Chương 1 NHỮNG LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Những lý luận về vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự Thuật ngữ “vai trò”. Vai trò có nghĩa là “tác dụng, chức năng của ai hoặc cái gì trong sự hoạt động, sự phát triển chung của một tập thể, một tổ chức” Từ khái niệm “vai trò” nêu trên có thể có thể đưa ra khái niệm vai trò của VKSND trong tố tụng hình sự là phương diện hoạt động cơ bản của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự nhằm hướng tới kết quả, mục đích, yêu cầu đã đề ra [45, tr.
Hiến pháp năm 2013 quy định: VKSND có chức năng THQCT và kiểm sát hoạt động tư pháp; VKSND có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật , bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Theo đó, pháp luật TTHS quy định vai trò rất quan trọng của VKSND là cơ quan có thẩm quyền tham gia tất cả các giai đoạn tố tụng từ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. VKSND là một trong bốn hệ thống cơ quan cấu thành của bộ máy nhà nước, đóng một vai trò rất quan trọng trong việc duy trì trật tự pháp luật, bảo vệ chế độ. Xác định được tầm quan trọng của hệ thống cơ quan này, thời gian qua, cùng với việc đổi mới toàn diện đất nước, Đảng ta đã chủ trương đổi mới tổ chức và hoạt động của hệ thống cơ quan tư pháp trong đó có VKSND.
Đây là một chủ trương lớn và đúng đắn của Đảng được thể hiện trong nhiều văn kiện: Chỉ thị 53-CT/TW ngày 21/3/2000 Về một số công việc cấp bách của các cơ quan tư pháp cần thực hiện trong năm 2000, Nghị quyết số 08- 8 NQ/TW ngày 02/01/2002 Về một số nhiệm vụ trọng tâm của công tác tư pháp trong thời gian tới và Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 Về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 mà mục tiêu là” xây dựng một nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa” [17, tr. 2] trong đó có yêu cầu nâng cao chất lượng hoạt động và đề cao trách nhiệm của các cơ quan VKSND. Đến nay, sau nhiều năm triển khai thực hiện các nghị quyết trên của Đảng, công tác tư pháp đã đạt được những kết quả cụ thể, đáng khích lệ, đánh dấu những biến chuyển tích cực trong công tác tư pháp, đấu tranh chống các loại tội phạm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân: Đã khắc phục một bước trong việc lạm dụng bắt khẩn cấp, bắt oan, sai; tỷ lệ bắt, giam, giữ đưa ra truy tố đạt cao; công tác giải quyết án trọng điểm và đấu tranh chống tội phạm đã được đẩy nhanh tiến độ và đạt kết quả tốt, đã và đang giải quyết được nhiều vụ án tham nhũng gây hậu quả nghiêm trọng, xử lý nghiêm minh, không có “vùng cấm” nào [5, tr. Trong bộ máy nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, cơ quan VKSND là một mắt xích quan trọng.
Trong đó, Nhà nước giao cho VKSND hai chức năng cơ bản là THQCT và KSHĐTP. Điều 23 BLTTHS năm 2003 quy định: “Viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự nhằm đảm bảo mọi hành vi phạm tội đều phải được xử lý kịp thời; việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội” [13, tr. Trên cơ sở các quy định của BLTTHS Việt Nam, quá trình tố tụng của nước ta trải qua các giai đoạn: khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án. Do đó, với tư cách là một cơ quan thay mặt Nhà nước, VKSND là cơ quan đảm nhận việc thực hiện chức năng truy tố người phạm tội ra trước Tòa án để xét xử, đồng thời là cơ quan giám sát của Nhà nước trong quá trình giải quyết vụ án hình sự từ giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.
9 VKSNDTC là cơ quan kiểm sát cao nhất của Nhà nước, có chức năng giám sát pháp luật và lãnh đạo VKS địa phương các cấp trong việc thực hiện chức năng giám sát pháp luật nhằm bảo đảm việc thực hiện pháp luật được đúng đắn và thống nhất. VKSND các cấp ở địa phương gồm: VKSND dân tỉnh, VKSND thành phố, VKSND huyện. VKS là cơ quan độc lập với Chính phủ và Toà án. Viện trưởng VKSNDTC do Quốc hội bầu ra và chịu trách nhiệm trước Quốc hội.
VKS không chịu sự tác động từ phía các cơ quan hành chính, nhưng chịu sự giám sát của Quốc hội. VKS được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong ngành, các KSV phải phục tùng sự chỉ đạo của Viện trưởng VKS cùng cấp và chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Xu hướng xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát theo hướng là một cơ quan tư pháp trong bộ máy Nhà nước, có tính độc lập như quy định của Hiến pháp hiện hành là phù hợp với tiến trình lịch sử tư pháp ở nước ta và phù hợp với xu hướng chung của nhiều nước trên thế giới (như Trung Quốc, Liên bang Nga, Cộng hoà Pháp, Cộng hoà Liên bang Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ…). ở các nước trên, Viện kiểm sát (hoặc Viện công tố) được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung lãnh đạo thống nhất dưới sự chỉ đạo, lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát tối cao (hoặc Tổng Công tố trưởng/Tổng Kiểm sát trưởng); các cơ quan chính quyền không có quyền can thiệp vào công việc cụ thể của các Kiểm sát viên (hoặc Công tố viên) [09, tr.
Trong khi ở các nước có cơ quan Công tố đang trực thuộc Bộ Tư pháp, xu hướng chung hiện nay đều muốn cơ quan Công tố độc lập với Bộ Tư pháp để các Công tố viên có điều kiện hoàn thành nhiệm vụ của mình mà không phải chịu bất cứ sự can thiệp nào thì không có lý gì chúng ta lại đưa Viện kiểm sát theo mô hình mà các nước muốn thay đổi. 10 Trong bộ máy nhà nước của Việt Nam VKS là cơ quan tư pháp rất quan trọng. VKS đã góp phần quan trọng vào việc bảo vệ chính quyền nhà nước, bảo vệ chế độ XHCN, pháp chế XHCN và quyền làm chủ của nhân dân; bảo vệ tài sản của nhà nước, của tập thể; bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của công dân tại nước mình. VKSND là một trong bốn hệ thống cơ quan trong bộ máy nhà nước, gồm: cơ quan quyền lực nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước, VKSND và TAND.
Trước kia, VKSND được tổ chức thành 3 cấp, từ năm 2014 đến nay, thực hiện chủ trương đổi mới tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp, hệ thống VKSND được tổ chức thành bốn cấp phù hợp với hệ thống tổ chức của TAND, cụ thể gồm: VKSND tối cao, VKSND cấp cao, VKSND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, VKSND huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh. Hệ thống VKS quân sự được tổ chức thành ba cấp: VKS quân sự trung ương, VKS quân sự quân khu, tương đương và VKS quân sự khu vực. VKSND có hai chức năng cơ bản được quy định trong Hiến pháp, đó là: THQCT và kiểm sát các hoạt động tư pháp. VKSND là cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Viện kiểm sát nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Tại Điều 2 Luật Tổ chức VKSND năm 2014 có quy định: “Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Điều 107 Hiến pháp năm 2013 có quy định: “Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp”. VKSND có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, 11 quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.
Như vậy, từ các nghiên cứu của mình, chúng tôi mạnh dạn cho rằng, Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự là sự thể hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và các phương diện hoạt động cơ bản của Viện kiểm sát nhân dân trong mối quan hệ với các chủ thể tiến hành tố tụng khác trong quá trình giải quyết vụ án hình sự từ giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Các hoạt động thể hiện vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự 1. Hoạt động thực hành quyền công tố Quyền công tố là quyền nhân danh công quyền buộc tội người phạm tội và bảo vệ sự buộc tội đó trước phiên tòa. Phạm vi quyền công tố bắt đầu từ khi tội phạm được thực hiện và kết thúc khi bản án có hiệu lực pháp luật, không bị kháng cáo, kháng nghị.
Để đảm bảo việc thực hiện quyền đó, Nhà nước quy định các quyền năng pháp lý mà cơ quan có thẩm quyền được áp dụng để truy cứu TNHS đối với người phạm tội, cơ quan được giao thẩm quyền đưa vụ án ra Tòa để xét xử và bảo vệ việc buộc tội đó gọi là cơ quan thực hành quyền công tố. Ở nước ta, nhà nước giao cho VKSND thực hiện chức năng này, cho nên chỉ có VKS mới có chức năng THQCT mà không có cơ quan nào có được. Thực hành quyền công tố là hoạt động của VKSND trong tố TTHS để thực hiện việc buộc tội của Nhà nước đối với người phạm tội.