PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Đổi mới giáo dục mà trọng tâm là đổi mới phƣơng pháp dạy học (PPDH) đã, đang và luôn luôn là vấn đề chiến lƣợc, cấp bách, tính thời sự nóng hổi không chỉ đối với những ngƣời làm công tác giáo dục mà còn là trăn trở của toàn bộ hệ thống chính trị. Chủ trƣơng đổi mới PPDH đã đƣợc Đảng, Nhà nƣớc và ngành giáo dục đề ra từ rất sớm với mục đích là biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo. Nhƣ vậy, bên cạnh việc đổi mới nội dung dạy học thì nhiệm vụ đổi mới PPDH nhằm phát huy mạnh mẽ tính tích cực của ngƣời học là một nhiệm vụ có ý nghĩa cực kỳ to lớn và luôn mang tính thời sự trong hoạt động Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) nƣớc nhà.
Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định: “Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hƣớng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế”. [3] Chiến lƣợc phát triển giáo dục 2011 - 2020 (Ban hành kèm theo Quyết định số: 711/QĐ -TTg ngày 13 tháng 6 năm 2012 của Thủ tƣớng Chính phủ) đã xác định: “Tiếp tục đổi mới PPDH và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hƣớng phát huy tính tích cực tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của ngƣời học”. Định hƣớng về phƣơng pháp giáo dục của chƣơng trình này chỉ rõ: “Các môn học và hoạt động giáo dục trong nhà trƣờng áp dụng các phƣơng pháp tích cực hoá hoạt động của học sinh (HS), trong đó giáo viên (GV) đóng vai trò tổ chức, hƣớng dẫn hoạt động cho HS, tạo môi trƣờng học tập thân thiện và những tình huống có vấn đề để khuyến khích HS tích cực tham gia vào các hoạt động học tập, tự phát hiện năng lực, nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, phát huy tiềm năng và những kiến thức, kĩ năng đã tích luỹ đƣợc để phát triển”. Tuy nhiên, công tác GDTC của nhà 1 trƣờng trong những năm gần đây còn gặp nhiều khó khăn: Đội ngũ GV còn thiếu và yếu; cơ sở vật chất, đồ dùng dạy học, điều kiện sân bãi chƣa đầy đủ…Trƣớc thực tiễn đó, đòi hỏi ngƣời GV phải biết sử dụng các PPDH tích cực mới đem lại hiệu quả dạy học.
Tuy nhiên, việc dạy học môn Thể dục ở trƣờng THPT Thái Nguyên còn nhiều bất cập, GV chủ yếu là ngƣời truyền thụ tri thức; HS lắng nghe, tham gia và thực hiện các yêu cầu tiếp thu tri thức một cách thụ động và miễn cƣỡng. GV sử dụng các PPDH truyền thống nhƣ thuyết trình, hƣớng dẫn thực hành, trực quan….theo định hƣớng của GV là chủ yếu. Điều này dẫn đến việc HS tiếp thu thiếu tính chủ động, HS chƣa có nhiều điều kiện, cơ hội tìm tòi, khám phá vì tri thức thƣờng đƣợc quy định sẵn. Đặc biệt, GV ít sử dụng các PPDH hiện đại, tiên tiến trong quá trình dạy học.
Vì vậy nhiều HS không hứng thú với bài học dẫn đến chất lƣợng dạy học của môn học chƣa cao. Giao tiếp và hợp tác là một trong những năng lực quan trọng của con ngƣời trong xã hội hiện nay, đây cũng chính là một trong những năng lực chung đƣợc định hƣớng hình thành và phát triển trong Chƣơng trình Giáo dục phổ thông 2018. Việc phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác từ trong trƣờng học đã trở thành một xu thế giáo dục trên thế giới, dạy học hợp tác (DHHT) chính là sự phản ánh thực tiễn của xu thế đó. Cùng với định hƣớng đó, môn GDTC cũng từng bƣớc tiếp cận các PPDH hiện đại nhằm thực hiện mục tiêu của chƣơng trình môn học.
[7] Dạy học hợp tác trong dạy học môn Thể dục nhằm giúp cho HS tham gia một cách chủ động vào việc học động tác và phát triển các tố chất thể lực, tạo cơ hội cho các em có thể chia s kinh nghiệm, ý kiến để giải quyết các vấn đề có liên quan đến bài học; giúp HS có cơ hội đƣợc giao lƣu, học hỏi lẫn nhau; cùng nhau hợp tác để giải quyết những nhiệm vụ chung góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho HS. Nghiên cứu về DHHT đã có một số tác giả nhƣ: Hỉ A Mổi (2009) với Luận văn thạc sỹ Giáo dục học “Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy và học hóa học ở trường trung học phổ thông - Phần hóa 10 chương trình nâng cao” [24]; Nguyễn Thị Thu Trang (2009) với Luận văn thạc sỹ Giáo dục học “Vận dụng DHHT trong dạy HS học 11” [39]; Trần Thị Thanh Huyền với Luận văn thạc sỹ Giáo dục học “Sử dụng PPDH 2 hợp tác nhóm nhỏ trong dạy học Hóa học lớp 11 - Chương trình nâng cao ở trường THPT”[17]; Một số đề tài, sáng kiến kinh nghiệm về đổi mới PPDH môn Thể dục ở trƣờng phổ thông…Các nghiên cứu đã làm nổi bật ƣu điểm của phƣơng pháp hoạt động nhóm trong dạy học với quan điểm hợp tác, chứng minh đƣợc hình thức dạy học theo nhóm là khả thi và mang lại hiệu quả giáo dục cao chủ yếu trên các lĩnh vực khoa học tự nhiên và xã hội. Tuy nhiên, chúng tôi chƣa thấy đề tài nào đi sâu nghiên cứu về việc vận dụng PPDH hợp tác trong dạy học môn Thể dục. Đây là một vấn đề khá mới m trong nghiên cứu về lĩnh vực GDTC rất cần đƣợc quan tâm.
Xuất phát từ thực tiễn trên với yêu cầu nâng cao chất lƣợng dạy học, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Vận dụng PPDH hợp tác trong dạy học môn Thể dục tại trường THPT Thái Nguyên”. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn dạy học môn Thể dục tại trƣờng THPT Thái Nguyên, đề tài tiến hành xây dựng quy trình DHHT trong dạy học môn Thể dục và vận dụng trong thực tiễn dạy học tại trƣờng THPT Thái Nguyên nhằm góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học môn học nói riêng và nâng cao chất lƣợng giáo dục của nhà trƣờng nói chung. Nhiệm vụ nghiên cứu Để giải quyết mục đích nghiên cứu trên, chúng tôi xác định các nhiệm vụ sau: - Nhiệm vụ 1: Nghiên cứu thực trạng dạy học môn Thể dục tại trƣờng THPT Thái Nguyên. - Nhiệm vụ 2: Xây dựng quy trình tổ chức DHHT trong dạy học môn Thể dục ở trƣờng THPT Thái Nguyên.
- Nhiệm vụ 3: Vận dụng PPDH hợp tác trong dạy học môn Thể dục tại trƣờng THPT Thái Nguyên và đánh giá hiệu quả. Giả thuyết khoa học Thực tế hiện nay, quá trình dạy học môn Thể dục tại trƣờng THPT Thái Nguyên chủ yếu đƣợc giảng dạy bằng phƣơng pháp thuyết trình theo hình thức thông báo, do vậy chƣa phát huy đƣợc tính tích cực, tƣ duy giải quyết vấn đề và sáng tạo trong học tập của 3 HS. Nếu áp dụng PPDH hợp tác vào dạy học môn Thể dục nhƣ chúng tôi đã đề xuất thì sẽ giúp cho HS tham gia một cách chủ động vào việc học động tác và phát triển các tố chất thể lực, tạo cơ hội cho các em có thể chia s kinh nghiệm, ý kiến để giải quyết các vấn đề có liên quan đến bài học và phát triển đƣợc năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, qua đó góp phần nâng cao chất lƣợng môn học của nhà trƣờng. 4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.
Cơ sở lý luận của DHHT 1. Xu hướng đổi mới PPDH Hiện nay, đa số HS đều có thể vào học hệ cao đẳng hoặc đại học; kể cả những ngƣời đang đi làm trở lại học đại học, cao đẳng với các chuyên ngành nâng cao ngày càng đông. Do vậy, yêu cầu đào tạo hệ cao đẳng và đại học trên thế giới đang tăng lên rất nhanh cả về số lƣợng và chất lƣợng. Trƣớc tình hình đó, ở nhiều nƣớc trên thế giới, các PPDH mới dựa trên quan điểm phát huy tính tích cực của ngƣời học, đề cao vai trò tự học của học trò, kết hợp với sự hƣớng dẫn của thầy đang đƣợc áp dụng rộng rãi.
Sự thay đổi này đã làm thay đổi không chỉ cách giảng dạy mà còn thay đổi cả việc tổ chức quá trình giáo dục, ứng dụng những công nghệ dạy học, phƣơng tiện kỹ thuật trong giảng dạy… Do đó, khắc phục đƣợc nhƣợc điểm của các phƣơng pháp cũ, tạo ra một chất lƣợng mới cho GD&ĐT. Ở nƣớc ta, trong quá trình cải cách GD&ĐT, mục tiêu, nội dung, chƣơng trình giáo dục đã thay đổi nhiều lần cho phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và đã đạt đƣợc những tiến bộ đáng khích lệ. Tuy nhiên, những thay đổi về phƣơng pháp còn quá ít, quá chậm. Phƣơng pháp đang đƣợc sử dụng phổ biến trong các trƣờng đại học chủ yếu là thuyết giảng có tính chất áp đặt của thầy, coi nhẹ hoạt động tích cực, chủ động của trò.
Sự chậm trễ đổi mới PPDH ở đại học là trở ngại lớn cho việc thực hiện mục tiêu giáo dục mà Đảng ta đã đề ra là đào tạo “ngƣời lao động tự chủ năng động, sáng tạo”. Để khắc phục tình trạng này, Nghị quyết Trung ƣơng 2, Khóa VIII, BCH Trung ƣơng Đảng Cộng sản Việt Nam đã đề ra nhiệm vụ: “ Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo thời gian tự học, tự nghiên cứu cho HS, nhất là sinh viên đại học. Phát triển phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân nhất là trong thanh niên”.
[2] 5 Một trong những định hƣớng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của ngƣời học. Định hƣớng quan trọng trong đổi mới PPDH nói chung và đổi mới PPDH ở trƣờng trung học phổ thông nói riêng là phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làm việc của ngƣời học. Đó cũng là những xu hƣớng tất yếu trong cải cách PPDH ở mỗi nhà trƣờng. Định hƣớng đổi mới PPDH cũng đƣợc thể chế hóa trong Luật Giáo dục (2005), đƣợc cụ thể hóa trong các chỉ thị của Bộ GD&ĐT, đặc biệt chỉ thị số 14.
Tại Luật Giáo dục, điều 24.