Luận án tiến sĩ vận dụng phương pháp tình huống trong dạy học nội dung pháp luật trong môn giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông

Luận án tiến sĩ nghiên cứu vận dụng phương pháp tình huống trong dạy học pháp luật môn giáo dục công dân tại trường trung học phổ thông.

• Tác giả: Hà Thanh Hải
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đào Đức Doãn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Giáo dục công dân
• Đề tài: Vận Dụng Phương Pháp Tình Huống Trong Dạy Học Pháp Luật Ở Trường Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ VẬN DỤNG PPTH TRONG DẠY HỌC NỘI DUNG PHÁP LUẬT TRONG MÔN GDCD CẤP THPT
• 1.1. Tình hình nghiên cứu vấn đề PPTH trong dạy học
• 1.2. Về TH trong dạy học
• 1.3. Về TH có vấn đề
• 1.4. Về PPTH trong dạy học
• 1.5. Tình hình nghiên cứu vấn đề vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật ở môn GDCD cấp THPT
• 1.6. Về sự cần thiết vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật ở môn GDCD
• 1.7. Về những thuận lợi và khó khăn trong dạy học nội dung pháp luật bằng vận dụng PPTH
• 1.8. Về nguyên tắc, biện pháp tổ chức dạy học pháp luật bằng vận dụng PPTH
• 1.9. Những kết quả được kế thừa và những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG VẬN DỤNG PPTH TRONG DẠY HỌC NỘI DUNG PHÁP LUẬT TRONG MÔN GDCD CẤP THPT
• 2.1. Cơ sở lí luận của việc vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật trong môn GDCD cấp THPT
• 2.2. Tình huống pháp luật trong dạy học
• 2.3. Phương pháp tình huống và vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật môn GDCD cấp THPT
• 2.4. Thực trạng vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật môn GDCD tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng
• 2.5. Khảo sát thực trạng vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật môn GDCD tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng
• 2.6. Đánh giá thực trạng và những vấn đề đặt ra từ thực trạng vận dụng PPTH trong dạy học pháp luật môn GDCD cấp THPT
• 3. CHƯƠNG 3: NGUYÊN TẮC VÀ BIỆN PHÁP VẬN DỤNG PPTH TRONG DẠY HỌC NỘI DUNG PHÁP LUẬT TRONG MÔN GDCD CẤP THPT
• 3.1. Nguyên tắc vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật trong môn GDCD cấp THPT
• 3.2. Bảo đảm mục tiêu dạy học
• 3.3. Bảo đảm tình huống pháp luật phải là THCVĐ và theo quy định của pháp luật nước CHXHCN Việt Nam
• 3.4. Bảo đảm phát huy tính tích cực học tập của học sinh
• 3.5. Bảo đảm tính thực tiễn
• 3.6. Đảm bảo tính vừa sức
• 3.7. Biện pháp vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật trong môn GDCD cấp THPT
• 3.7.1. Lựa chọn nội dung và xây dựng tình huống
• 3.7.2. Tổ chức dạy học giải quyết tình huống
• 3.7.3. Kiểm tra, đánh giá trong dạy học vận dụng PPTH
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Kế hoạch thực nghiệm sư phạm
• 4.2. Mục đích thực nghiệm
• 4.3. Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm
• 4.4. Phương pháp thực nghiệm
• 4.5. Tiêu chí lựa chọn, đánh giá thực nghiệm
• 4.6. Tổ chức thực nghiệm
• 4.7. Thiết kế giáo án thực nghiệm
• 4.8. Tiến hành thực nghiệm
• 4.9. Kết quả thực nghiệm
• 4.9.1. PP xử lý kết quả thực nghiệm
• 4.9.2. Kết quả thực nghiệm giai đoạn 1: thực nghiệm thăm dò
• 4.9.3. Kết quả thực nghiệm giai đoạn 2: thực nghiệm tác động
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐÃ CÔNG BÁ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phương pháp tình huống trong dạy học pháp luật

Phương pháp tình huống (PPTH) là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, được áp dụng rộng rãi trong giáo dục, đặc biệt là trong dạy học pháp luật. PPTH giúp học sinh (HS) phát triển kỹ năng giải quyết tình huống thực tế, từ đó nâng cao khả năng tư duy phản biện và khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Theo nghiên cứu, việc áp dụng PPTH trong dạy học pháp luật không chỉ giúp HS hiểu rõ hơn về các quy định pháp luật mà còn tạo điều kiện cho các em thực hành và trải nghiệm thực tế. "Việc sử dụng tình huống trong dạy học không chỉ giúp HS nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng sống cần thiết cho các em trong tương lai".

1.1. Tình huống trong giáo dục

Tình huống trong giáo dục là những tình huống cụ thể được thiết kế để giúp HS giải quyết vấn đề, từ đó hình thành và phát triển các kỹ năng cần thiết. Trong dạy học pháp luật, tình huống có thể là các vụ việc pháp lý thực tế, giúp HS nhận thức rõ hơn về quyền và nghĩa vụ của công dân. Việc sử dụng tình huống trong dạy học không chỉ tạo sự hứng thú cho HS mà còn giúp các em phát triển tư duy phản biện và khả năng phân tích. "Tình huống giáo dục là cầu nối giữa lý thuyết và thực tiễn, giúp HS áp dụng kiến thức vào cuộc sống".

II. Lợi ích của việc áp dụng phương pháp tình huống trong dạy học pháp luật

Việc áp dụng PPTH trong dạy học pháp luật mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Đầu tiên, nó giúp HS phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề thông qua việc phân tích và xử lý các tình huống pháp lý cụ thể. Thứ hai, PPTH khuyến khích HS tham gia tích cực vào quá trình học tập, từ đó nâng cao tính tự giác và trách nhiệm trong việc học. "Học sinh không chỉ là người tiếp nhận kiến thức mà còn là người chủ động khám phá và tìm hiểu". Cuối cùng, việc áp dụng PPTH còn giúp giáo viên dễ dàng đánh giá năng lực và sự tiến bộ của HS thông qua các tình huống thực tế.

2.1. Phát triển kỹ năng giải quyết tình huống

Kỹ năng giải quyết tình huống là một trong những kỹ năng quan trọng mà HS cần phát triển trong quá trình học tập. PPTH giúp HS rèn luyện khả năng phân tích, đánh giá và đưa ra quyết định trong các tình huống pháp lý cụ thể. Việc này không chỉ giúp HS nắm vững kiến thức pháp luật mà còn trang bị cho các em những kỹ năng cần thiết để đối phó với các tình huống trong cuộc sống. "Kỹ năng giải quyết tình huống là chìa khóa để HS tự tin hơn trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn".

III. Thực trạng và thách thức trong việc áp dụng phương pháp tình huống

Mặc dù PPTH đã được áp dụng trong nhiều trường học, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc triển khai. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt tài liệu và nguồn lực để xây dựng các tình huống giáo dục phù hợp. Ngoài ra, không phải giáo viên nào cũng có đủ kỹ năng và kinh nghiệm để áp dụng PPTH một cách hiệu quả. "Để PPTH thực sự phát huy hiệu quả, cần có sự đầu tư và hỗ trợ từ các cấp quản lý giáo dục". Việc đào tạo giáo viên về PPTH cũng là một yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học.

3.1. Thiếu hụt tài liệu và nguồn lực

Thiếu hụt tài liệu và nguồn lực là một trong những rào cản lớn trong việc áp dụng PPTH. Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc tìm kiếm và xây dựng các tình huống giáo dục phù hợp với nội dung dạy học. Điều này dẫn đến việc áp dụng PPTH không đạt hiệu quả như mong muốn. "Cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng để cung cấp tài liệu và hướng dẫn cho giáo viên trong việc áp dụng PPTH".

IV. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng phương pháp tình huống

Để nâng cao hiệu quả áp dụng PPTH trong dạy học pháp luật, cần có một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần tăng cường đào tạo giáo viên về PPTH, giúp họ nắm vững các kỹ năng cần thiết để áp dụng phương pháp này. Thứ hai, cần xây dựng hệ thống tài liệu và nguồn lực phong phú để hỗ trợ giáo viên trong việc thiết kế các tình huống giáo dục. "Giáo viên cần được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng để có thể áp dụng PPTH một cách hiệu quả". Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các trường học và các cơ quan chức năng để tạo ra môi trường học tập thuận lợi cho HS.

4.1. Đào tạo giáo viên

Đào tạo giáo viên là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả áp dụng PPTH. Các chương trình đào tạo cần tập trung vào việc trang bị cho giáo viên các kỹ năng cần thiết để thiết kế và triển khai các tình huống giáo dục. "Đào tạo giáo viên không chỉ giúp nâng cao chất lượng dạy học mà còn tạo ra những giáo viên tâm huyết và sáng tạo".

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Vận dụng phương pháp tình huống trong dạy học nội dung pháp luật trong môn Giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông" do nghiên cứu sinh Hồ Thanh Hải thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đào Đức Doãn, bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (năm 2023), thuộc chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Giáo dục chính trị (mã số: 9.14.01.11).

Bối cảnh và tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh, cụ thể hóa qua Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Trong chương trình giáo dục phổ thông, môn Giáo dục công dân (GDCD) giữ vai trò chủ đạo trong việc định hướng, giáo dục ý thức và hành vi công dân. Về mặt phân bổ thời lượng, trong Chương trình GDCD 2006 cấp trung học phổ thông (THPT), mạch nội dung giáo dục pháp luật (GDPL) được bố trí tập trung tại lớp 12, chiếm 1/3 tổng thời lượng toàn cấp học; sang Chương trình GDCD 2018 (môn Giáo dục Kinh tế và Pháp luật - GDKT&PL), nội dung GDPL được triển khai xuyên suốt ở cả 3 khối lớp (10, 11 và 12), chiếm 1/2 tổng thời lượng chương trình môn học. Mặc dù phương pháp tình huống (PPTH) có ưu thế trong việc tích cực hóa hoạt động nhận thức và gắn liền tri thức pháp lý với thực tiễn, việc vận dụng phương pháp này tại các trường THPT vẫn còn những bất cập: giáo viên nặng về truyền thụ kiến thức một chiều, chưa làm chủ quy trình tổ chức dạy học tình huống và chưa chuyển hóa được nhận thức pháp luật thành hành vi thực tế.

Mục đích nghiên cứu của luận án là từ việc nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng, đề xuất các nguyên tắc và biện pháp vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật ở môn GDCD cấp THPT theo định hướng phát triển năng lực, nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học bộ môn. Để đạt được mục đích này, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến việc vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật môn GDCD cấp THPT.
2. Xác lập cơ sở lí luận và khảo sát, đánh giá thực trạng vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật môn GDCD cấp THPT.
3. Đề xuất hệ thống nguyên tắc và các biện pháp sư phạm vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật môn GDCD cấp THPT.
4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các nguyên tắc, biện pháp đã đề xuất.

Giả thuyết khoa học của luận án xác định: Trong dạy học nội dung pháp luật ở môn GDCD tại trường THPT nhằm hình thành và phát triển năng lực cho học sinh, PPTH là phương pháp có nhiều ưu thế. Căn cứ vào lí luận về phương pháp dạy học tình huống và đặc thù của dạy học pháp luật, nếu đề xuất và vận dụng đồng bộ các nguyên tắc, biện pháp sư phạm phù hợp theo đúng yêu cầu khoa học thì quá trình dạy học sẽ đáp ứng yêu cầu cần đạt về phẩm chất, năng lực, phát huy tính tích cực học tập của học sinh, qua đó nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD.

Khách thể nghiên cứu là quá trình dạy học môn GDCD cấp THPT. Đối tượng nghiên cứu là cơ sở lý luận, thực trạng cùng hệ thống nguyên tắc và biện pháp vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật môn GDCD cấp THPT. Phạm vi nghiên cứu được xác định:

• Về nội dung: Nghiên cứu vận dụng PPTH trong dạy học mạch nội dung pháp luật môn GDCD cấp THPT theo Chương trình 2006, có liên hệ định hướng Chương trình 2018.
• Về không gian: Khảo sát thực trạng và tổ chức thực nghiệm sư phạm tại 21 trường THPT công lập thuộc 07 quận, huyện trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (đại diện đủ 3 vùng: đô thị/thành phố, nông thôn và vùng khó khăn).
• Về thời gian: Thu thập dữ liệu thực trạng và triển khai thực nghiệm trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2022.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân tích, hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu vấn đề theo các nhóm nội dung:

Về tình huống và phương pháp tình huống trong dạy học nói chung: Luận án truy nguyên việc sử dụng tình huống từ các đối thoại cổ đại trong Luận ngữ (Khổng Tử), Nam Hoa kinh (Trang Tử) và Hippias (Platon). Về mặt phương pháp học thuật hiện đại, năm 1870, Giáo sư Christopher Columbus Langdell đã khởi xướng phương pháp nghiên cứu tình huống tại Trường Luật thuộc Đại học Harvard (Hoa Kỳ), sau đó lan rộng sang Đại học Western Ontario (Canada) cùng các khối ngành y học, quản trị kinh doanh. Khái niệm và đặc trưng tình huống được luận án điểm lại qua quan điểm của các học giả quốc tế như Gomez-Ibanez, Boehrer, Herreid, Chamberland, Lavoie, Marquis (1995), Soul B. Robinsoln, Sarah Crowe et al. (2011), Jay Wwisecarver, Selma Wassermann, Sue Dockett, John Thomas, Waterman M., Garvin D.; cùng các nhà nghiên cứu trong nước như Hoàng Phê, Vũ Dũng, Phan Thế Sủng và Lưu Xuân Mới, Trần Văn Hà, Phan Thị Hồng Vinh, Nguyễn Thị Thanh Mai, Trần Thị Tuyết Oanh, Nguyễn Hữu Lam, Phan Trọng Ngọ, Tô Văn Hòa, Nguyễn Thị Minh Phương, Phạm Thị Túy, Lê Viết Chung, Vũ Đình Bảy, Lưu Thu Thủy, Lê Thị Lý, Nguyễn Ngọc Bảo, Trần Kiệm, Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường, Nguyễn Thị Phương Hoa, Lê Đình Trung, Phan Thị Thanh Hải, Vũ Thị Nguyệt, Phạm Vũ Nhật Uyên, Mai Văn Hưng, Trịnh Văn Biểu, Khammansengsy, Vi Thị Hạnh Thi, Trần Thị Bích Hường, Nguyễn Minh Lan, Nguyễn Thị Thanh Hà, Phạm Thị Bích Ngọc.

Về tình huống có vấn đề trong dạy học: Luận án kế thừa các luận điểm lý thuyết của Rubinstein, A.M. Machiuskin, Lence, Macmutov, Vũ Hồng Tiến, Dương Giảng Thiên Hương và phân loại 4 dạng tình huống có vấn đề của Nguyễn Ngọc Quang (tình huống nghịch lý, tình huống lựa chọn, tình huống bác bỏ, tình huống tại sao).

Về vận dụng phương pháp tình huống trong dạy học pháp luật môn GDCD cấp THPT: Các công trình tiêu biểu được khảo lược gồm sách giáo viên GDCD 12 của Mai Văn Bính cùng cộng sự; các nghiên cứu của Phan Thị Hà, Nguyễn Khắc Hùng, Đồng Toàn Diện, Hà Đức Kiêm, Mai Thị Anh, Dương Thị Thúy Nga, Ngô Thành Y, Vương Thị Bích Thủy, Nguyễn Thanh Huyên, Trần Thị Hằng, Vũ Thị Tùng Hoa, Nguyễn Thị Hoàng Lan, Nguyễn Thị Hà, Cao Thị Hoài Thu, Nguyễn Thị Huệ, cùng các luận án tiến sĩ chuyên ngành liên quan của Lã Văn Mãn (2005), Bùi Thị Mùi (2005), Ngô Thị Diệu Nga (2000), Nguyễn Thị Thanh Mai.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Mặc dù lí luận về PPTH và việc dạy học GDCD đã có những công trình đề cập ở phạm vi từng bài hoặc kỹ thuật riêng lẻ, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống về cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng diện rộng trên địa bàn đa dạng vùng miền (thành thị, nông thôn, vùng khó khăn), từ đó xây dựng đồng bộ hệ thống nguyên tắc, quy trình thiết kế tình huống và các biện pháp sư phạm chuyên biệt cho mạch kiến thức pháp luật môn GDCD cấp THPT theo định hướng phát triển năng lực. Luận án được thực hiện nhằm trực tiếp giải quyết khoảng trống này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết nền tảng của luận án dựa trên Thuyết kiến tạo (Constructivism), bao gồm:

• Lý thuyết kiến tạo nhận thức của Jean Piaget: Nhấn mạnh vai trò của tri thức nền tảng, tính tích cực nhận thức của chủ thể và quá trình người học tự giải quyết vấn đề để thích nghi, đồng hóa và điều biến cấu trúc nhận thức.
• Lý thuyết kiến tạo xã hội của Lev Vygotsky: Khẳng định hoạt động học tập mang tính chất tương tác xã hội thông qua ngôn ngữ, đối thoại, hợp tác nhóm trong môi trường sư phạm.

Về phương pháp luận, luận án quán triệt 3 tiếp cận nghiên cứu:

• Tiếp cận hệ thống - cấu trúc: Xem xét việc vận dụng PPTH trong mối quan hệ hữu cơ với các phương pháp dạy học tích cực khác (đóng vai, dạy học dự án, dạy học nêu vấn đề, thảo luận nhóm).
• Tiếp cận năng lực: Định hướng việc giải quyết tình huống pháp luật nhằm hình thành phẩm chất, năng lực công dân, chuyển hóa tri thức lý thuyết thành kỹ năng ứng xử và thực hiện pháp luật.
• Tiếp cận thực tiễn: Thiết kế tình huống và quy trình tổ chức phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý học sinh và điều kiện kinh tế, xã hội, giáo dục tại các vùng miền khác nhau.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu cụ thể gồm hai nhóm:

1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp tài liệu; phương pháp lịch sử và logic; quy nạp và diễn dịch để hệ thống hóa cơ sở lí luận.
2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

• Phương pháp điều tra: Sử dụng phiếu hỏi khảo sát cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh tại 21 trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.
• Phương pháp quan sát sư phạm: Dự giờ các tiết dạy thực nghiệm và đối chứng để theo dõi hành vi, thái độ, mức độ hứng thú và tính tích cực học tập của học sinh.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thiết kế thực nghiệm song song (lớp thực nghiệm và lớp đối chứng) qua hai giai đoạn (thăm dò và tác động) để đo lường sự biến chuyển về năng lực học sinh.
• Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Đánh giá bài kiểm tra, phiếu học tập, vở ghi, sản phẩm xử lý tình huống của học sinh.
• Phương pháp chuyên gia: Xin ý kiến các nhà khoa học giáo dục, chuyên gia phương pháp và giáo viên cốt cán để thẩm định phiếu khảo sát, nguyên tắc, biện pháp và bài tập tình huống.
• Phương pháp thống kê toán học: Thu thập, mã hóa và xử lý các tham số đặc trưng thống kê (điểm trung bình, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên, giá trị kiểm định t-Student, hệ số tương quan) bằng phần mềm Microsoft Excel.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật trong môn GDCD cấp THPT

Chương 1 tổng hợp các hướng nghiên cứu trong nước và quốc tế về khái niệm, bản chất của tình huống, tình huống có vấn đề và phương pháp tình huống. Tác giả chỉ ra các ưu điểm cốt lõi của PPTH (tạo môi trường học tập tích cực, gắn lý thuyết với thực tiễn, phát triển tư duy phản biện và năng lực giải quyết vấn đề) cùng các khó khăn, thách thức (đòi hỏi giáo viên đầu tư nhiều thời gian, công sức biên soạn tình huống; nguy cơ học sinh lạc đề hoặc nản chí nếu tình huống quá phức tạp). Trên cơ sở phân tích các công trình về dạy học pháp luật môn GDCD lớp 12, chương này khẳng định tính tất yếu của việc kế thừa các thành tựu lý luận đi trước, đồng thời xác lập các nội dung cần tiếp tục nghiên cứu sâu: xây dựng khái niệm tình huống pháp luật, phân loại, xác định cấu trúc tình huống, hoàn thiện quy trình thiết kế và hệ thống hóa các biện pháp thực thi phù hợp với bối cảnh đổi mới chương trình giáo dục phổ thông.

Chương 2: Cơ sở lí luận và thực trạng vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật trong môn GDCD cấp THPT

Về mặt lý luận, chương 2 định nghĩa: Tình huống pháp luật trong dạy học là những tình huống có thực hoặc giả định, chứa đựng vấn đề cần phải giải quyết liên quan đến pháp luật, được lựa chọn hoặc thiết kế trên cơ sở những mối liên hệ nhất định giữa kiến thức lý thuyết với kinh nghiệm của người học, được giáo viên sử dụng trong quá trình dạy học nhằm đạt được mục tiêu bài học đặt ra về thái độ, hành vi thực hiện pháp luật của người học.

Luận án phân loại tình huống pháp luật theo nguồn gốc và tính chất nhận thức:

• Căn cứ nguồn gốc: Tình huống pháp luật có thực và tình huống pháp luật giả định.
• Căn cứ tính chất tâm lý - nhận thức: Tình huống pháp luật phê phán, tình huống pháp luật bất ngờ, tình huống pháp luật không phù hợp, tình huống pháp luật xung đột, tình huống pháp luật bác bỏ.

Cấu trúc một tình huống pháp luật dạy học chuẩn gồm 3 phần:

1. Phần mở đầu: Nêu tóm tắt bối cảnh không gian, thời gian, nhân vật của tình huống thực tế.
2. Phần nội dung: Mô tả diễn biến chi tiết sự việc, hành vi chứa đựng mâu thuẫn pháp lý cần giải quyết.
3. Phần yêu cầu cần giải quyết: Hệ thống câu hỏi định hướng, thúc đẩy học sinh phân tích, đối chiếu quy định pháp luật để tìm phương án xử lý.

Quy trình thiết kế tình huống pháp luật gồm 3 bước:

• Bước 1: Lựa chọn nội dung dạy học để xây dựng/thiết kế tình huống.
• Bước 2: Thiết kế tình huống pháp luật (xác định mục tiêu, cốt truyện, mâu thuẫn pháp lý và câu hỏi xử lý).
• Bước 3: Rà soát, hoàn thiện tình huống pháp luật theo các tiêu chí sư phạm.

Về thực trạng, tác giả khảo sát tại 21 trường THPT trên địa bàn 7 quận/huyện của TP. Đà Nẵng. Kết quả cho thấy: Đa số giáo viên và học sinh đều nhận thức được tầm quan trọng và tính cần thiết của việc vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật. Tuy nhiên, mức độ vận dụng thường xuyên còn thấp; quy trình thực hiện chưa bài bản; các tình huống chủ yếu lấy nguyên mẫu trong sách giáo khoa mà ít được cập nhật từ thực tiễn đời sống; việc kết hợp với các kỹ thuật dạy học tích cực khác còn lúng túng; khâu kiểm tra, đánh giá chưa đo lường được đầy đủ các chỉ báo năng lực hành vi pháp luật của học sinh.

Chương 3: Nguyên tắc và biện pháp vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật trong môn GDCD cấp THPT

Luận án đề xuất hệ thống 5 nguyên tắc sư phạm:

1. Bảo đảm mục tiêu dạy học: Tình huống phải bám sát yêu cầu cần đạt về kiến thức, kỹ năng, thái độ, phẩm chất và năng lực của bài học.
2. Bảo đảm tình huống pháp luật phải là tình huống có vấn đề và theo quy định của pháp luật nước CHXHCN Việt Nam: Tình huống phải chứa mâu thuẫn nhận thức pháp lý thực sự và nội dung giải quyết phải tuyệt đối chuẩn xác theo hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.
3. Bảo đảm phát huy tính tích cực học tập của học sinh: Giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn, ủy thác nhiệm vụ; học sinh là chủ thể tự khám phá, tranh luận và chiếm lĩnh tri thức.
4. Bảo đảm tính thực tiễn: Ngữ liệu tình huống phải mang tính thời sự, gần gũi với đời sống lứa tuổi học sinh THPT và thực tế địa phương.
5. Đảm bảo tính vừa sức: Độ phức tạp của tình huống phải phù hợp với trình độ nhận thức, vốn kinh nghiệm của học sinh ở từng khối lớp, từng địa bàn.

Trên cơ sở các nguyên tắc, luận án xây dựng 3 nhóm biện pháp sư phạm cốt lõi:

• Biện pháp 1: Lựa chọn nội dung và xây dựng tình huống: Giáo viên căn cứ chuẩn chương trình, lựa chọn các đơn vị kiến thức trọng tâm (như vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lý, quyền bình đẳng của công dân, các quyền tự do cơ bản), tiến hành thu thập ngữ liệu thực tế từ báo chí, đời sống pháp lý để thiết kế ngân hàng tình huống đa dạng, bám sát cấu trúc 3 phần.
• Biện pháp 2: Tổ chức dạy học giải quyết tình huống: Triển khai theo quy trình dạy học tích cực gồm các pha: (1) Giáo viên giới thiệu, chuyển giao tình huống; (2) Học sinh tiếp nhận, nghiên cứu độc lập và làm việc theo nhóm; (3) Đại diện các nhóm báo cáo phương án xử lý, tranh luận và bảo vệ giải pháp; (4) Giáo viên nhận xét, thể chế hóa kiến thức pháp luật và rút ra bài học hành vi. Tăng cường phối hợp PPTH với phương pháp đóng vai, thảo luận nhóm và kỹ thuật phòng tranh, khăn trải bàn.
• Biện pháp 3: Kiểm tra, đánh giá trong dạy học vận dụng PPTH: Xây dựng ma trận đề kiểm tra, thang đo bảng kiểm quan sát hành vi, rubrics đánh giá năng lực giải quyết tình huống pháp luật của học sinh thông qua các sản phẩm học tập và bài kiểm tra định kỳ.

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại các trường THPT trên địa bàn TP. Đà Nẵng, chia thành 2 giai đoạn với các cặp lớp Thực nghiệm (TN) và Đối chứng (ĐC) tương đương về sĩ số, điều kiện học tập và năng lực đầu vào:

• Giai đoạn 1: Thực nghiệm thăm dò (tiến hành qua Vòng 1 và Vòng 2): Nhằm kiểm tra mức độ phù hợp của các giáo án thiết kế theo PPTH, tinh chỉnh hệ thống câu hỏi tình huống và hoàn thiện phiếu quan sát.
• Giai đoạn 2: Thực nghiệm tác động (tiến hành qua Vòng 1 và Vòng 2): Triển khai dạy học thực nghiệm theo hệ thống nguyên tắc và biện pháp đã đề xuất ở Chương 3 (lớp TN dạy bằng PPTH cải tiến, lớp ĐC dạy theo phương pháp truyền thống). Đánh giá năng lực học sinh thông qua bài kiểm tra số 1 và bài kiểm tra số 2 kết hợp quan sát định lượng.

Dữ liệu thực nghiệm được thu thập, xử lý qua các bảng tham số đặc trưng thống kê:

Tham số thống kê đặc trưng	Lớp Đối chứng (ĐC)	Lớp Thực nghiệm (TN)
Điểm trung bình ($\overline{X}$)	Luôn đạt mức thấp hơn rõ rệt	Đạt cao hơn ổn định qua các vòng
Độ lệch chuẩn ($S$)	Giá trị phân tán điểm số lớn hơn	Độ tập trung điểm số đồng đều hơn
Hệ số biến thiên ($V%$)	Dao động ở mức cao hơn	Hệ số biến thiên thấp, dữ liệu tin cậy
Phân loại mức độ năng lực	Tỷ lệ học sinh đạt mức Khá, Giỏi thấp hơn; mức Trung bình, Yếu chiếm tỷ lệ đáng kể	Tỷ lệ học sinh đạt mức Khá, Giỏi tăng cao rõ rệt; tỷ lệ Trung bình, Yếu giảm mạnh

Kết quả phân tích thống kê và kiểm định giả thuyết cho thấy sự khác biệt về điểm số và mức độ biểu hiện năng lực xử lý tình huống pháp luật giữa lớp TN và lớp ĐC có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$), chứng minh tính khả thi, hiệu quả của hệ thống nguyên tắc và biện pháp do luận án đề xuất.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về lý luận và thực tiễn:

Về mặt lí luận:

• Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về phương pháp tình huống trong giáo dục học; xác định rõ khái niệm, đặc điểm, cấu trúc 3 phần và phân loại tình huống pháp luật trong dạy học môn GDCD cấp THPT.
• Xây dựng quy trình 3 bước chuẩn hóa cho việc lựa chọn, thiết kế và hoàn thiện tình huống pháp luật dạy học.
• Xác lập hệ thống 5 nguyên tắc sư phạm và 3 nhóm biện pháp tổ chức dạy học, kiểm tra đánh giá theo định hướng tiếp cận năng lực, góp phần bổ sung vào lý luận dạy học bộ môn Giáo dục chính trị.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh toàn diện, khách quan về thực trạng vận dụng PPTH trong dạy học nội dung pháp luật tại 21 trường THPT thuộc 7 quận, huyện tại TP. Đà Nẵng, đại diện cho 3 vùng địa bàn (đô thị, nông thôn, vùng khó khăn).
• Thiết kế hệ thống giáo án thực nghiệm, ngân hàng tình huống pháp luật và bộ công cụ kiểm tra, đánh giá năng lực xử lý tình huống pháp luật có giá trị ứng dụng trực tiếp cho giáo viên THPT.
• Đề xuất các khuyến nghị cụ thể đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo, các Sở Giáo dục và Đào tạo, cán bộ quản lý trường THPT, các cơ sở đào tạo giáo viên và giáo viên trực tiếp giảng dạy nhằm triển khai hiệu quả Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (môn GDKT&PL).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm mới chỉ tập trung trên địa bàn các trường THPT công lập tại thành phố Đà Nẵng, chưa mở rộng ra các tỉnh, thành phố khác thuộc các vùng kinh tế - xã hội khác nhau trên toàn quốc.
• Dữ liệu thực nghiệm tập trung vào chương trình GDCD lớp 12 (Chương trình 2006) trong giai đoạn giao thời, dù đã đối sánh và định hướng sang Chương trình 2018 nhưng chưa kiểm chứng trọn vẹn toàn bộ các chủ đề pháp luật của cả 3 lớp 10, 11, 12 thuộc môn Giáo dục Kinh tế và Pháp luật mới.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi khảo sát, kiểm nghiệm hệ thống biện pháp tại các loại hình trường học khác nhau (trường chuyên, trường ngoài công lập, trung tâm giáo dục thường xuyên) trên phạm vi nhiều vùng miền toàn quốc.
• Nghiên cứu biên soạn hệ thống tình huống chuyên sâu cho toàn bộ các mạch nội dung pháp luật trong môn Giáo dục Kinh tế và Pháp luật cấp THPT theo Chương trình 2018, kết hợp ứng dụng công nghệ số và học liệu đa phương tiện trong tổ chức dạy học tình huống.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Sư phạm Giáo dục chính trị / Lý luận và PPDH Giáo dục chính trị: Tham khảo khung lý thuyết về tình huống pháp luật, quy trình thiết kế công cụ đo lường năng lực và phương pháp xử lý số liệu thực nghiệm sư phạm bằng thống kê toán học.
• Giảng viên các trường Đại học Sư phạm, Cao đẳng Sư phạm: Sử dụng Chương 2 và Chương 3 làm tài liệu giảng dạy học phần Phương pháp dạy học môn GDCD / GDKT&PL, rèn luyện nghiệp vụ sư phạm và kỹ năng thiết kế bài tập tình huống cho giáo sinh.
• Giáo viên môn GDCD / GDKT&PL tại các trường THPT: Khai thác trực tiếp quy trình 3 bước thiết kế tình huống, hệ thống tình huống mẫu, các biện pháp tổ chức hoạt động nhóm và tiêu chí rubrics đánh giá học sinh trong Chương 3 và phần phụ lục giáo án.
• Cán bộ quản lý giáo dục, chuyên viên phụ trách môn học tại các Sở/Phòng GD&ĐT: Tham khảo căn cứ thực tiễn để xây dựng kế hoạch tập huấn, bồi dưỡng giáo viên về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm tình huống pháp luật trong dạy học môn GDCD được luận án định nghĩa như thế nào? Tình huống pháp luật trong dạy học là những tình huống có thực hoặc giả định, chứa đựng vấn đề cần phải giải quyết liên quan đến pháp luật, được lựa chọn hoặc thiết kế trên cơ sở những mối liên hệ nhất định giữa kiến thức lí thuyết với kinh nghiệm của người học, được giáo viên sử dụng trong quá trình dạy học nhằm đạt được mục tiêu bài học đặt ra về thái độ, hành vi thực hiện pháp luật của người học.

2. Cấu trúc chuẩn của một tình huống pháp luật dạy học gồm những thành phần nào? Theo luận án, một tình huống pháp luật hoàn chỉnh gồm 3 phần:

• Phần mở đầu: Nêu vắn tắt bối cảnh thực tế có tính xác thực cao.
• Phần nội dung: Mô tả chi tiết diễn biến sự việc, thông tin chứa đựng mâu thuẫn pháp lý cần xử lý.
• Phần yêu cầu cần giải quyết: Câu hỏi mở hoặc yêu cầu nhiệm vụ định hướng học sinh vận dụng kiến thức, kỹ năng để phân tích, đánh giá và lựa chọn giải pháp phù hợp với pháp luật.

3. Quy trình thiết kế tình huống pháp luật được luận án xác định qua các bước nào? Quy trình gồm 3 bước:

• Bước 1: Lựa chọn nội dung dạy học để xây dựng/thiết kế tình huống pháp luật (phù hợp mục tiêu bài học, có tính thời sự, gắn với đời sống học sinh).
• Bước 2: Thiết kế tình huống pháp luật (xác định mục tiêu, cấu trúc nội dung, mâu thuẫn pháp lý và câu hỏi xử lý).
• Bước 3: Rà soát, hoàn thiện tình huống pháp luật (kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp, tính vừa sức và ngôn phong diễn đạt).

4. Luận án đề xuất những nguyên tắc cốt lõi nào khi vận dụng PPTH? Luận án đề xuất 5 nguyên tắc: (1) Bảo đảm mục tiêu dạy học; (2) Bảo đảm tình huống pháp luật phải là tình huống có vấn đề và theo đúng quy định của pháp luật nước CHXHCN Việt Nam; (3) Bảo đảm phát huy tính tích cực học tập của học sinh; (4) Bảo đảm tính thực tiễn; (5) Đảm bảo tính vừa sức.

5. Quá trình thực nghiệm sư phạm của luận án được triển khai như thế nào? Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại các trường THPT trên địa bàn TP. Đà Nẵng qua 2 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (Thực nghiệm thăm dò): Tiến hành qua Vòng 1 và Vòng 2 để hoàn thiện phương án giáo án và công cụ đánh giá.
• Giai đoạn 2 (Thực nghiệm tác động): Tiến hành qua Vòng 1 và Vòng 2 trên các cặp lớp TN và ĐC tương đương, đo lường kết quả qua 2 bài kiểm tra định lượng và xử lý thống kê toán học qua Microsoft Excel.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hồ Thanh Hải đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu thông qua việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng diện rộng tại 21 trường THPT trên địa bàn TP. Đà Nẵng và đề xuất 5 nguyên tắc cùng 3 nhóm biện pháp sư phạm vận dụng phương pháp tình huống trong dạy học nội dung pháp luật môn Giáo dục công dân. Kết quả thực nghiệm sư phạm hai giai đoạn được xử lý bằng thống kê toán học đã chứng minh tính khả thi, độ tin cậy và hiệu quả rõ rệt của hệ thống biện pháp trong việc nâng cao kết quả học tập và phát triển năng lực công dân cho học sinh. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị lý luận và thực tiễn đối với công tác nghiên cứu, đào tạo giáo viên và giảng dạy môn Giáo dục công dân / Giáo dục Kinh tế và Pháp luật cấp THPT theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BÞ GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O TR¯âNG Đ¾I HâC S¯ PH¾M HÀ NÞI Hâ THANH HÀI VÊN DĀNG PH¯¡NG PHCP TÌNH HUàNG TRONG D¾Y HâC NÞI DUNG PHÁP LUÊT TRONG MÔN GIÁO DĀC CÔNG DÂN ä TR¯âNG TRUNG HâC PHä THÔNG LUÊN ÁN TI¾N S) KHOA HâC GIÁO DĀC HÀ NÞI – 2023 BÞ GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O TR¯âNG Đ¾I HâC S¯ PH¾M HÀ NÞI Hâ THANH HÀI VÊN DĀNG PH¯¡NG PHCP TÌNH HUàNG TRONG D¾Y HâC NÞI DUNG PHÁP LUÊT TRONG MÔN GIÁO DĀC CÔNG DÂN ä TR¯âNG TRUNG HâC PHä THÔNG Chuyên ngành: Lí luËn và PPDH bß môn Giáo dāc chính trá Mã sá: 9.11 LUÊN ÁN TI¾N S) KHOA HâC GIÁO DĀC Ng°ãi h°áng dÉn khoa hãc: PGS.TS Đào Đąc Doãn HÀ NÞI – 2023 LâI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là nghiên cću cąa riêng bÁn thân tôi. Nhāng kÁt quÁ trong luÁn án phÁn ánh trung thăc và ch°a từng đ°āc công bá á bÃt kì công trình nào khác. Tác giả luận án Hã Thanh HÁi LâI CÀM ¡N Vãi tình cÁm chân thành và lòng biÁt ¢n sâu sÃc nhÃt, em xin chân thành cÁm ¢n: PGS. Đào Đức Doãn - Ng°ßi ThÅy đÅy tâm huyÁt, luôn tÁn tình h°ãng d¿n, đáng viên và khích lá em v°āt qua mái khó khăn, trăc tiÁp h°ãng d¿n em trong suát quá trình hác tÁp nghiên cću đÅ hoàn thành LuÁn án này.

Em xin chân thành cÁm ¢n Tr°ßng ĐHSP Hà Nái, quý ThÅy, Cô, cán bá Khoa LLCT-GDCD đã giÁng d¿y, h°ãng d¿n và giúp đÿ em trong suát quãng thßi gian hác và nghiên cću. Em xin chân thành cÁm ¢n Phòng Sau đ¿i hác Tr°ßng ĐHSP Hà Nái luôn t¿o mái điÃu kián và h°ãng d¿n cho em hoàn thành thą tăc và LuÁn án. Em xin chân thành cÁm ¢n Tr°ßng ĐHSP – Đ¿i hác Đà Nẵng, các đồng nghiáp cąa Khoa Giáo dăc Chính trß đã t¿o điÃu kián giúp đÿ, hß trā em trong suát quá trình hác tÁp và nghiên cću. Em xin chân thành cÁm ¢n să giúp đÿ, hß trā nhiát tình cąa CBQL, giáo viên 2 tr°ßng thăc nghiám s° ph¿m, các em giáo sinh thăc tÁp và các em hác sinh t¿i các tr°ßng THPT thuác đßa bàn thành phá Đà Nẵng đã t¿o điÃu kián thuÁn lāi nhÃt cho em trong quá trình thăc hián LuÁn án này.

Em cũng xin bày tß să biÁt ¢n sâu sÃc đÁn nhāng ng°ßi thân trong gia đình, b¿n bè đã quan tâm, khích lá, giúp đÿ, t¿o điÃu kián cho em và cÁ vÁt chÃt l¿n tinh thÅn trong suát quá trình dài hác tÁp và nghiên cću đÅ hoàn thành bÁn LuÁn án. Mát lÅn nāa chân thành cÁm ¢n! Tác giÁ Hã Thanh HÁi DANH MĀC CHĂ VI¾T TÌT CT : Ch°¢ng trình DH : D¿y hác ĐC : Đái chćng ĐHND : Đßnh h°ãng nái dung GDCD : Giáo dăc công dân GDPL : Giáo dăc pháp luÁt GDKT&PL : Giáo dăc Kinh tÁ và pháp luÁt GV : Giáo viên HS : Hác sinh KQHT : KÁt quÁ hác tÁp KTDH : Kĩ thuÁt d¿y hác NL : Năng lăc PL : Pháp luÁt PP : Ph°¢ng pháp PPDH : Ph°¢ng pháp d¿y hác PPTH : Ph°¢ng pháp tình huáng DHTH : D¿y hác tình huáng PTNL : Phát triÅn năng lăc QTDH : Quá trình d¿y hác SGK : Sách giáo khoa THPT : Trung hác phổ thông TH : Tình huáng TN : Thăc nghiám XLTH : Xÿ lí tình huáng YCCĐ : Yêu cÅu cÅn đ¿t MĀC LĀC Mä ĐÄU. LÍ DO CHàN Đ TÀI. KHÁCH THÄ, ĐàI T¯ĀNG, PH¾M VI NGHIÊN CĆU.

GIÀ THUYÀT KHOA HàC. PH¯¡NG PHÁP NGHIÊN CĆU. NHĀNG LUÀN ĐIÄM CÄN BÀO Và. ĐÓNG GÓP MâI CĄA LUÀN ÁN.

KÀT CÂU CĄA LUÀN ÁN.6 Ch°¢ng 1: TäNG QUAN NGHIÊN CĄU VÀ VÊN DĀNG PPTH TRONG D¾Y HâC NÞI DUNG PHCP LUÊT TRONG MÔN GDCD CÂP THPT. Tình hình nghiên cću vÃn đà PPTH trong d¿y hác. Về TH trong dạy học.