiết kế và chuẩn bị bài giảng: Đổi mới PPDH cần bắt đầu từ việc đổi mới thiết kế và chuẩn bị bài dạy. Để có một giáo án theo hướng đổi mới PPDH, trước tiên, GV cần xác định mục tiêu dạy học về kiến thức, kĩ năng một cách rõ ràng. Đối với nội dung dạy học thì không chỉ chú ý tới các năng lực chuyên môn mà cần chú ý tới phát triển các năng lực khác nữa như năng lực xã hội, năng lực cá thể… Còn việc lựa chọn các PPDH, PTDH cần dựa vào mối quan hệ giữa mục đích – nội dung - môi trường dạy học để lựa chọn cho phù hợp.
GV nên lựa chọn PPDH từ tổng quan cho cả bài học, rồi tới cho từng mục, từng ý trong bài dạy. 10 - Cải tiến các PPDH truyền thống, tăng cường vận dụng các PPDH tích cực: Đổi mới PPDH không có nghĩa là loại bỏ các PPDH truyền thống quen thuộc mà cần bắt đầu bằng việc cải tiến để nâng cao hiệu quả và hạn chế nhược điểm của chúng. Để nâng cao hiệu quả của các PPDH này người GV cần nắm vững những yêu cầu và sử dụng thành thạo các kỹ thuật của chúng trong việc chuẩn bị cũng như tiến hành bài lên lớp, chẳng hạn như kỹ thuật mở bài, kỹ thuật trình bày, giải thích trong khi thuyết trình, kỹ thuật đặt các câu hỏi và xử lý các câu trả lời trong đàm thoại, hay kỹ thuật làm mẫu trong luyện tập. Tuy nhiên, các PPDH truyền thống có những hạn chế tất yếu, vì thế bên cạnh các PPDH truyền thống thì việc sử dụng các PPDH mới, đặc biệt là những phương pháp và kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo của HS là rất cần thiết.
- Kết hợp đa dạng các phương pháp và hình thức dạy học: Không có một PPDH nào toàn năng phù hợp với mọi mục tiêu và nội dung dạy học. Mỗi phương pháp và hình thức dạy học có những ưu, nhựơc điểm và giới hạn sử dụng riêng, trong khi đó mục tiêu và nội dung dạy học thì lại rất đa dạng.
