ĐẶT VẤN ĐỀ Từ lâu huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang đã được thiên nhiên ưu đãi về điều kiện thổ nhưỡng, tiểu vùng khí hậu để phát triển những loại cây ăn quả có múi như: Bưởi da xanh, Tranh, Quýt… đặc biệt là đối với cây Cam sành. Đây là một trong những loại cây trồng mũi nhọn của huyện trong mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao thu nhập cho người dân trong khu vực. Cam sành là một giống cây ăn quả xuất nguồn từ Ấn Độ, miền nam Trung Quốc và Việt Nam. Trái Cam sành rất dễ nhận ra, nhờ vào lớp vỏ dày, sần sùi, giống bề mặt mảnh sành, và thường có màu lục nhạt đến khi chín thì màu vàng Cam, loài này đòi hỏi những điều kiện đất đai, khí hậu, độ cao thích nghi.
Tại khu vực huyện Hàm Yên, các mô hình trồng Cam sành tương đối khác nhau giữa các xã dẫn tới sản phẩm chất lượng không đồng nhất, giảm khả năng cạnh tranh trên thị trường.Vì vậy, việc phân vùng phù hợp để trồng cây Cam sành là biện pháp cần thiết.Trên thế giới, đã có nhiều công trình áp dụng các phương phương pháp khác nhau trong phân vùng thích nghi cho cây trồng.Trong đó, phương pháp ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) đánh giá là phương pháp phổ biến nhất. GIS được ứng dụng ở Việt Nam vào những năm 1980 là một công nghệ hữu hiệu cho việc lưu trữ, phân tích và quản lý dữ liệu trong không gian và được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực. Trong đó, có việc phân hạng đất đai, phân vùng thích nghi đa tiêu chí cho việc lựa chọn cây trồng phù hợp ở các vùng sinh thái. Để đảm bảo nguồn nguyên liệu cũng như chất lượng Cam Sành ổn định thì việc lựa chọn vùng trồng có các yếu tố phù hợp là điều tất yếu.
Yêu cầu đó đòi hỏi phải có công tác quy hoạch đất đai cũng như những nghiên cứu đánh giá thích nghi của Cam sành trên từng vùng không gian. Xuất phát từ nhu cầu trên, tôi đã chọn đề tài: “Ứng dụng GIS và viễn thám trong xây dựng bản đồ phân vùng phù hợp trồng cây Cam sành (Citrus reticulata) huyện Hàm Yên, Tuyên Quang” nhằm góp phần nâng cao hiệu quả quy hoạch Cam sành tại địa bàn huyện Hàm Yên. 1 PHẦN I TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1.
Nghiên cứu về cây Cam sành Cây ăn quả có múi (Cam, Chanh, Quýt, Bưởi) là loại cây ăn quả quan trọng của nhiều nước trên thế giới và được sản xuất với khối lượng lớn nhất trong các loại cây ăn quả (khoảng 100 triệu tấn/năm), trong đó Cam là loài được sản xuất nhiều nhất (64 triệu tấn), tiếp theo là Quýt (15,5 triệu tấn). Trên thế giới, sản phẩm của Cam sành đang được sử dụng phổ biến trong cuộc sống sinh hoạt. Các nghiên cứu về Cam sành đã được các tổ chức, các nhà nghiên cứu quan tâm, cụ thể: Theo các nhà khoa học Anh: “Bình quân trong một trái Cam có chứa khoảng 170 mg phytochemicals bao gồm các chất dưỡng da và chống lão hóa. Quả Cam là loại quả được yêu thích và có lợi cho cả người khoẻ mạnh cũng như bệnh nhân.Cam giúp giải nhiệt, thoả cơn khát cho người có cường độ vận động cao, tăng cường hệ tiêu hoá và hệ miễn dịch của cơ thể.
Những người ăn nhiều Cam, quýt có tỉ lệ nhiễm các bệnh ung thư như: ung thư phổi và dạ dày… rất thấp”. Theo Viện Nghiên cứu nông học quốc gia Pháp, uống nửa lít nước Cam mỗi ngày có thể cải thiện áp lực máu và tái hoạt động của mạch máu (khả năng giãn nở). Chúng ta chỉ nhớ đến hàm lượng vitamin C trong Cam chứ ít biết rằng Cam chứa một số các thành phần tổng hợp khác có ích cho sức khỏe. Trên thế giới hiện nay có 3 vùng trồng Cam quýt chủ yếulà vùng châu Mỹ, Địa Trung Hải và châu Á.
Trong đó khu vực Bắc Mỹ là vùng trồng lớn nhất sau đó đến châu Á và Vùng Địa Trung Hải. Theo thống kê của FAO, năm 1997 sản lượng Cam quýt của khu vực Bắc Mỹ là 3,497 triệu tấn chiếm 69,4% sản lượng bưởi của thế giới, các quốc gia có sản phẩm bưởi quả ngoài khu vực Bắc Mỹ có sản lượng khoảng 1.541 triệu tấn chiếm 30,6%. 2 Châu Á là cái nôi của Cam quýt và cũng là khu vực sản xuất bưởi lớn trên thế giới, năm 2009 với diện tích cho thu hoạch quả là 116.914 ha, năng suất 315,549 tạ/ha thì sản lượng đạt được là 3. Châu Á tuy có sản lượng Cam quýt cao ở Trung Quốc, Nhật Bản và Đài Loan, nhưng do điều kiện kinh tế của các nước châu Á nên nghề trồng Cam quýt chưa được chú trọng nhiều.
Công tác chọn tạo giống, kỹ thuật canh tác (trừ Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan) còn rất nhiều hạn chế so với các vùng trồng bưởi khác trên thế giới. Tuy nhiên, nghề trồng Cam quýt ở châu Á là sự pha trộn của kỹ thuật hiện đại (Nhật Bản, Đài Loan) và sự canh tác truyền thống như: Trung Quốc, Ấn Độ, Philippines.Ở vùng này hiện nay tình hình sâu bệnh hại trên cây có múi xẩy ra nghiêm trọng. Nhận xét: Với những đặc tính nổi trội về công dụng Cam sành là một cây được trồng khá phổ biến và được nghiên cứu nhiều trên thế giới.Tuy nhiên, các nghiên cứu về Cam sành cũng chủ yếu tập trung vào điều tra phân bố, sản lượng và các tác dụng về y dược.Các nghiên cứu xác định vùng quy hoạch tổng thể dựa trên các điều kiện thích nghi cho trồng cây Cam sành còn hạn chế. Nghiên cứu về phân vùng phù hợp cho cây trồng Việc phân vùng phù hợp và đánh giá đất đai đã được thực hiện khá lâu ở nhiều nước trên thế giới.
Từ những năm 1950, việc đánh giá khả năng sử dụng đất được xem như bước tiến của công tác nghiên cứu đặc điểm đất.Ngày nay, công việc này càng cần thiết hơn và đã trở thành một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng của các nhà quy hoạch, hoạch định chính sách và người sử dụng. Đến cuối thập niên 60, việc nghiên cứu lập địa để xác định loại hình thực vật và loài cây thích ứng được nghành Lâm nghiệp Đức chấp nhận trên cơ sở phương pháp điều tra tổng hợp. - Ở Hoa Kỳ, người ta đánh giá dựa trên hai phương pháp: 3 +Phương pháp tổng hợp: Lấy năng suất cây trồng nhiều năm làm tiêu chuẩn và phân hạng cho từng cây trồng cụ thể, trong đó cây lúa mì là đối tượng chính. +Phương pháp yếu tố: Bằng cách thống kê các yếu tố tự nhiên và yếu tố kinh tế để so sánh, trong đó lấy lợi nhuận tối đa là 100 điểm.
- Ở nhiều nước Châu Âu, việc phân hạng đất đai được thực hiện theo 2 dạng chính: + Phân hạng định tính: Dựa trên các kết quả nghiên cứu các yếu tố tự nhiên để xác định tiềm năng sản xuất của đất đai. + Phân hạng định lượng: Dựa vào các kết quả nghiên cứu các yếu tố kinh tế để xác định tiềm năng sản xuất của đất đai. - Ở Ấn Độ và các nước vùng nhiệt đới ẩm Châu Phi thường áp dụng phương pháp tham biến để xác định mối quan hệ giữa các yếu tố đất đai và cây trồng, các mối quan hệ này được biểu hiện dưới dạng phương trình toán học. Kết quả được hiển thị dưới dạng phần trăm (%) hoặc điểm.
Trên thế giới cũng có nhiều công trình nghiên cứu mối quan hệ giữa đặc điểm đất đai với sinh trưởng của cây trồng. Với các kết quả nghiên cứu đã đạt được, nhiều nhà khoa học đã nói rằng: Đối với các vùng ôn đới, phản ứng của đất, hàm lượng CaCO3 và các chất BaZơ khác, thành phần thế ôxy hóa khử (Eh) của đất cũng là một yếu tố quan trọng. Đối với vùng nhiệt đới: Các yếu tố về nhiệt độ, thổ nhưỡng, lượng mưa… là những yếu tố chủ đạo. Điều này cho thấy việc xác định được vùng trồng hiệu quả đối với cây trồng là việc vô cùng quan trọng.
Thời gian gần đây, CIFOR đã tiến hành nghiên cứu về sự thích hợp của cây trồng với đất đai tại các nước nhiệt đới. Kết quả cho thấy: Các biện pháp xử lý đất khác nhau đã có ảnh hưởng khác nhau đến điều kiện đất[1]. Nhận xét:Trên thế giới, việc phân hạng và đánh giá đất đã được chú trọng với nhiều công trình nghiên cứu cụ thể. Nhiều phương pháp và cách đánh giá khác nhau đã được đưa ra, các yếu tố về lập địa và khí hậu cũng được đề cập 4 tới.
Tuy nhiên, các nghiên cứu còn chung chung và chưa nghiên cứu cho các đối tượng cây trồng cụ thể. Tại Việt Nam 1. Nghiên cứu về cây Cam sành Tại Việt Nam, Cam sành là 1 trong những loại trái cây được lựa chọn và yêu thích nhất vì có hương vị rất đặc trưng, gần đây cũng có nhiều những nghiên cứu về cây Cam sành như: - Cao Anh Long - Phạm Chí Thành (1994) với đề tài “Nghiên cứu phát triển cây ăn quả trong hệ thống VAC của nông hộ ở một vùng sinh thái”. Nghiên cứu đã chỉ ra được tiềm năng phát triển và cách chăm sóc của các cây ăn quả trong hệ thống VAC như: Bưởi, Ổi… đặc biệt là Cam Sành.
Tuy nhiên, đề tài chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu khả năng phát triển của cây mà chưa thực sự chú ý đến thổ nhưỡng tại khu vực nghiên cứu. - Nguyễn Hải Triều (2002) với đề tài “Đánh giá hiệu quả kinh tế sản xuất Cam sành, Chanh trên đất gò đồi tại huyện Hương Sơn- Hà Tĩnh”. Qua kết quả nghiên cứu người ta thấy rằng Cam sành và Chanh là nguồn thu nhập dồi dào và có giá trị cao tại khu vực và hoàn toàn phù hợp với điều kiện đất gò đồi. Vì vậy chúng ta cần duy trì và phát triển 2 loại cây ăn quả này.
- Trần Đình Tuấn (2003), Nguyễn Đông Văn (2007) đã đánh giá hiệu quả sản xuất và đưa ra những giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế sản xuất Cam sành, Quýt ở huyện Bắc Quang-Hà Giang. Đề tài chỉ ra cách chăm sóc cây (bón phân, tưới nước,…) và phương thức thu hoạch đúng cách giúp tăng giá trị kinh tế của sản phầm Cam sành, Quýt. - Lê Thanh Bình (2008) với đề tài “Nghiên cứu thực trạng sản xuất, đặc điểm nông sinh học và một số biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, phẩm chất của Cam xã Đoài trồng trên đất Hương Khê - Hà Tĩnh”. - Nguyễn Thị Quỳnh Anh (2008) trong nghiên cứu “Phân tích tình hình sản xuất và tiêu thụ Cam ở huyện Cao Phong, tỉnh Hoà Bình”.