Luận án về tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi (1835-1901) và giá trị của nó

Fukuzawa Yukichi là một trong những nhà tư tưởng cải cách nổi bật nhất của Nhật Bản trong thời kỳ Minh Trị. 197 trang · Đại học Keio Gijuku.

• Trường học: Đại học Keio Gijuku
• Chuyên ngành: Tư tưởng cải cách
• Đề tài: Tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi: Di sản và giá trị
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những vấn đề đã nghiên cứu
• 1.2. Những vấn đề cần kế thừa và tiếp tục giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: BỐI CẢNH RA ĐỜI TƯ TƯỞNG CẢI CÁCH CỦA FUKUZAWA YUKICHI
• 3. CHƯƠNG 3: TƯ TƯỞNG CẢI CÁCH CỦA FUKUZAWA YUKICHI
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIÁ TRỊ CỦA TƯ TƯỞNG CẢI CÁCH FUKUZAWA YUKICHI
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Fukuzawa Yukichi

Fukuzawa Yukichi là một trong những nhà tư tưởng cải cách nổi bật nhất của Nhật Bản trong thời kỳ Minh Trị. Ông không chỉ là một nhà giáo dục mà còn là một nhà tư tưởng có tầm nhìn xa, đóng góp quan trọng vào việc hiện đại hóa Nhật Bản. Tư tưởng của Fukuzawa về giáo dục, chính trị và ngoại giao đã tạo ra những ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của xã hội Nhật Bản. Ông đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiếp thu tri thức phương Tây để xây dựng một quốc gia độc lập và văn minh. Fukuzawa cho rằng, để Nhật Bản có thể tiến lên, cần phải từ bỏ những tư tưởng lạc hậu và áp dụng những giá trị văn minh của phương Tây. Ông đã viết nhiều tác phẩm nổi tiếng, trong đó có "Khuyến học" và "Khí phách văn minh", thể hiện rõ quan điểm của mình về giáo dục và sự cần thiết phải cải cách xã hội.

1.1. Cuộc đời và sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi

Fukuzawa Yukichi sinh năm 1835 và lớn lên trong bối cảnh Nhật Bản đang bị cô lập. Ông đã có cơ hội du học và tiếp xúc với nền văn minh phương Tây, từ đó hình thành những tư tưởng cải cách mạnh mẽ. Ông thành lập trường Đại học Keio Gijuku, nơi đào tạo nhiều thế hệ trí thức Nhật Bản. Fukuzawa đã viết hơn 100 tác phẩm, trong đó nhiều tác phẩm đã trở thành tài liệu tham khảo quan trọng cho các thế hệ sau. Ông không chỉ là một nhà giáo dục mà còn là một nhà tư tưởng có ảnh hưởng lớn đến chính trị và xã hội Nhật Bản. Tư tưởng của ông về giáo dục thực dụng và cải cách chính trị đã góp phần quan trọng vào sự thành công của cuộc Duy tân Minh Trị.

II. Tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi

Tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi tập trung vào ba lĩnh vực chính: giáo dục, chính trị và ngoại giao. Ông cho rằng giáo dục là nền tảng để xây dựng một xã hội văn minh. Fukuzawa đã phê phán hệ thống giáo dục truyền thống và kêu gọi áp dụng phương pháp giáo dục thực tiễn, giúp học sinh phát triển tư duy độc lập. Trong lĩnh vực chính trị, ông ủng hộ việc xây dựng một nhà nước pháp quyền, nơi mà quyền lực được kiểm soát và người dân có quyền tham gia vào các quyết định chính trị. Về ngoại giao, Fukuzawa nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì độc lập quốc gia và phát triển quan hệ với các nước phương Tây. Tư tưởng của ông đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển của Nhật Bản trong thời kỳ Minh Trị.

2.1. Giáo dục và tư tưởng cải cách

Fukuzawa Yukichi coi giáo dục là chìa khóa để mở ra cánh cửa văn minh cho Nhật Bản. Ông đã chỉ trích hệ thống giáo dục phong kiến, cho rằng nó không đáp ứng được nhu cầu phát triển của xã hội. Ông kêu gọi một nền giáo dục thực tiễn, nơi học sinh được khuyến khích tư duy độc lập và sáng tạo. Tác phẩm "Khuyến học" của ông đã trở thành một trong những tài liệu giáo dục quan trọng, nhấn mạnh rằng việc học không chỉ để thi cử mà còn để phục vụ cho sự phát triển của đất nước. Ông tin rằng, chỉ có thông qua giáo dục, Nhật Bản mới có thể trở thành một cường quốc trên thế giới.

III. Di sản văn hóa và giá trị của tư tưởng Fukuzawa

Di sản văn hóa mà Fukuzawa Yukichi để lại không chỉ ảnh hưởng đến Nhật Bản mà còn lan tỏa ra nhiều quốc gia khác, trong đó có Việt Nam. Tư tưởng cải cách của ông đã truyền cảm hứng cho nhiều nhà trí thức Việt Nam trong phong trào Canh tân đầu thế kỷ XX. Những giá trị mà ông đề xuất về giáo dục, chính trị và ngoại giao vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay. Fukuzawa đã khẳng định rằng, để xây dựng một xã hội văn minh, cần phải có một hệ thống giáo dục hiện đại, một nhà nước pháp quyền và một chính sách ngoại giao linh hoạt. Những tư tưởng này không chỉ giúp Nhật Bản phát triển mà còn có thể áp dụng cho các quốc gia đang trong quá trình đổi mới như Việt Nam.

3.1. Ảnh hưởng đến Việt Nam

Tư tưởng của Fukuzawa Yukichi đã có ảnh hưởng sâu sắc đến phong trào Canh tân ở Việt Nam. Nhiều nhà trí thức Việt Nam đã học hỏi từ những tư tưởng cải cách của ông, đặc biệt là trong lĩnh vực giáo dục và chính trị. Họ đã nhận ra rằng, để đất nước phát triển, cần phải cải cách hệ thống giáo dục, xây dựng một nhà nước pháp quyền và phát triển quan hệ ngoại giao với các nước khác. Những giá trị mà Fukuzawa đề xuất đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều phong trào cải cách tại Việt Nam, góp phần vào quá trình đổi mới đất nước hiện nay.

IV. Giá trị thực tiễn của tư tưởng Fukuzawa trong bối cảnh hiện nay

Tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay, đặc biệt là trong lĩnh vực giáo dục và xây dựng nhà nước. Việt Nam hiện đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc cải cách giáo dục, xây dựng một nhà nước pháp quyền và phát triển quan hệ ngoại giao. Những bài học từ tư tưởng của Fukuzawa có thể giúp Việt Nam tìm ra những giải pháp hiệu quả cho các vấn đề này. Việc áp dụng những giá trị mà Fukuzawa đề xuất sẽ góp phần vào việc xây dựng một xã hội công bằng, văn minh và phát triển bền vững.

4.1. Ứng dụng tư tưởng Fukuzawa vào thực tiễn

Việc nghiên cứu và ứng dụng tư tưởng của Fukuzawa Yukichi vào thực tiễn hiện nay có thể giúp Việt Nam xây dựng một hệ thống giáo dục hiện đại, nơi mà học sinh được khuyến khích phát triển tư duy độc lập và sáng tạo. Đồng thời, cần xây dựng một nhà nước pháp quyền, nơi mà quyền lực được kiểm soát và người dân có quyền tham gia vào các quyết định chính trị. Ngoài ra, việc phát triển quan hệ ngoại giao linh hoạt cũng là một yếu tố quan trọng để Việt Nam có thể hội nhập và phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công cuộc cải cách Minh Trị khởi đầu từ năm 1868 là một dấu mốc lịch sử quan trọng, đưa Nhật Bản từ một quốc gia châu Á lạc hậu chuyển mình thành một cường quốc khu vực và thế giới trong vòng chưa đầy nửa thế kỷ. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản từ một nước bại trận tiếp tục phục hồi và phát triển kinh tế nhanh chóng dựa trên nền tảng tư tưởng cải cách được xác lập từ thời kỳ Minh Trị. Từ góc độ lịch sử tư tưởng, bên cạnh vai trò của bộ máy điều hành, đóng góp của tầng lớp trí thức giữ vị trí trọng yếu, trong đó Fukuzawa Yukichi (1835-1901) là một gương mặt tiêu biểu. Tư tưởng cải cách của ông không chỉ định hình đường lối phát triển của Nhật Bản đương thời mà còn tạo ảnh hưởng sâu rộng đến phong trào Canh tân và giới sĩ phu yêu nước tại Việt Nam đầu thế kỷ XX. Trong bối cảnh công cuộc đổi mới hiện nay tại Việt Nam đang đặt ra yêu cầu hoàn thiện lý luận về giáo dục, xây dựng Nhà nước pháp quyền và hoạch định chiến lược ngoại giao, việc nghiên cứu tư tưởng của Fukuzawa Yukichi mang tính cấp thiết về mặt học thuật và thực tiễn. Khoảng trống nghiên cứu lớn nhất được luận án xác định là: tại Việt Nam, các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận tư tưởng giáo dục một cách riêng lẻ, chưa có công trình chuyên khảo nào hệ thống hóa và luận giải toàn diện tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi trên cả ba phương diện giáo dục, Nhà nước và ngoại giao dưới góc độ Triết học.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ hệ thống tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi; từ đó đánh giá giá trị của hệ tư tưởng này đối với công cuộc Duy tân Minh Trị ở Nhật Bản và phong trào Canh tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, đồng thời đề xuất một số gợi mở cho công cuộc Đổi mới tại Việt Nam hiện nay.

Để thực hiện mục đích trên, luận án xác định bốn nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp, tác phẩm tiêu biểu của Fukuzawa Yukichi trong bối cảnh lịch sử, kinh tế - xã hội thời kỳ Duy tân Minh Trị.
2. Phân tích các tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi, tập trung vào ba phương diện chủ yếu là: giáo dục, Nhà nước và ngoại giao.
3. Phân tích ảnh hưởng của tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi tới thành công của công cuộc cải cách Minh Trị.
4. Làm rõ những ảnh hưởng của tư tưởng Fukuzawa đối với phong trào Canh tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, từ đó rút ra một số gợi mở cho công cuộc Đổi mới và hội nhập ở Việt Nam ngày nay.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi và tác động của hệ tư tưởng này đối với Nhật Bản cũng như ảnh hưởng đến Việt Nam trong giai đoạn cận đại.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn như sau:

• Về không gian và thời gian tại Nhật Bản: Khảo sát các tư tưởng cải cách về giáo dục, Nhà nước, ngoại giao của Fukuzawa Yukichi và những tác động cụ thể trong thời kỳ Minh Trị từ năm 1868 đến năm 1912.
• Về không gian và thời gian tại Việt Nam: Khảo sát tác động và sự lan tỏa của tư tưởng cải cách Fukuzawa Yukichi đối với phong trào Canh tân ở Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Hệ thống tài liệu nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi được luận án phân loại và điểm luận theo bốn nhóm nội dung chính:

Nhóm các công trình nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi từ phương diện lịch sử tư tưởng:

• Học giả Nhật Bản: Ishida Kazuyoshi (1973) trong Nhật Bản tư tưởng sử (tập 2) phân tích tư tưởng thời cận đại (1870-1925), so sánh Fukuzawa Yukichi với Kato Hiroyuki, nhấn mạnh chủ trương thực học, thực hành và việc xây dựng chính trị bằng Hiến pháp; Mitani Hiroshi (1996) trong bài viết Cuộc cách mạng Minh Trị: sự thay đổi cơ cấu những tổn thất và vai trò chủ nghĩa dân tộc đánh giá sự thay đổi diện mạo xã hội và giáo dục Nhật Bản bằng tri thức phương Tây; Karube Tadashi và Kataoka Ryu (2008) trong Nhật Bản tư tưởng sử - Handbook phân tích tác phẩm Khái lược về văn minh, chỉ ra các điều kiện hình thành nhà nước quốc dân và sự tiếp thu tư tưởng tự do từ J.S. Mill và Guizot.
• Học giả quốc tế: Tetsuo Najita và Irwin Scheiner (1978) trong Japanese thought in the Tokugawa period 1600-1868 Methods and Metaphors luận giải sự phát triển tư tưởng và việc học tập phương Tây cuối thời Tokugawa; George Sansom (1990) với Lịch sử văn hóa Nhật Bản; Ienaga Saburo (2003) với Văn hóa sử Nhật Bản.
• Học giả Việt Nam: Vĩnh Sính (1990) trong Nhật Bản cận đại khẳng định Fukuzawa là người có ảnh hưởng lớn nhất trong việc truyền bá tư tưởng phương Tây ở Nhật thời Minh Trị; Đào Trinh Nhất (2015) trong Nhật Bản Duy Tân 30 năm phân tích vai trò kết hợp giữa dạy học, làm sách và viết báo của ông đối với triều đình và quốc dân.

Nhóm các công trình nghiên cứu về tư tưởng cải cách giáo dục:

• Học giả Nhật Bản: Komuro Masaki chủ biên (2013) trong Fukuzawa Yukichi và Nhật Bản cận đại, với các chương của Yoneyama Mitsunori phân tích sự chuyển biến từ mục tiêu "phú quốc cường binh" sang tư tưởng "độc lập cá nhân" trong Khuyến học; Kawahara Miyako (1970) trong Quan điểm giáo dục và tư tưởng thực học của Fukuzawa Yukichi khẳng định cá nhân độc lập là nền tảng của quốc gia độc lập; Fujita Tomoji (2002) trong Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi nêu bật tinh thần độc lập tự tôn và tôn trọng tự do ngôn luận; Koizumi Takashi (1990) với Thuyết học vấn của Fukuzawa Yukichi; Usui Mineo (1971) với Thuyết Thiên Hoàng và Thuyết giáo dục của Fukuzawa Yukichi.
• Học giả quốc tế: Margaret Mehl (2003) trong Private Academies of Chinese learning in Meiji Japan khảo sát trường Khánh Ứng Nghĩa Thục (Keio Gijuku) như một hình mẫu tư thục áp dụng tri thức phương Tây; Herbert Passin (1982) trong Society and Education in Japan nhấn mạnh giáo dục là nhân tố then chốt đưa Nhật Bản phát triển; Mengchen Zhang (2013) nghiên cứu sự phát triển của giáo dục đại học tư thục Nhật Bản giai đoạn chuyển giao Tokugawa - Minh Trị.
• Học giả Việt Nam: Nguyễn Tiến Lực (2010, 2013) so sánh tư tưởng cải cách giáo dục của Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ, làm rõ chủ trương thực học và phê phán hư học; Nguyễn Việt Phương (2011) phân tích tư tưởng khai sáng trong Khuyến học, gắn với quan niệm thoát khỏi tình trạng vị thành niên theo tinh thần của Immanuel Kant; Vũ Dương Ninh chủ biên (2007) trong Phong trào cải cách ở một số nước Đông Á giữa thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX phân tích nội dung và tác động của cải cách giáo dục Minh Trị.

Nhóm các công trình về tư tưởng cải cách Nhà nước và ngoại giao:

• Học giả Nhật Bản: Watanabe Naoki (2003) trong Nhật Bản cận đại và Fukuzawa Yukichi luận giải sự tiếp thu chủ nghĩa khai sáng châu Âu để phá vỡ chế độ thân phận sĩ - nông - công - thương và xác lập quyền bình đẳng giữa người với người, giữa các quốc gia; Ogawara Masamichi (2012) trong Tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi phân tích quan điểm về Hiến pháp, nghị viện và ngoại giao quốc tế; Tokura Takeyuki (trong sách của Komuro Masaki, 2013) phân tích ba đặc trưng chính trị (thúc đẩy tranh luận, hòa hợp dân - chính quyền, tương đối hóa chính trị) và hai góc nhìn ngắn hạn - dài hạn trong Thoát Á luận; Noriyuki Ishii (2012) trong Japan be number one, Internationalism and History of Japan Diplomacy, 1853-2006 phân tích chủ trương đuổi kịp phương Tây để bảo vệ chủ quyền.
• Học giả quốc tế: Khu Kiến Anh (1989) so sánh tác phẩm Lân Thảo của Kato Hiroyuki và Tây dương sự tình của Fukuzawa Yukichi; Helen M. Hopper (2005) trong Fukuzawa Yukichi: from Samurai to Capitalist phân tích việc kết hợp tri thức phương Tây với bản sắc truyền thống; Alan Macfarlane (2002) trong Fukuzawa Yukichi and the making of the modern world làm rõ thông điệp tiếp thu khoa học kỹ thuật và quyền cá nhân nhằm phục vụ mục tiêu quốc gia giàu mạnh.
• Học giả Việt Nam: Nguyễn Tiến Lực trong Nhật Bản - Những bài học lịch sử khái quát quan điểm xây dựng nền chính trị dân quyền, tổ chức quốc hội và tuyển cử của Fukuzawa.

Nhóm các công trình nghiên cứu từ các phương diện khác:

• Nguyễn Tiến Lực (1995) trên Tạp chí Triết học phân tích năm nội dung khai sáng của Fukuzawa; Trần Thị Hạnh (2011) nghiên cứu quan niệm về con người độc lập, bình đẳng và ảnh hưởng đến nho sĩ duy tân Việt Nam; Toshiko Nakamura (2007) khảo sát lịch sử văn minh và quan hệ gia đình; Matthew Jones (2015) so sánh học thuyết văn minh của Fukuzawa Yukichi và Sun Yat-sen (Tôn Trung Sơn).

Nhóm công trình	Tác giả tiêu biểu	Trọng tâm nghiên cứu
Lịch sử tư tưởng	Ishida Kazuyoshi (1973), Vĩnh Sính (1990), Karube Tadashi & Kataoka Ryu (2008), Đào Trinh Nhất (2015)	Vị trí của Fukuzawa trong dòng chảy tư tưởng cận đại Nhật Bản; vai trò truyền bá văn minh phương Tây.
Cải cách giáo dục	Komuro Masaki (2013), Kawahara Miyako (1970), Margaret Mehl (2003), Nguyễn Tiến Lực (2013)	Tư tưởng thực học, độc lập tự tôn; mô hình trường Keio Gijuku; so sánh với Nguyễn Trường Tộ.
Nhà nước và ngoại giao	Ogawara Masamichi (2012), Watanabe Naoki (2003), Tokura Takeyuki (2013), Noriyuki Ishii (2012)	Tư tưởng lập hiến, dân quyền, nghị viện; quan điểm ngoại giao quốc tế và luận điểm Thoát Á luận.
Phương diện khác	Trần Thị Hạnh (2011), Toshiko Nakamura (2007), Matthew Jones (2015), Nguyễn Tiến Lực (1995)	Quan niệm về con người; cấu trúc gia đình; so sánh lý thuyết văn minh giữa Fukuzawa Yukichi và Sun Yat-sen.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết là tổng hợp, hệ thống hóa toàn diện các luận điểm cải cách của Fukuzawa Yukichi trên cả ba lĩnh vực giáo dục, Nhà nước và ngoại giao dưới góc nhìn Triết học, đồng thời luận giải giá trị lịch sử và rút ra những bài học tham khảo cụ thể cho thực tiễn đổi mới của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin. Phương pháp luận này cho phép xem xét tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi như một hiện tượng ý thức xã hội phản ánh các biến chuyển kinh tế - xã hội cụ thể của Nhật Bản thời kỳ chuyển giao từ chế độ phong kiến Mạc phủ sang thời kỳ Minh Trị.

Các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành được áp dụng bao gồm:

• Phương pháp nghiên cứu lịch sử Triết học: Phân tích tư tưởng của Fukuzawa Yukichi từ góc độ triết học chính trị - xã hội; so sánh với các trào lưu tư tưởng truyền thống trước đó (như Nho giáo, Cổ học, Quốc học) để làm rõ tính chất kế thừa và phê phán; từ đó đánh giá tác động của hệ tư tưởng này đối với con đường phát triển của Nhật Bản và giá trị liên hệ với Việt Nam.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Phân tích nhận thức lý luận và hoạt động thực tiễn của Fukuzawa Yukichi để rút ra các nội dung cải cách cốt lõi về giáo dục, thể chế Nhà nước và ngoại giao; tổng hợp những điểm tương đồng và dị biệt trong bối cảnh lịch sử cận đại giữa Nhật Bản và Việt Nam để đề xuất các bài học kinh nghiệm.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu bối cảnh lịch sử thời cận đại giữa Nhật Bản và Việt Nam; so sánh quan điểm của Fukuzawa với các nhà tư tưởng Nhật Bản đương thời (như Kato Hiroyuki) và với các nhà cải cách Việt Nam đầu thế kỷ XX (như Nguyễn Trường Tộ, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh).
• Phương pháp lôgíc - lịch sử: Khảo sát quy luật vận động và sự chuyển biến tư tưởng của tác giả đặt trong tiến trình cải cách tổng thể của xã hội Nhật Bản, làm rõ mối liên hệ tác động qua lại giữa cải cách giáo dục và cải cách thể chế Nhà nước.
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp Triết học với Đông phương học, Sử học, Văn hóa học, Chính trị học và Giáo dục học nhằm bảo đảm tính toàn diện của các kết luận nghiên cứu.

Về nguồn tư liệu gốc, Fukuzawa Yukichi để lại hơn 100 tác phẩm thuộc nhiều thể loại, được tập hợp đầy đủ nhất trong bộ Toàn tập gồm 21 tập do Đại học Keio Gijuku biên tập và xuất bản giai đoạn 1958-1964. Luận án khai thác các trước tác tiêu biểu bằng tiếng Nhật, tiếng Anh và các bản dịch tiếng Việt, bao gồm:

• Tây dương sự tình (Seiyo Jijo, 2 cuốn xuất bản năm 1866 và 1867): Ghi chép về phong tục, chế độ xã hội, lịch sử, chính trị, tài chính công, hải quân và tóm lược kinh tế học phương Tây.
• Khuyến học (Gakumon no Susume, 1872-1876, gồm 17 chương): Tác phẩm phê phán lối học hư văn, đề cao "thực học" và phương pháp tư duy độc lập.
• Khái lược về văn minh (Bunmeiron no Gairyaku, 1875): Tác phẩm trình bày lý luận về các giai đoạn văn minh, xác định phương Tây đạt trình độ văn minh còn Nhật Bản ở mức bán văn minh, khẳng định con đường bảo vệ độc lập dân tộc là tiếp thu văn minh phương Tây.
• Thoát Á luận (Datsu-A Ron, 1885): Bài báo 2000 chữ đăng trên tờ Thời sự tân báo, phân tích tính tất yếu của việc Nhật Bản thoát khỏi ảnh hưởng của Hán học và mô hình phong kiến Á Đông.
• Phúc Ông tự truyện (Fukuo Jiden, 1899): Tác phẩm tự thuật cuộc đời và quá trình chuyển biến tư tưởng từ thời niên thiếu dưới chế độ phong kiến đến cuối đời.
• Hệ thống các chuyên luận khác: Bàn về dân quyền, Bàn về quốc hội, Bàn về kinh tế tư nhân, Bàn về ngoại giao, Bàn về phụ nữ Nhật Bản.

Nội dung chính theo từng chương

Bố cục của luận án gồm phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục và 4 chương chính với 10 tiết.

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về Fukuzawa Yukichi theo các nhóm chủ đề: lịch sử tư tưởng, cải cách giáo dục, cải cách Nhà nước - ngoại giao và các phương diện liên quan khác. Tác giả chỉ ra rằng các công trình đi trước đã làm rõ tiểu sử và tư tưởng giáo dục của Fukuzawa, nhưng mảng tư tưởng về Nhà nước pháp quyền, thể chế chính trị và ngoại giao chưa được phân tích hệ thống dưới góc độ triết học. Chương này xác lập cơ sở lý thuyết, phạm vi và hướng tiếp cận để triển khai các nội dung tiếp theo của luận án.

Chương 2: Bối cảnh ra đời tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi

Chương 2 phân tích các điều kiện lịch sử khách quan và nhân tố chủ quan dẫn đến sự hình thành tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi:

• Bối cảnh quốc tế: Giữa thế kỷ XIX, các nước phương Tây tăng cường xâm lược châu Á. Triều đình Mãn Thanh ký Hiệp ước Nam Kinh với Anh (1842); Xiêm ký hiệp ước với Anh (1855) và Pháp (1856). Tại Nhật Bản, chính sách "tỏa quốc" (Sakoku) của Mạc Phủ bị phá vỡ sau khi Đô đốc Mỹ Matthew C. Perry đưa tàu chiến cập cảng Uraga năm 1853 và năm 1856. Tháng 6/1858, Nhật Bản ký điều ước với Mỹ, tiếp đó ký "Ngũ quốc điều ước" với Hà Lan, Nga, Anh (tháng 7) và Pháp (tháng 9/1858), mở các cảng Kanagawa, Nagasaki, Yokohama, Niigata, Hyogo, Hakodate và chấp nhận mức thuế quan xuất nhập khẩu bất bình đẳng (thuế xuất khẩu sang Mỹ 5%, nhập khẩu 20%, một số mặt hàng 35%).
• Bối cảnh kinh tế - xã hội trong nước: Cơ chế Mạc - Phiên (Baku-Han) chia đất nước thành 265 Phiên (Han) với ba nhóm Đại danh (Daimyo): Thân phiên (Shinpan), Phổ đại (Fudai) và Ngoại dạng (Tozama). Sản lượng nông nghiệp tăng từ 19,7 triệu koku (năm 1600) lên 46,8 triệu koku (năm 1870) (1 koku tương đương 120kg). Chính sách luân phiên trình diện (Sankinkoutai) buộc các lãnh chúa chuyển dịch qua lại giữa lãnh địa và Edo, thúc đẩy giao thông (5 tuyến quốc lộ chính), mở rộng thị trường hàng hóa và hình thành các trung tâm thương mại lớn tại Osaka, Edo, Kyoto, Nagasaki. Khoảng 80% nông dân chuyển sang sản xuất hàng hóa. Mâu thuẫn xã hội gia tăng dẫn đến 2089 cuộc đấu tranh nông dân nổ ra trong giai đoạn 1590-1867. Tầng lớp võ sĩ bị phân hóa sâu sắc thành thượng lưu và hạ lưu.
• Bối cảnh văn hóa, tư tưởng: Sự suy thoái của Nho giáo chính thống Chu Tử học (do Hayashi Razan khởi xướng thời Edo) tạo điều kiện cho các trào lưu mới phát triển: phái Cổ học (Yamaga Soko, Ito Jinsai, Ogyu Sorai), phái Quốc học (Keichu, Kamo no Mabuchi, Motoori Norinaga), Hà Lan học (Rangaku) tại Nagasaki và Tây học (Yogaku). Xung đột tư tưởng diễn ra gay gắt giữa phái mở cửa tiếp thu tri thức Khai sáng phương Tây và phái Nhượng di (Joi) bảo thủ.
• Cuộc đời và sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi: Sinh ngày 10/1/1835 tại Nakatsu (Kyushu) trong gia đình võ sĩ cấp thấp; cha là Fukuzawa Hakusuke (1792-1836), mẹ là Ojun. Thuở nhỏ học Hán học với Shiraishi Tetsuno (đọc tác phẩm Tả truyện 11 lần). Năm 1854, ông đến Nagasaki học tiếng Hà Lan và kỹ thuật pháo binh; năm 1855 theo học trường Tekijuku của Ogata Koan tại Osaka. Tháng 10/1858, ông mở trường Khánh Ứng Nghĩa Thục (Keio Gijuku) tại Edo và bắt đầu tự học tiếng Anh sau khi khảo sát cảng Yokohama. Ông tham gia ba chuyến đi nước ngoài: năm 1860 sang Mỹ trên tàu Kimura Kaishu; năm 1861-1862 đi châu Âu (ở Anh 44 ngày, Pháp 42 ngày, Đức 20 ngày, Hà Lan 35 ngày, Bồ Đào Nha 20 ngày, Nga 46 ngày); năm 1867 quay lại Mỹ. Năm 1873, ông đồng sáng lập hội Minh Lục Xã (Meirokusha) cùng 9 học giả khác; sáng lập báo Thời sự tân báo (Jiji Shimpo). Ông từ trần ngày 3/2/1901 tại Mita do xuất huyết não, an táng tại chùa Hongan-ji làng Osaki-mura với pháp danh Đại Quán viện Độc lập Tự tôn Cư sĩ.

Chương 3: Tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi

Chương 3 tập trung phân tích nội dung tư tưởng cải cách trên ba phương diện cốt lõi:

• Mục tiêu và phương châm cải cách: Fukuzawa Yukichi xác định độc lập dân tộc là mục tiêu tối thượng, còn văn minh hóa xã hội là phương tiện tất yếu để đạt được mục tiêu đó. Việc mở cửa tiếp thu khoa học kỹ thuật và thể chế phương Tây là bước chuyển mang tính quy luật để bảo vệ chủ quyền quốc gia trước nguy cơ bị xâm lược.
• Tư tưởng cải cách giáo dục:
  • Phê phán lối giáo dục Nho học giáo điều ("hư học"), nặng về tầm chương trích cú, xa rời thực tế đời sống.
  • Khởi xướng và xây dựng nền "thực học" (Jitsugaku) gắn liền với khoa học tự nhiên, toán học, vật lý, kinh tế học và tri thức ứng dụng thực tiễn.
  • Đề cao nguyên lý "cá nhân độc lập thì quốc gia mới độc lập"; xác định giáo dục là công cụ giải phóng con người, xây dựng tinh thần tự chủ, bình đẳng và độc lập tự tôn, giúp cá nhân thoát khỏi tâm lý phục tùng thụ động.
• Tư tưởng cải cách Nhà nước:
  • Chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền dựa trên nền tảng Hiến pháp. Ông quan niệm Hiến pháp là văn bản ràng buộc quyền lực của bộ máy lãnh đạo và bảo đảm quyền tự do, nghĩa vụ của nhân dân; lấy Hiến pháp làm tiêu chí phân định thể chế ổn định ("trị") và hỗn loạn ("loạn").
  • Đề xuất mô hình chính trị dân quyền, thúc đẩy sự hòa hợp giữa chính quyền và nhân dân; chủ trương thành lập nghị viện, tổ chức tổng tuyển cử để đại diện nhân dân tham gia lập pháp và thảo luận ngân sách quốc gia.
• Tư tưởng cải cách ngoại giao:
  • Luận điểm Thoát Á luận: Đề xuất Nhật Bản phải dứt khoát thoát khỏi ảnh hưởng của hệ tư tưởng phong kiến Á Đông và tư duy Hán học lạc hậu để chủ động hội nhập vào chuẩn mực văn minh thế giới.
  • Xác lập nguyên tắc ngoại giao quốc tế: Xem quan hệ quốc tế tương đồng với quan hệ xã hội, trong đó các quốc gia phải ràng buộc quyền lợi và nghĩa vụ thông qua điều ước quốc tế, thiết lập cơ quan đại diện ngoại giao và duy trì quyền bình đẳng giữa các nước bất kể quy mô mạnh yếu.

Chương 4: Một số giá trị của tư tưởng cải cách Fukuzawa Yukichi

Chương 4 luận giải những giá trị lịch sử và ý nghĩa thực tiễn của tư tưởng Fukuzawa Yukichi:

• Giá trị đối với công cuộc Duy tân Minh Trị ở Nhật Bản: Đặt nền tảng lý luận cho việc chuyển đổi hệ thống giáo dục quốc gia; cung cấp cơ sở tư tưởng cho phong trào đòi quyền tự do dân quyền và quá trình ban hành Hiến pháp Minh Trị (1889); thúc đẩy việc thực thi chiến lược "phú quốc cường binh".
• Giá trị đối với phong trào Canh tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX: Tác phẩm Khuyến học và mô hình trường Khánh Ứng Nghĩa Thục đã ảnh hưởng trực tiếp đến tư tưởng của các sĩ phu yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, tạo tiền đề cho sự ra đời của phong trào Đông Du, phong trào Duy Tân và trường Đông Kinh Nghĩa Thục (1907).
• Gợi mở đối với công cuộc Đổi mới ở Việt Nam hiện nay:
  • Về giáo dục: Chuyển dịch mạnh mẽ từ giáo dục truyền thụ lý thuyết sang giáo dục thực học, phát triển tư duy phản biện, kỹ năng thực hành và tinh thần tự chủ của người học.
  • Về Nhà nước: Tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm quyền làm chủ và quyền con người của nhân dân.
  • Về ngoại giao: Xây dựng đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa, kết hợp giữa kiên định nguyên tắc bảo vệ chủ quyền với ứng xử linh hoạt trong bối cảnh quốc tế biến động.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học như sau:

• Về mặt lý luận: Phân tích và hệ thống hóa tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi trên ba phương diện then chốt gồm giáo dục, Nhà nước và ngoại giao từ góc độ Triết học; luận giải mối quan hệ biện chứng giữa mục tiêu độc lập dân tộc và phương tiện văn minh hóa, giữa độc lập cá nhân và độc lập quốc gia.
• Về mặt thực tiễn: Đánh giá khách quan tác động của tư tưởng Fukuzawa đối với thành công của cuộc Duy tân Minh Trị tại Nhật Bản và sự lan tỏa đến phong trào Canh tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX; đồng thời luận chứng các bài học kinh nghiệm có giá trị tham khảo cho công cuộc Đổi mới tại Việt Nam hiện nay trên ba phương diện: cải cách giáo dục - đào tạo, hoàn thiện thể chế Nhà nước pháp quyền và hoạch định chính sách ngoại giao mềm dẻo, chủ động hội nhập.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do điều kiện tiếp cận nguồn tài liệu nguyên bản tại Việt Nam còn hạn hẹp, luận án chưa thể bao quát toàn bộ 21 tập trong bộ Toàn tập Fukuzawa Yukichi mà tập trung khảo sát chủ yếu qua các tác phẩm tiêu biểu đã được xuất bản, dịch thuật sang tiếng Anh và tiếng Việt (Tây dương sự tình, Khuyến học, Khái lược về văn minh, Thoát Á luận, Phúc Ông tự truyện).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục khai thác sâu hơn hệ thống văn bản gốc tiếng Nhật trong toàn bộ văn nghiệp của Fukuzawa Yukichi; mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu tư tưởng chính trị - xã hội của Fukuzawa với các trào lưu cải cách khác ở khu vực Đông Á cùng thời kỳ.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và học tập chuyên ngành Triết học, Lịch sử Triết học, Lịch sử, Đông phương học, Nhật Bản học và Giáo dục học.

Nội dung luận án cung cấp tư liệu tham khảo có giá trị đối với:

• Giảng viên và học viên cao học, nghiên cứu sinh khi nghiên cứu lịch sử tư tưởng phương Đông cận đại và các mô hình cải cách xã hội.
• Các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách trong việc tham khảo kinh nghiệm phát triển giáo dục thực nghiệp, xây dựng thể chế quản trị nhà nước bằng pháp luật và xử lý các mối quan hệ ngoại giao quốc tế trong bối cảnh hội nhập.

Câu hỏi thường gặp

1. Mục tiêu cốt lõi và phương tiện thực hiện cải cách của Fukuzawa Yukichi được xác định như thế nào?
Trong tác phẩm Khái lược về văn minh (1875), Fukuzawa Yukichi khẳng định độc lập dân tộc là mục tiêu cao nhất, còn văn minh hóa xã hội là phương tiện bắt buộc để đạt được mục tiêu đó. Muốn giữ vững chủ quyền quốc gia trước nguy cơ xâm lược của phương Tây, Nhật Bản buộc phải tiếp thu khoa học kỹ thuật, dân quyền và thể chế tiến bộ.

2. Quan niệm của Fukuzawa Yukichi về mối quan hệ giữa cá nhân và quốc gia trong giáo dục là gì?
Fukuzawa Yukichi quan niệm "cá nhân độc lập thì quốc gia mới độc lập". Trong tác phẩm Khuyến học, ông chỉ ra rằng một đất nước không thể tự chủ nếu người dân mang tâm lý nô lệ, ỷ lại và thiếu năng lực tư duy độc lập; giáo dục thực học chính là con đường bồi dưỡng tinh thần tự tôn và phẩm cách độc lập cho mỗi công dân.

3. Bối cảnh kinh tế Nhật Bản cuối thời Mạc Phủ được mô tả qua những dữ kiện cụ thể nào?
Nền kinh tế thời Edo duy trì cơ chế Mạc - Phiên với 265 Phiên. Sản lượng lúa tăng từ 19,7 triệu koku (năm 1600) lên 46,8 triệu koku (năm 1870). Chính sách luân phiên trình diện (Sankinkoutai) thúc đẩy giao thông và thương mại hóa, dẫn đến khoảng 80% nông dân chuyển sang sản xuất hàng hóa; từ năm 1590 đến 1867 đã nổ ra 2089 cuộc đấu tranh của nông dân.

4. Fukuzawa Yukichi đưa ra quan điểm gì về vai trò của Hiến pháp trong cải cách Nhà nước?
Theo Fukuzawa Yukichi, Hiến pháp có bản chất ràng buộc quyền lực của bộ máy lãnh đạo và bảo đảm quyền tự do cho nhân dân, thừa nhận quyền và nghĩa vụ công dân, quy định cấu trúc quản lý nhà nước. Ông xem sự tuân thủ Hiến pháp là ranh giới phân định trạng thái ổn định ("hợp Hiến ấy là trị") và hỗn loạn ("phản Hiến ấy là loạn").

5. Luận án chỉ ra tư tưởng của Fukuzawa Yukichi tác động đến Việt Nam đầu thế kỷ XX qua những kênh nào?
Tư tưởng của ông lan tỏa qua các tác phẩm như Khuyến học, tác động trực tiếp đến giới sĩ phu duy tân Việt Nam (Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh), thúc đẩy phong trào Đông Du, phong trào Duy Tân và trở thành hình mẫu cho sự thành lập trường Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907.

Kết luận

Luận án đã hệ thống hóa một cách khách quan và toàn diện tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi trên ba phương diện giáo dục, Nhà nước và ngoại giao dưới góc nhìn Triết học. Thông qua việc phân tích bối cảnh lịch sử thời kỳ chuyển giao Mạc phủ - Minh Trị, công trình làm rõ logic nội tại của tư tưởng thực học và nhà nước lập hiến trong việc bảo vệ độc lập dân tộc. Các kết quả nghiên cứu không chỉ làm sáng tỏ tác động của tư tưởng Fukuzawa đối với tiến trình cận đại hóa Nhật Bản và phong trào Canh tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, mà còn cung cấp cơ sở luận cứ tham khảo cho sự nghiệp đổi mới giáo dục, hoàn thiện thể chế và hội nhập quốc tế của Việt Nam hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận án bao gồm 4 chƣơng, 10 tiết. h ơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu h ơng 2: Bối cảnh ra đời tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi h ơng 3: Tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi h ơng 4: Một số giá trị của tƣ tƣởng cải cách Fukuzawa Yukichi 8 NỘI DUNG CHƢƠNG : TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Với tƣ cách là một trong những đại biểu tƣ tƣởng có vai trò quan trọng trong quá trình cải cách thời Minh Trị của Nhật Bản, Fukuzawa Yukichi trở thành chủ đề của rất nhiều công trình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài Nhật Bản cũng nhƣ ở Việt Nam. Do vậy, chƣơng này tạm chia thành hai nội dung: 1. Những v n ề ã nghi n u; và 1.

Những v n ề ã kế th v ần tiếp tụ giải quyết Trong phần 1.1 tập trung tổng quan, phân tích và xử lý tài liệu và các kết quả nghiên cứu đi trƣớc theo mảng vấn đề chính: 1. Các công trình đề cập đến vai trò của Fukuzawa Yukichi từ góc độ lịch sử tƣ tƣởng Nhật Bản; 1. Các công trình đề cập đến tƣ tƣởng cải cách giáo dục của Fukuazawa Yukichi; 1. Các công trình đề cập đến tƣ tƣởng cải cách ngoại giao và cải cách Nhà nƣớc của Fukuzawa Yukichi; và 1.

Các công trình đề cập đến Fukuzawa Yukichi từ các phƣơng diện khác.2 sẽ làm rõ sự tiếp thu, vận dụng và triển khai mới của luận án này.Những vấn đề đ đƣợc nghiên cứu 1.Về các công trình đề cập đến vai trò của Fukuzawa Yukichi từ phương diện lịch sử tư tưởng Nhật Bản Nhiều công trình tiêu biểu nhƣ: Nh t Bản t t ởng sử (1973) của Ishida KazuYoshi, Châm Vũ, Nguyễn Văn Tần dịch, Tủ sách Kim Văn; Japansese thought in the Tokugawa period 1600-1868 Methods and Metaphors (1978) của Tetsuo Majita và Irwin Scheiner, Nxb The University of Chicago Press; L sử văn h sử Nh t Bản (1990) George Sansom, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội; Văn h sử Nh t Bản (2003) Ienaga Saburou, Lê Ngọc Thảo dịch, Nxb Mũi Cà Mau; Nh t Bản n ại (1990), Vĩnh Sính, Nxb Văn hóa tùng thƣ;. Các công 9 trình chủ yếu nghiên cứu quá trình phát triển Nhật Bản về xã hội, chính trị, kinh tế, văn học,. và luận giải các trào lƣu tƣ tƣởng qua các thời kỳ lịch sử. * nghi n u h giả Nh t Bản Nh t Bản t t ởng sử (1973) của Ishida Kazuyoshi (石田一良, 1913- 2006) (tập 2) đã nêu một cách có hệ thống lịch sử hình thành và phát triển tƣ tƣởng Nhật Bản ở các phƣơng diện khác nhau nhƣ kinh tế, chính trị, tôn giáo,.

Trong đó, ở phần chƣơng bốn “Tƣ tƣởng thời cận đại” (1870-1925) có phần trình bày về tƣ tƣởng của Phúc Trạch Dụ Cát (Fukuzawa Yukichi) và Gia Đẳng Hoằng Chi (Kato Hiroyuki, 加藤弘行) (tr. Tác giả đã tóm lƣợc thân thế, sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi, đặc biệt có nhắc đến chủ trƣơng thực học, thực hành và thúc đẩy văn minh hóa đất nƣớc, xây dựng nhà nƣớc bằng Hiến pháp. Tác giả đƣa ra ý kiến về tƣ tƣởng của Fukuzawa Yukichi: Về qu n ni m xã hội ng h tr ơng một xã hội m no ng ều Với lị h sử ng qu n ni m một xã hội ã kh i h l phải nền hính trị qu ng minh x y d ng ằng Hiến ph p ể ph n ịnh r thế trị v thế loạn h p Hiến y l trị m phản Hiến y l loạn [22, tr. uộ h mạng Minh Trị: s th y ổi ơ u những tổn th t v v i trò h nghĩ d n tộ (1996) của Mitani Hiroshi, tạp chí nghiên cứu Nhật Bản, số 2, tr.32-36 cho thấy đây là thời kỳ diễn ra cuộc duy tân làm thay đổi toàn bộ diện mạo của đất nƣớc Nhật Bản từ đời sống xã hội đến hệ tƣ tƣởng, một thời kỳ chuyển đổi ngoạn mục đạt nhiều thành tựu to lớn, làm tiền đề cho sự phát triển mạnh mẽ của Nhật Bản từ đó đến ngày nay.

Tác giả đánh giá vai trò tƣ tƣởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi, cho rằng ông đã làm thay đổi nền giáo dục Nhật Bản bằng các tri thức phƣơng Tây. Nh t Bản t t ởng sử - Handbook (日本思想史ハンドブック) (2008) của Karube Tadashi và Kataoka Ryu đề cập các trƣờng phái tƣ tƣởng Nhật Bản từ khởi nguồn bằng các câu chuyện thần thoại đến thời kỳ cổ đại, trung 10 đại và cận đại. Trong đó, phần chuyển biến của thế kỷ XIX giới thiệu các nhà tƣ tƣởng thời kỳ cận đại, đã giới thiệu tóm tắt về tƣ tƣởng của Fukuzawa Yukichi: nhà tƣ tƣởng của độc lập, điều kiện để Nhật Bản hình thành nhà nƣớc quốc dân và “văn minh”, Fukuzawa nhà khoa học xã hội [115, tr. Thực chất tác giả đi vào phân tích tƣ tƣởng của ông trong tác phẩm Kh i l về văn minh.

Tác giả đã đƣa ra nhận xét: Qu n iểm văn minh ph ơng T y Fukuz w th tế h nh th nh t i nh n h khắ i với h nh vi những on ng ời d ới “ hế ộ dòng tộ ” m ng ã sinh r trong t kh t v ng i ến xã hội t do gi u m ng ã nh n th y nghe th y ở Âu Mỹ v ằng ảnh h ởng qu n iểm h u Á h nghĩ t do ph ơng T y J S Mill Guizot. * nghi n u h giả n ớ ngo i T t ởng Nh t Bản thời k Tokug w 1600-1868 Ph ơng ph p v Ẩn dụ (1978) (Japansese thought in the Tokugawa period 1600-1868 Methods and Metaphors) của Tetsuo Najita và Irwin Scheiner đã luận giải sự phát triển tƣ tƣởng Nhật Bản và ảnh hƣởng của những tƣ tƣởng đó đến đời sống xã hội Nhật Bản thời kỳ Tokugawa. Fukuzawa Yukichi đƣợc tác giả giới thiệu về tƣ tƣởng học tập phƣơng Tây và sự thúc đẩy cải cách của ông cuối thời kỳ Tokugawa. * nghi n u h giả Vi t N m Nh t Bản n ại (1990) của Vĩnh Sính đã đề cập đến những nét đặc trƣng văn hóa của Nhật Bản.

Những di sản văn hóa, chính trị, kinh tế, văn hóa của Nhật Bản trƣớc thời kỳ Minh Trị và những cải cách nào đã tạo nền móng đƣa nƣớc Nhật tiến lên cƣờng quốc trong khoảng 50 năm sau đó. Xã hội Nhật Bản đã thay đổi nhƣ thế nào trong hơn 100 năm qua? Nguyên nhân nào đƣa Nhật Bản đến cuộc chiến tranh đại Đông Á và đi đến thất bại hoàn toàn năm 1945? Giải thích sự phục hồi và phát triển kinh tế của Nhật bản sau thế chiến 11 thứ hai. Trong đó, tác giả nhận xét về Fukuzawa Yukichi là “Ngƣời có ảnh hƣởng lớn nhất trong việc truyền bá tƣ tƣởng Tây - phƣơng ở Nhật trong thời Minh Trị là Fukuzawa Yukichi” [65, tr. Nh t Bản Duy T n 30 năm (2015) của Đào Trinh Nhất, Nxb Thế giới.

Cuốn sách giới thiệu quá trình cải cách trong 30 năm của Nhật Bản, những thành công của công cuộc cải cách. Tác giả Trinh Nhất khâm phục sự bứt phá ngoạn mục của Nhật Bản, ông viết: T triều nh mạ ph qu n lại ho ến sĩ phu h o ki t nh n d n hết thảy ều tỉnh gi th u d lòng t t n i n y hăm hở nh nh u D n tộ ã sẵn t hl l ng r i lại vu qu n sĩ th ng t m nh t th nh r ng y n y h l n ng y m i l m liền ng uộ duy t n phăng phăng i tới nh s ng tr n gi thổi: on ờng văn minh Âu Mỹ i h m dãi trên thế kỷ ng ời Nh t rút lại hụ năm! [57, tr. Trong chƣơng V: Công phu giáo hóa, tác giả đã có một phần trình bày tóm tắt thân thế sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi nhà cải cách chính trị xã hội, nhà giáo dục tiên phong, nhà tƣ tƣởng tiêu biểu của Nhật, Fukuzawa đƣợc đánh giá “không phải là ngƣời ở ngôi cao, nắm quyền lớn, nhƣng vậy mà dạy học, làm sách, viết báo, là ba cơ quan trọng yếu trong xã hội, ông đều nắm đủ trong tay, cho nên có thế lực đối với triều đình và quốc dân, có oai vọng hơn là nhà chính trị nhiều”[57, tr. Tác giả luận án đồng ý với nhận xét của tác giả Trinh Nhất.

Về các công trình đề cập đến tư tưởng cải cách giáo dục của Fukuzawa Yukichi * nghi n u h giả Nh t Bản Fukuzawa Yukichi và Nh t Bản c n ại (近代日本と福沢諭吉) (2013), Komuro Masaki (小室正紀), Nxb Đại học Khánh Ứng Nghĩa Thục (慶應義塾 12 大学出版会). Cuốn sách Komuro Masaki chủ biên có nhiều bài viết của nhiều tác giả, trong đó tƣ tƣởng giáo dục của Fukuzawa đƣợc tác giả Yoneyama Mitsunori (米山光則) trình bày ở chƣơng 4 (tr.69-84) và chƣơng 5 (tr. Chƣơng 4 tác giả bàn về giáo dục của Fukuzawa với việc hình thành nền giáo dục cận đại. Chƣơng 5 tác giả so sánh sự tƣơng đồng và dị biệt giữa Khuyến h c và Sắc l nh giáo dục, xem xét thái độ của Fukuzawa đối với sự thay đổi chính sách giáo dục của chính phủ Minh Trị.

Tác giả đã khẳng định: Với mụ í h l phú qu ờng inh nu i d ỡng nhân tài vì mụ í h ho n n h suy nghĩ gi o dục là ph ơng ti n c a phú qu ờng inh ã huyển biến th nh t t ởng “ ộc l p nh n” v o những năm ầu thời k Minh Trị. Kết quả c a s chuyển biến n y ã c kế th a trong “Khuyến h ” [121, tr. Qu n iểm giáo dụ v t t ởng th c h c c a Fukuzawa Yukichi (福沢 諭吉の実学思想と教育観) (1970) của tác giả Kawahara Miyako (河原美耶 子 ) đăng trên tạp chí Nghiên cứu Giáo dục (Journal of educational reasearch), số 3 & 4, tr. Trong bài viết này tác giả trình bày tƣ tƣởng giáo dục thực học và nguyên lý của văn minh cận đại cũng nhƣ trình bày góc nhìn giáo dục cận đại của Fukuzawa Yukichi.

Tác giả cho rằng tự chủ, độc lập là nội dung căn bản của tƣ tƣởng giáo dục của Fukzuawa và cá nhân độc lập là đơn vị cơ bản của một quốc gia độc lập, dựa vào đơn vị cơ bản đó ông đƣa ra cơ cấu của thể chế nhà nƣớc mới. Và nhƣ vậy, ông đã làm thay đổi tƣ duy của ngƣời Nhật Bản [116, tr. Tƣ tƣởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi (2002) (福沢諭吉の教育思 想) của tác giả Fujita Tomoji (藤田友治) đăng trên tạp chí Kinh tế Đại học Osaka (大阪経大論集・第 53 巻第 2 号), tr.