Chương 1: Ngô Thì Nhậm: thời đại, con người, sự nghiệp; chương 2: tư tưởng triết học về triết học và đạo làm người; chương 3: kế thừa và vận dụng những tư tưởng tiến bộ của Ngô Thì Nhậm trong điều kiện nước ta hiện nay. Tiếp theo đó, tác phẩm Ngô Thì Nhậm: Con người và sự nghiệp của nhóm tác giả Văn Tân và tác giả khác (1974) do Ty Văn hóa – Thông tin Hà Tây xuất bản. Ngoài lời nói đầu và phần kết luận do tác giả Văn Tân viết, cuốn sách còn có 4 chương bao gồm: Con người và thời đại do tác giả Văn Lang viết; Sự nghiệp chính trị quân sự và ngoại giao do tác giả Văn Tân viết; Sự nghiệp văn học do tác giả Ngọc Liễn viết; Sự nghiệp tư tưởng do tác giả L Sĩ Thắng và Chương Thâu viết. Cuốn sách đã n u rõ những nội dung cơ bản nhất trong tư tưởng của Ngô Thì 14 Nhậm.
Đặc biệt nhấn mạnh và làm rõ tư tưởng chính trị, quan niệm về cuộc sống, về đạo đức và tư tưởng triết học của Ngô Thì Nhậm. Từ những phân tích về các quan điểm, quan niệm của Ngô Thì Nhậm, các tác giả đi đến khẳng định: "Ngô Thì Nhậm đồng thời là một nhà tư tưởng" (tr.199) Tiếp tục nghiên cứu tư tưởng Ngô Thì Nhậm nói chung có tác phẩm Tư tưởng Việt Nam thế kỷ XVIII – tập 1 của Viện Triết học và được lưu hành nội bộ năm 1972. Cuốn sách này đã có những nghiên cứu mang tính khái quát nhất về tư tưởng chính trị và tư tưởng triết học của Ngô Thì Nhậm. Tất cả tư tưởng của Ngô Thì Nhậm đã được các tác giả minh chứng qua những bài văn, thơ, phú ti u biểu của ông.
Tiếp tục hướng nghiên cứu này, tác giả L Sĩ Thắng có bài nghiên cứu Tư tưởng triết học của Ngô Thì Nhậm, trên tạp chí triết học số 1 năm 1973. Với bài viết này, tác giả đã phân tích tư tưởng triết học của Ngô Thì Nhậm thông qua sự biến hóa của phạm trù “Lý” và khẳng định: Ngô Thì Nhậm đã “suy nghĩ về lý để soi sáng thời thế” (L Sĩ Thắng, 1973, tr. Cuối cùng, tác giả đã đánh giá Ngô Thì Nhậm là người trí thức Việt Nam chân chính, biết đứng về phía nhân dân, về phía dân tộc, biết kết hợp sự suy tư lý luận đúng đắn với hành động cách mạng dũng cảm. Đồng thời khẳng định đó là bài học Ngô Thì Nhậm để lại cho chúng ta ngày nay.
Ngoài ra còn có những bài viết khoa học nghiên cứu các lĩnh vực khác nhau của Ngô Thì Nhậm như “Hàn các anh hoa” và tác giả Ngô Thì Nhậm của Đỗ Thị Hảo, tạp chí Nghiên cứu lịch sử Số 6 (183) tháng 11-12 năm 1978; Tìm hiểu tư tưởng Thiền học của Ngô Thì Nhậm của tác giả Trương Văn Chung tr n tạp chí Triết học số 1 (01-2003); Cúc hoa bách vịnh – Tập thơ xướng họa giữa Phan Huy Ích và Ngô Thì Nhậm của Nguyễn Ngọc Nhuận, tạp chí Xưa Nay số 211, tháng 5 năm 2004; Tư duy chính trị của Ngô Thì Nhậm của tác giả Đặng Hữu Toàn, tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam số tháng 6 năm 2012; Tư tưởng hành đạo của nhà Nho Ngô Thì Nhậm của L Văn Tấn, tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 5 (102) năm 2016; Mối quan hệ tam giáo qua chương “không thanh” trong Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh của tác giả Trần Thị Thúy Ngọc trên tạp chí Nghiên cứu tôn giáo số 8 (164) năm 2017… Tóm lại, các công trình nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm ở hướng thứ hai đã tập trung làm rõ, ở các góc độ khác nhau về những nội dung cơ bản của tư tưởng Ngô 15 Thì Nhậm. Thể hiện nhiều nhất là các nghiên cứu về tư tưởng triết học, tư tưởng chính trị, và quan điểm về Phật giáo của Ngô Thì Nhậm. Tuy nhiên, các công trình trên mới chủ yếu tập trung nghiên cứu về nội dung tư tưởng của Ngô Thì Nhậm nói chung, chưa đi sâu phân tích, chuy n sâu về tư tưởng y u nước Ngô Thì Nhậm, qua nội dung và đặc điểm của nó, thành một chủ đề riêng, có tính hệ thống. Đây chính là những vấn đề trọng tâm mà nghiên cứu sinh cần tập trung nghiên cứu, trình bày, lý giải làm rõ trong luận án.
Hướng thứ ba, đó là các công trình nghiên cứu, phân tích, nhận định, đánh giá về tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm. Li n quan đến hướng nghiên cứu này, không thể không nhắc đến những nghiên cứu và đánh giá về tư tưởng y u nước Ngô Thì Nhậm trong các bộ sách sử ở những thời k khác nhau. Trong đó, tư tưởng y u nước Ngô Thì Nhậm được đồng nhất với quan điểm "trung quân ái quốc" của Nho giáo. Trước hết, bộ sách mang tính chất kinh điển Sử học của triều Nguyễn đó là Khâm định Việt sử thông giám cương mục do các quan ngự sử tại Quốc sử quán Triều Nguyễn biên soạn.
Năm 2007 đã được Viện Sử học – Viện Khoa học xã hội Việt Nam và nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội xuất bản. Tại bộ sử này, Ngô Thì Nhậm bị xem x t, đánh giá b ng nhãn quan chính trị đầy ác cảm của triều đình nhà Nguyễn đối với nhà Tây Sơn khi gọi nhà Tây Sơn một cách miệt thị là “ngụy Tây Sơn”. Chính vì vậy, Ngô Thì Nhậm dưới con mắt của các sử gia nhà Nguyễn, là một người “bất trung, bất hiếu” khi gán cho Ngô Thì Nhậm danh xưng “Sát tứ phụ nhi Thị Lang” (tr. Cũng với cách nhìn phiến diện với những đánh giá chủ quan về Ngô Thì Nhậm, Tác phẩm Đại Nam Quốc sử diễn ca do L Ngô Cát và Phạm Đình Toái soạn, dùng thơ ca viết về lịch sử nước nhà đã để lại nhiều cảm xúc trong lòng các thế hệ người Việt Nam.
Tuy nhi n, tác phẩm này đã dành cho Ngô Thì Nhậm một cái nhìn đầy phiến diện khi đánh giá ông là “khoa danh đã nhục, quan trâm cũng hoài” (L Ngô Cát và Phạm Đình Toái, 1999, tr. Song song đó, quyển tiểu thuyết lịch sử chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí do Ngô Thì Nhậm và những người mang họ Ngô trong Ngô gia văn phái bi n soạn đã có những lời giải thích, chứng minh, phản biện về những thành kiến mà giới trí thức, học thuật lúc bấy giờ gán cho ông. Quyển tiểu thuyết này do Ngô Gia văn 16 phái, mà Ngô Thì Nhậm là cây bút chủ lực, viết l n. Do đó, cũng có những ý, tứ chưa được khách quan trong đánh giá tư tưởng của ông.
Tiếp tục hướng nghi n cứu, phân tích, nhận định đánh giá tư tưởng y u nước Ngô Thì Nhậm, có sách Tây Sơn thuật lược, của tác giả Vô Danh Thị, được Tạ Quang Phát dịch ra chữ Quốc ngữ, Tủ sách cổ văn, Ủy ban dịch thuật, Quốc vụ khanh đặc trách văn hóa xuất bản, không xác định được năm xuất bản. Quyển sách này đã mi u tả Quang Trung – Nguyễn Huệ, cũng như Ngô Thì Nhậm b ng những lời lẻ “ngộ nghĩnh”, mĩa mai và đầy phiến diện. Dưới mắt Vô Danh Thị, Ngô Thì Nhậm không khác gì một kẻ tiểu nhân, luồn cúi, làm mồi nhử những bậc Nho học, trí thức đương thời, mong muốn hưởng phú quý danh vọng1. Những phân tích, đánh giá có tính chất ph phán đối với Ngô Thì Nhậm còn có sách Việt sử tân biên với hai tập: tập 3 (1957): Nam Bắc phân tranh hay là loạn phong kiến Việt Nam và tập 4 (1961): Từ Tây Sơn mạt điệp đến Nguyễn Sơ của tác giả Phạm Văn Sơn, do Đại Nam xuất bản, Sài gòn, năm 1959.
Trong tập sách này Phạm Văn Sơn đã ca ngợi, đề cao, thổi phồng công trạng của Nguyễn Huệ theo hướng xuy n tạc, qua đó cố tình hạ thấp vai trò, ý chí của tầng lớp trí thức Bắc Hà nói chung và Ngô Thì Nhậm nói ri ng2. Từ đó, Phạm Văn Sơn đã khẳng định: “Một số quan nhà L như Phan Huy Ích, Ngô Thì Nhậm, Vũ Huy Tấn, Trần Bá Lãm tuy danh cao vọng trọng cả nhưng chỉ đóng vai trò phụ thuộc trong bộ máy chính quyền đời bấy giờ mà thôi” (Phạm Văn Sơn, 1957, tr. Trước Cách mạng tháng 8, đã xuất hiện những bài nghi n cứu l n tiếng b nh vực, minh oan cho Ngô Thì Nhậm. Ti u biểu là Ngô Thì Nhậm, vua Quang Trung thời bình của tác giả Sông B ng, tạp chí Tri Tân, Hà Nội, số 109 và 110 năm 1943.
Trong bài viết này, tác giả đã n u quan điểm, đồng thời đánh giá Ngô Thì Nhậm là 1 Vô Danh Thị đã viết về Ngô Thì Nhậm trong Tây Sơn thuật lược như sau: Lúc ấy những tiến sĩ của nhà L cũ thường lấy văn học mà vang tiếng trong đời. Ngô Thì Nhậm muốn khiến các vị ấy đều ô nhục như hắn, mới thưa với Huệ nhử các vị ấy b ng quan tước, vị nào không đến thì đem binh mà bắt. Bùi Huy Bích ở Thịnh Liệt thác bệnh mà khước từ. Ngô Thì Nhậm lại lấy thơ gọi Trần Danh Án ở Bảo Triện.
Trần Danh Án viết thơ dùng tiếng chó heo mà từ khước với Nhậm. Nhậm thẹn không dám gửi thơ đến nữa (nd. Tr 13) 2 Phạm Văn Sơn nhận xét trí thức thời Lê Mạt như sau: Tóm lại, hơn một trăm năm, giới quan liêu trí thức đời Lê Mạt chỉ có mạnh đâu bâu đấy, không hề tỏ có một chút tài năng định quốc an bang, không có nhân phẩm, đạo đức của kẻ sĩ. Luôn luôn tỏ ra hèn nhát, vụ lợi, buôn dân bán nước với kẻ trong cũng như người ngoài, chủ nào cũng thờ, vua nào cũng lạy.
Nếu bảo r ng đấy là vận nước thì ra vận nước suy mới nảy mầm ra giống điếm chính trị hay ngược lại, giống điếm chính trị này đã làm cho nước suy dân nhục (Phạm Văn Sơn, 1961, tr. 67) 17 người luôn nghĩ đến quyền lợi quốc gia: “Vua Quang Trung làm vua danh chính, ngôn thuận thì đúng lý ra các bậc nhân tài trước hết hãy nghĩ đến quyền lợi quốc gia, cố đem tài hoa lỗi lạc ra khuông phù xã tắc, hà tất phải khư khư giữ lấy cái ngai vàng đổ nát của triều L ? Phải chăng, Ngô Thì Nhậm như vậy n n mới bỏ nhà L , thờ nhà Tây Sơn???” (Sông B ng, 1943b, tr. Việc tiếp tục đánh giá tư tưởng y u nước Ngô Thì Nhậm trong những năm sau cách mạng tháng 8 ở miền Bắc, và sau năm 1975 dần mang tính khách quan và khoa học hơn. Song cũng có những ý kiến trái chiều.