Chương 1 ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ - XÃ HỘI, TIỀN ĐỀ VĂN HÓA, TƯ TƯỞNG VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC THỜI LÊ SƠ 1. TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC VÀ TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC VIỆT NAM 1. Khái niệm tư tưởng yêu nước Khi nghiên cứu tư tưởng yêu nước trong một giai đoạn cụ thể, nhằm làm rõ nội dung, đặc điểm, trước hết cần phải tìm hiểu khái niệm tư tưởng yêu nước, trên cơ sở đó phân tích sự hình thành, phát triển của nó. Khi nói đến lý luận về tư tưởng yêu nước không chỉ dừng lại ở những phân tích tình cảm, tâm trạng, tâm lý hoặc chỉ xem là chuẩn mực, hành vi đạo đức, mà còn đòi hỏi phải xét tư tưởng yêu nước trên phương diện lý luận.
Vậy nên, về phương diện lý luận, thì tư tưởng yêu nước được hiểu là một thuật ngữ chính trị - xã hội dùng để chỉ xu hướng, trào lưu tư tưởng có nội dung lấy quốc gia dân tộc làm trung tâm, đề cao chủ quyền và lợi ích quốc gia dân tộc trên mọi phương diện. Còn nếu xét về vai trò thế giới quan của nó, được hiểu là một thuật ngữ triết học xã hội. Nó là hệ tư tưởng về dựng nước, giữ nước và phát triển xã hội. Do đó, khi nghiên cứu tư tưởng yêu nước cần xuất phát trên phương diện lý luận và tiếp thu những định nghĩa về khái niệm này của những nhà nghiên cứu Việt Nam trước đó.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đưa ra những định nghĩa về khái niệm này, ở nhiều khía cạnh, góc độ khác nhau. Trong công trình Giáo trình Triết học Mác – Lênin của tập thể các tác giả, khi xét tư tưởng yêu nước trên phương diện lý luận, đưa ra định nghĩa về khái niệm tư tưởng yêu nước: “Tư tưởng yêu nước là lý luận dân tộc độc lập và quốc gia có chủ quyền, về chiến lược và sách lược chiến thắng kẻ thù, về nhận thức và vận dụng quy luật của cuộc chiến tranh giữ nước, tức là những vấn đề lý luận lớn làm cơ sở cho chủ nghĩa yêu nước” (Nguyễn Hữu Vui và Nguyễn Ngọc Long, 2005, trang 120). Còn trong công trình Lịch sử tư tưởng Việt Nam của tác giả Nguyễn 14 Tài Thư, đưa ra định nghĩa về khái niệm tư tưởng yêu nước trên phương diện lý luận chính là: “Tư tưởng yêu nước là ý thức trách nhiệm về giống nòi, về cộng đồng, về dân tộc được biểu hiện thành những quan niệm, những lý luận, là những nhận thức về con đường và biện pháp đấu tranh giải phóng dân tộc, về động lực và khả năng giành lại lãnh thổ và xây dựng đất nước, về quan hệ giữa dân tộc và dân tộc…” (Nguyễn Tài Thư, 2019, trang 20). Có thể thấy, tư tưởng yêu nước trên phương diện lý luận chính là vấn đề cộng đồng người, vấn đề dân tộc và quốc gia.
Ở đây, tư tưởng yêu nước không chỉ thể hiện sự căm thù giặc bằng hành động bản năng của mỗi người. Còn là phương hướng để chiến đấu, động lực của các phong trào đấu tranh giành lại độc lập và nền tảng cho niềm tin tất thắng. Đó còn là sự gắn liền nghĩa vụ đối với đồng bào, về sức mạnh đoàn kết, về các yếu tố cấu thành dân tộc, về phương pháp đánh giặc cứu nước và đúc kết thành những nguyên lý rằng cùng một giống nòi, thì phải có nghĩa vụ thương yêu nhau, đùm bọc nhau, cố kết với nhau, tạo nên sức mạnh tinh thần vững chắc chống lại kẻ thù xâm lược. Trong công trình Tư tưởng yêu nước Việt Nam thời kỳ phong kiến độc lập (938 – 1884), theo khía cạnh tư duy lý luận đưa ra định nghĩa về khái niệm này: “Tư tưởng yêu nước là nhận thức lý tính, là sự phản ánh thực tại tâm lý tình cảm này (tinh thần yêu nước, lòng yêu nước, tình yêu nước) bằng lý luận, bằng công cụ tư duy duy lý là khái niệm, thuật ngữ” (Lê Thị Lan, 2020, trang 44).
Ở đây, khi tiếp cận ở góc độ tư duy lý luận thì tư tưởng yêu nước thể hiện sự phản ánh tâm lý của con người về tình cảm này đối với đất nước, sử dụng tư duy lý luận bằng khái niệm, thuật ngữ để giải thích. Khi lý luận về tư tưởng yêu nước đạt tới mức độ hoàn thiện, mang tính hệ thống và có tác động trở lại chỉ đạo tình yêu nước, chuyển hóa tình yêu đó, thành hành động yêu nước, thì khi đó lý luận về tư tưởng yêu nước trở thành chủ nghĩa yêu nước, mà các nhà nghiên cứu khoa học đề cập đến. Còn khi tình cảm yêu nước được thừa nhận là hiện thực tâm lý tình cảm chung của mọi người, mọi dân tộc đối với quê hương, đất nước mình, thì tập thể các tác giả đưa 15 ra định nghĩa về khái niệm này: “Tư tưởng yêu nước là sự biểu đạt, thể hiện tình cảm, tinh thần yêu nước đó ở tư duy lý luận với sự khác nhau về phương thức biểu đạt ở mỗi con người, mỗi dân tộc, mỗi quốc gia” (Lê Thị Lan, 2020, trang 45). Ở đây, phương thức biểu đạt tư tưởng yêu nước còn phụ thuộc các yếu tố lịch sử và văn hóa của mỗi con người, mỗi dân tộc, mỗi thời đại và làm nên những đặc trưng riêng của tư tưởng yêu nước ở mỗi đất nước, mỗi dân tộc.
Các công trình nghiên cứu định nghĩa về tư tưởng yêu nước qua nhiều khía cạnh, góc độ. Trên cơ sở tiếp nhận những thành tựu nghiên cứu này và phạm vi nghiên cứu của luận văn tác giả đưa ra định nghĩa về khái niệm này: “Tư tưởng yêu nước là sự phản ánh về mặt lý luận của tình cảm yêu nước, yêu dân tộc, sự ý thức về tinh thần yêu nước của mỗi người cũng như cả cộng đồng. Nó còn biểu hiện thành những quan niệm, quan niệm về quê hương, đất nước, về con người, về nghĩa vụ, tình cảm đối với đất nước”. Khái niệm tư tưởng yêu nước Việt Nam Trên cơ sở nghiên cứu khái niệm tư tưởng yêu nước, thấy được rằng khái niệm tư tưởng yêu nước mang đến tình cảm yêu nước, sự gắn bó của mỗi con người đối với quốc gia, mang màu sắc riêng của dân tộc đó, nên khái niệm tư tưởng yêu nước Việt Nam mang bản sắc riêng biệt.
Đó là một dòng tư tưởng chủ đạo trong suốt chiều dài lịch sử nước ta, đây vốn là nhận định chung, thống nhất của các nhà nghiên cứu khoa học về lịch sử tư tưởng Việt Nam. Như trong Tư tưởng yêu nước Việt Nam thời kỳ phong kiến độc lập (938 – 1884) đã viết: “Tư tưởng yêu nước Việt Nam là tinh hoa tinh thần riêng đặc sắc của dân tộc Việt Nam, đóng vai trò một hệ thống triết học chủ đạo của dân tộc, chi phối các hình thái tư tưởng khác trong thời phong kiến độc lập” (Lê Thị Lan, 2020, trang 278). Quá trình dựng nước và giữ nước, thì tư tưởng yêu nước Việt Nam hàm chứa nhiều nội dung khác nhau vì chịu ảnh hưởng, sự chi phối của đặc điểm, điều kiện lịch sử - xã hội của từng thời kỳ, từng triều đại khác nhau và bổ sung, phát triển càng hoàn thiện hơn. Trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, thì tư tưởng yêu nước định nghĩa trên các phương diện biểu đạt khác nhau của những nhà nghiên cứu trước đó.
Tiêu biểu đó là công trình 16 Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam của tác giả Trần Văn Giàu đưa ra định nghĩa tư tưởng yêu nước Việt Nam: “Tư tưởng yêu nước Việt Nam là sản phẩm của bản thân lịch sử Việt Nam, bắt đầu từ tình cảm tự nhiên của mỗi người đối với quê hương mình, tiến lên thành tư tưởng và hệ thống tư tưởng, làm chủ sự nhận thức đúng sai, tốt xấu, nên chăng, chỉ đạo việc tu dưỡng bản thân và chỉ đạo rất nhiều phương lược xây dựng, bảo vệ nước nhà” (1993, trang 116). Định nghĩa của tác giả Trần Văn Giàu, đã khẳng định tư tưởng yêu nước Việt Nam chính là đáp ứng nhu cầu thực tiễn lịch sử và mang màu sắc riêng của dân tộc ta. Từ tình cảm của mỗi người đối với quê hương, Tổ quốc trong quá trình dựng nước và giữ nước, trở thành đường lối chỉ đạo xây dựng và phát triển đất nước. Còn trong công trình Giáo trình Triết học Mác – Lênin, tập thể tác giả đưa ra định nghĩa về tư tưởng yêu nước Việt Nam trên phương diện được hình thành, phát triển ở đất nước và con người Việt Nam: “Tư tưởng yêu nước Việt Nam là sự nhận thức về quốc gia, dân tộc và dân tộc độc lập; quan điểm về nhà nước của một quốc gia độc lập ngang hàng với phương Bắc, nhận thức về nguồn gốc và động lực của cuộc kháng chiến cứu nước và giữ nước” (Nguyễn Hữu Vui và Nguyễn Ngọc Long, 2005, trang 120).
Tập thể tác giả đưa ra định nghĩa này, xuất phát từ cách tiếp cận lịch sử tư tưởng Việt Nam, tư tưởng yêu nước là sự phản ánh về mặt tư tưởng của tình cảm đất nước, về dân tộc độc lập và có chủ quyền, về chiến lược và sách lược để chiến thắng kẻ thù, về nhận thức và vận dụng quy luật của cuộc chiến đấu giữ nước, cả quá trình đấu tranh cứu nước, giữ nước. Nó là một bộ phận, một dòng chảy, một xu hướng trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Còn trong công trình Tư tưởng yêu nước Việt Nam thời kỳ phong kiến độc lập (938 – 1884), tập thể tác giả đưa ra định nghĩa về tư tưởng yêu nước Việt Nam trong thời kỳ phong kiến gắn liền với quá trình dựng nước và giữ nước, thể hiện tinh thần độc lập, chủ quyền, các chính sách, đường lối bảo vệ và phát triển đất nước, đưa ra định nghĩa về khái niệm này rằng: 17 “Tư tưởng yêu nước Việt Nam giai đoạn phong kiến độc lập được hiểu là toàn bộ lý luận, tư tưởng của tầng lớp tinh hoa về dân tộc độc lập, chủ quyền quốc gia (dân tộc, Tổ quốc) và về các phương thức bảo vệ, xây dựng củng cố, phát triển đất nước được hình thành trong giai đoạn từ sau Bắc thuộc đến trước Pháp thuộc, qua các triều Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Hậu Lê, Nguyễn” (Lê Thị Lan, 2020, trang 49). Có thể thấy, các công trình nghiên cứu định nghĩa về tư tưởng yêu nước Việt Nam trên các phương diện biểu đạt khác nhau.