Chương I: Sự hình thành và phát triển của thể kí", khi nêu ra quan niệm về thể kí, Phan Cự Đệ cũng cho rằng: “Kí là loại hình văn học trung gian giữa báo chí và văn học. Kí bao gồm nhiều thể dưới dạng văn xuôi tự sự như bút kí, hồi kí, du kí, nhật kí, phóng sự, tùy bút và cả hồi kí tự truyện” [11, 373]. Trần Đình Sử trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (2006) đã cho rằng “Du kí là một loại hình văn học thuộc loại hình kí, mà cơ sở là sự ghi chép của bản thân người đi du lịch, ngoạn cảnh về những điều mắt thấy tai nghe của chính mình tại 15 những xứ sở xa lạ hay những nơi ít người có dịp đi đến. Hình thức của du kí rất đa dạng, có thể là ghi chép, kí sự, nhật kí, thư tín, hồi tưởng, miễn là mang lại những thông tin, tri thức và cảm xúc mới lạ về phong cảnh, phong tục, dân tình của xứ sở ít người biết đến” [19, 75].
Định nghĩa trên đã nêu khá đầy đủ và khái quát về đặc điểm nội dung cũng như hình thức của thể tài du kí. Nó nhấn mạnh du kí là những ghi chép chân thực về những vùng đất xa lạ của những người “đi du lịch ngoạn cảnh” và hình thức của du kí thì rất đa dạng và phong phú. Giáo trình Lí luận văn học (2008) do Hà Minh Đức chủ biên đã xem du kí là một trong các hình thức của thể loại kí, bởi vì “kí không phải là một thể loại thuần nhất mà bao gồm nhiều hình thức ghi chép, miêu tả và biểu hiện về cuộc sống trong văn xuôi từ kí sự, phóng sự, bút kí, hồi kí, du kí, đến nhật kí, tùy bút, tiểu phẩm văn học, bút kí chính luận. Đặc điểm bao quát của thể du kí mà giáo trình đã nhấn mạnh là những hình thức ghi chép linh hoạt trong văn xuôi, với nhiều dạng tường thuật, miêu tả, biểu hiện và bình luận về những sự kiện và con người có thật trong cuộc sống, với nguyên tắc tôn trọng tính xác thực và chú ý đến tính thời sự của xã hội.
Với những khám phá của mình, trong Văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX (2012), nhà nghiên cứu Trần Nho Thìn đã đưa ra nhận xét về bản chất của du kí là đi du lịch và khám phá những vùng đất mới khác lạ: “Đi du lịch thực chất là di chuyển trong không gian văn hóa – địa lý mới lạ. Không chỉ đi du lịch ra nước ngoài, ngay cả việc đi du lịch nội địa cũng là di chuyển đến không gian của “người khác”. Vì vậy mà văn học du lịch gắn liền với cảm hứng tìm hiểu sự khác lạ. Các nhà nghiên cứu Trung Quốc nói đến cầu tân, cầu dị, cầu mỹ trong khi đi du lịch cũng có ý đó” [90].
Trên Tạp chí Khoa học xã hội số 4 – 2013, Võ Thị Thanh Tùng có đưa ra quan niệm: “Du kí là một hình thức bút ký văn học thường ghi lại bằng văn xuôi, thuật lại những chuyến đi, ghi lại những cảm xúc, tình cảm và suy ngẫm của tác giả khi đến những vùng đất khác nhau. Du kí hấp dẫn người đọc bởi nội dung mới và lạ, ở đó câu 16 chuyện được phát triển theo lộ trình của tác giả. Cảm hứng bao trùm lên toàn bộ tác phẩm là cảm hứng phiêu lưu, giang hồ. Mỗi cuộc hành trình là một khám phá đầy bất ngờ, thú vị về phong cảnh thiên nhiên, văn hóa, phong tục tập quán, tôn giáo.
Trong bài viết “Những đặc điểm của văn học du kí trung đại” (2014), tác giả Nguyễn Thị Thúy Hằng đã đưa ra quan điểm: “Nói một cách vắn tắt, du kí là sáng tác văn học của tác giả đi du lịch. Đây là thể loại bút ký đặc biệt ghi lại những cảm hứng của người đi về phong vị khi khám phá những vùng đất là, cảm xúc về những lộ trình mới, hình ảnh về những chuyến đi đặc biệt. Du kí phản ánh, truyền đạt những nhận biết, những cảm tưởng, nhận thức mới mẻ của bản thân tác giả về những điều mắt thấy tai nghe ở những xứ sở xa lạ, nơi mọi người ít có dịp đi đến và chứng kiến” [21, 75]. Nói tóm lại, dù đưa ra rất nhiều các khái niệm, quan điểm khác nhau, nhưng phần lớn các nhà nghiên cứu đều gặp nhau ở nội dung cho rằng du kí thực chất là một thể tài văn học.
Thể loại này viết về các chuyến đi thực tế tới các vùng đất khác nhau. Bằng ngòi bút giàu hiện thực, các tác phẩm du kí đem đến cho độc giả một lượng thông tin vô cùng phong phú về các vùng đất khác nhau, về các lĩnh vực khác nhau của đời sống. Đọc mỗi trang viết du kí giống như xem một bộ phim quay chậm, mà mỗi thước phim là những mảng màu sắc độc đáo riêng biệt và những dấu ấn cảm xúc phong phú. Trải qua quá trình phát triển của mình, du kí đã thực sự có những đóng góp quan trọng vào tiến trình hiện đại hóa nền văn học Việt Nam đầu thế kỉ XX.
Đặc điểm Du kí là một nhánh nhỏ của thể kí. Nó mang các đặc điểm chung của thể kí là giàu thông tin và dữ liệu về cuộc sống. Đây là thể loại có tính chất giao thoa giữa báo chí và văn học. Giống như báo chí, đối tượng của du kí là cuộc đời thực tại.
Nguyên tắc của người viết báo cũng như viết du kí là phải đảm bảo tính chân thực về người thật, việc thật. Du kí có mối quan hệ rất gần gũi với phóng sự. Chúng đều viết về người thật, việc thật. Nhưng phóng sự thiên về việc nói đến những vấn đề cấp thiết, nóng hổi đang diễn ra gây nhức nhối, cấp thiết trong đời sống xã hội.
“Tác phẩm 17 phóng sự thường xuất hiện trong những hoàn cảnh có vấn đề, ở những thời điểm cuộc sống đang có những chuyển biến mạnh mẽ với những mâu thuẫn gay gắt đang diễn ra” [7, 24]. Người viết phóng sự luôn có ý thức đối mặt với thách thức để khám phá, bóc trần sự thật của đời sống, luôn muốn khái quát, thẩm định, giải đáp vấn đề và thẳng thắn bày tỏ chính kiến, quan điểm của mình. Trong phóng sự, ít khi đề cập đến quá khứ, con người xuất hiện thì chủ yếu là các nhân chứng. Các nhân chứng giữ vai trò làm câu chuyện tăng tính thuyết phục.
Du kí thì lại khác, đây là thể loại cũng đề cập đến những sự việc đang diễn ra, song những sự việc ấy không nhất thiết phải nóng hổi, phải là sự việc có vấn đề đang làm xã hội quan tâm. Du kí thường hay quay về với quá khứ. Hiện tại và quá khứ đan xen trong câu chuyện của người du khách. Chân dung con người trong du kí thường có hình thù tương đối sắc nét, đời sống nội tâm rất sâu sắc.
Trong du kí, vai trò của nhân chứng khá mờ nhạt hay nói đúng hơn là không hề có nhân chứng. Ở mỗi tác phẩm du kí, sự xuất hiện của nhân vật trần thuật cũng là nhân vật tôi - tác giả trong tác phẩm là một trong những đặc điểm làm nên đặc trưng cơ bản cho thể kí nói chung và du kí nói riêng. Cái tôi trong du kí thường thiên về tình cảm, cảm xúc và có xu hướng tự biểu hiện mình. Đôi khi làm nên sự hấp dẫn cho một tác phẩm du kí không phải là các thông tin, các số liệu mà chính là sự rung cảm của bản thân tác giả.
Cái tôi tác giả xuất hiện trong tác phẩm không đơn thuần chỉ là người chứng kiến và thuật lại sự việc, mà còn bao hàm tất cả những gì mà tác giả có được trong quá trình sống và chiêm nghiệm cuộc sống. Do đó trong du kí thường xuất hiện những đoạn trữ tình ngoại đề bộc lộ tâm huyết của tác giả, nó cho thấy cách nhìn, cách cảm rất riêng của từng tác giả trước những vấn đề phức tạp của cuộc sống. Chính sự trăn trở, suy ngẫm của cái tôi trần thuật trước mỗi sự kiện, sự việc, thiên nhiên và con người đã làm cho du kí hướng đến mục đích là trái tim người đọc, góp phần “thanh lọc” tâm hồn, từ đó giúp họ vươn tới một tình cảm nhân văn, cao đẹp. Du kí là thể loại gần gũi với tùy bút vì cả du kí và tùy bút đều dành một khoảng nhất định cho việc bộc lộ tình cảm, cảm xúc.
Trong tùy bút, xen kẽ với việc miêu tả, 18 nhà văn bộc lộ cảm xúc chủ quan của mình, nên tạo cho tác phẩm chất trữ tình đậm đặc. Hiện thực trở thành điểm tựa, là cái cớ để nhà văn thỏa sức vẫy vùng trong biển cảm xúc mênh mông. Trong du kí, hiện thực là đối tượng chính, cảm xúc góp phần làm cho bức tranh hiện thực có chiều sâu hơn. Chính điều này đã làm cho du kí nói riêng và thể kí nói chung mang những đặc điểm rõ nét của văn học.
Không chỉ gần gũi với phóng sự và tùy bút, du kí còn hết sức thân thiết với nhật kí. Cả hai có điểm chung là ghi chép sự việc theo diễn biến thời gian một cách cặn kẽ, chính xác và thường là trọn vẹn cả một quá trình. Khối lượng tư liệu phong phú nếu không muốn nói là dày đặc. Nhưng tất nhiên, đó là những tư liệu tiêu biểu nhất đã được tác giả sàng lọc, lựa chọn để đạt đến tính điển hình.
Giống như du kí, nhật kí cũng là loại hình ghi chép hết sức phóng túng, tản mạn vì cả hai không chịu sự bó buộc của khuôn khổ, bố cục hay dung lượng. Nhưng nếu chỉ ghi chép sự thật không thôi thì cả du kí và nhật kí cũng không khác gì những ghi chép sử học, địa lý hay xã hội học khô khan. Cái làm nên chất văn học của cả hai thể loại này chính là đã biết vượt lên trên sự thật để thẩm định sự thật ấy, tạo nên những giá trị thẩm mỹ nhờ những cảm xúc chân thành, những suy nghĩ sâu sắc của cái tôi trần thuật. Chính vì sự giống nhau này mà ta thấy có khá nhiều tác phẩm du kí được ghi chép dưới dạng nhật kí như Tây hành nhật kí của Phạm Phú Thứ hay Pháp du hành trình nhật kí của Phạm Quỳnh.
Có thể nói du kí là thể loại có tính tổng hợp, giao thoa với nhiều thể loại khác, đặc biệt gần gũi với phóng sự, nhật kí và tùy bút. Do vậy nó có đầy đủ những phẩm chất của cả ba thể loại này.