Tư Tưởng Yêu Nước Ngô Thì Nhậm: Nội Dung, Đặc Điểm và Ý Nghĩa Lịch Sử

Tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm thể hiện nội dung, đặc điểm và ý nghĩa lịch sử sâu sắc, góp phần vào sự phát triển văn hóa dân tộc.

• Tác giả: Lưu Đình Vinh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Trọng Nghĩa
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Tư Tưởng Yêu Nước Ngô Thì Nhậm: Nội Dung, Đặc Điểm và Ý Nghĩa Lịch Sử
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.3. Mục đích, nhiệm vụ của luận án
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
• 1.5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
• 1.6. Cái mới của luận án
• 1.7. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của luận án
• 1.8. Kết cấu của luận án
• 2. PHẦN NỘI DUNG
• 2.1. ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC NGÔ THÌ NHẬM
• 2.1.1. ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC NGÔ THÌ NHẬM
• 2.1.1.1. Điều kiện kinh tế - xã hội với sự hình thành tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm
• 2.1.1.2. Điều kiện chính trị - xã hội với sự hình thành tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm
• 2.1.2. TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC NGÔ THÌ NHẬM
• 2.1.2.1. Giá trị truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam với sự hình thành tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm
• 2.1.2.2. Quan điểm luân lý – đạo đức, chính trị - xã hội của Nho giáo và triết lý đạo đức nhân sinh của Phật giáo với sự hình thành tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm
• 2.1.3. NHÂN TỐ CHỦ QUAN VÀ CÁC GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC NGÔ THÌ NHẬM
• 2.1.3.1. Mong muốn tiếp nối truyền thống gia đình, khát khao làm việc nước và ý chí kiên trì, khắc phục khó khăn với việc hình thành và phát triển tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm
• 2.1.3.2. Các giai đoạn hình thành và phát triển tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm
• 2.2. NỘI DUNG CỦA TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC NGÔ THÌ NHẬM
• 2.2.1. QUAN ĐIỂM “KHOAN THƯ SỨC DÂN”
• 2.2.1.1. Xem dân là gốc của nước nước nhà
• 2.2.1.2. Chăm lo cho đời sống vật chất và bồi dưỡng sức dân
• 2.2.1.3. Giáo dục dân
• 2.2.2. QUAN ĐIỂM VỀ CHỮ “TRUNG”
• 2.2.2.1. “Trung” gắn liền với “tín”
• 2.2.2.2. “Trung” thể hiện trong mối quan hệ hai chiều vua – tôi
• 2.2.3. QUAN ĐIỂM VỀ TINH THẦN TỰ TÔN VÀ LÒNG TỰ HÀO DÂN TỘC
• 2.2.3.1. Đề cao giá trị văn minh Việt Nam
• 2.2.3.2. Tình cảm đối với cảnh đẹp của quê hương đất nước
• 2.2.3.3. Khát vọng hòa bình và độc lập dân tộc
• 2.2.4. QUAN ĐIỂM VỀ ĐẤU TRANH BẢO VỆ CHỦ QUYỀN VÀ ĐỘC LẬP DÂN TỘC
• 2.2.4.1. Nghệ thuật nắm bắt thời cơ, giành thế chủ động trong hoạt động ngoại giao
• 2.2.4.2. Nghệ thuật đàm phán ngoại giao
• 2.3. ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC NGÔ THÌ NHẬM
• 2.3.1. ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC NGÔ THÌ NHẬM
• 2.3.1.1. Tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm phản ánh lập trường tích cực của trí thức phong kiến yêu nước
• 2.3.1.2. Tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm đề cao tinh thần hành động
• 2.3.1.3. Tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm thể hiện tính linh hoạt, uyển chuyển, trước những biến chuyển của thời cuộc
• 2.3.1.4. Tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm đề cao tính dân tộc và thể hiện tính nhân văn sâu sắc
• 2.3.1.5. Tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm thể hiện tính cục bộ, dung hòa và thiếu triệt để
• 2.3.2. Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC NGÔ THÌ NHẬM
• 2.3.2.1. Ý nghĩa của tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm đối với tư tưởng yêu nước Việt Nam truyền thống
• 2.3.2.2. Ý nghĩa của tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm đối với tư tưởng yêu nước và phong trào yêu nước đương thời
• 2.3.2.3. Ý nghĩa của tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm đối với việc kế thừa và phát huy tư tưởng yêu nước trong giai đoạn hiện nay
• 3. PHẦN KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Tư Tưởng Yêu Nước Ngô Thì Nhậm 55 ký tự

Tư tưởng yêu nước là động lực quan trọng của sự phát triển đất nước, một giá trị cốt lõi trong hệ thống tinh thần của dân tộc Việt Nam. Nó được đúc kết qua hàng ngàn năm đấu tranh giành độc lập và bảo vệ hòa bình. Tư tưởng này thấm sâu vào tâm tư, tình cảm, ý chí của mỗi người Việt, tạo nên sức mạnh vô song, giúp dân tộc ta đánh thắng mọi kẻ thù. Như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định, dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Tinh thần ấy lại sôi nổi mỗi khi đất nước bị xâm lăng, kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ. Trong bối cảnh đó, Ngô Thì Nhậm nổi lên như một trí thức lớn, một nhà tư tưởng tiến bộ, người đã có những đóng góp quan trọng vào sự nghiệp bảo vệ và xây dựng đất nước. Bài viết này đi sâu phân tích tư tưởng yêu nước của ông, từ nội dung, đặc điểm đến ý nghĩa lịch sử.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử và Sự Nghiệp Ngô Thì Nhậm

Cuộc đời và sự nghiệp của Ngô Thì Nhậm gắn liền với giai đoạn lịch sử đầy biến động cuối thế kỷ XVIII. Triều đình phong kiến suy yếu, đất nước bị chia cắt, chiến tranh liên miên khiến đời sống nhân dân vô cùng khổ cực. Phong trào Tây Sơn nổi lên như một luồng gió mới, thổi bùng lên khát vọng thống nhất và bảo vệ đất nước. Trong bối cảnh đó, Ngô Thì Nhậm, một trí thức Nho học, đã lựa chọn đứng về phía Tây Sơn, dốc sức phò tá Quang Trung xây dựng đất nước. Ông không chỉ là một nhà chính trị, quân sự tài ba mà còn là một nhà ngoại giao xuất sắc, góp phần quan trọng vào chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa.

1.2. Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Tư Tưởng Yêu Nước

Nghiên cứu tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Trong công cuộc đổi mới đất nước, yêu nước là một trong những động lực then chốt. Kế thừa và phát huy tinh thần yêu nước của những bậc tiền nhân như Ngô Thì Nhậm giúp chúng ta củng cố niềm tin, tăng cường ý chí tự lực, tự cường, vượt qua mọi khó khăn, thử thách để xây dựng một nước Việt Nam độc lập, tự do, hạnh phúc. Việc phân tích và đánh giá tư tưởng của ông giúp chúng ta hiểu rõ hơn về truyền thống yêu nước của dân tộc, từ đó có những giải pháp phù hợp để phát huy giá trị này trong thời đại mới.

II. Phân Tích Nội Dung Tư Tưởng Yêu Nước Ngô Thì Nhậm 57 ký tự

Nội dung tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm thể hiện trên nhiều phương diện, từ quan điểm về vai trò của dân đến tinh thần tự tôn dân tộc. Ông luôn đặt lợi ích của nhân dân, của đất nước lên trên hết. Quan điểm “khoan thư sức dân” là một trong những tư tưởng nổi bật của ông. Ông cho rằng dân là gốc của nước, cần chăm lo cho đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân. Tinh thần tự cường dân tộc, bảo vệ độc lập cũng là một nội dung quan trọng trong tư tưởng của ông. Ông luôn đề cao văn hóa dân tộc, khát vọng hòa bình và độc lập cho đất nước. Ông đã thể hiện tài năng ngoại giao trong việc đàm phán với nhà Thanh, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ.

2.1. Quan Điểm Khoan Thư Sức Dân và Vai Trò của Dân

Ngô Thì Nhậm xem dân là gốc của nước nhà. Ông chủ trương “khoan thư sức dân,” tức là giảm bớt gánh nặng thuế khóa, tạo điều kiện cho dân làm ăn sinh sống. Ông tin rằng khi dân giàu thì nước mạnh. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục dân, nâng cao dân trí. Theo ông, một đất nước muốn phát triển cần có một đội ngũ nhân dân có tri thức, có lòng yêu nước.

2.2. Tinh Thần Tự Tôn Dân Tộc và Khát Vọng Hòa Bình

Ngô Thì Nhậm đề cao văn minh Việt Nam, khẳng định bản sắc riêng của dân tộc. Ông thể hiện tình yêu sâu sắc đối với quê hương đất nước, với những cảnh đẹp thiên nhiên. Ông cũng là người có khát vọng hòa bình, mong muốn đất nước được độc lập, tự do, không bị ngoại bang xâm lược. Tư tưởng này thể hiện rõ trong các hoạt động ngoại giao của ông.

2.3. Nghệ Thuật Ngoại Giao và Bảo Vệ Chủ Quyền Dân Tộc

Ngô Thì Nhậm đã thể hiện tài năng ngoại giao xuất sắc trong việc đàm phán với nhà Thanh. Ông nắm bắt thời cơ, giành thế chủ động, bảo vệ chủ quyền và độc lập dân tộc. Ông không chỉ giỏi về đàm phán mà còn am hiểu về quân sự, sẵn sàng đối phó với mọi tình huống. Sự khôn khéo và kiên định của ông đã góp phần quan trọng vào việc giữ vững nền hòa bình cho đất nước.

III. Đặc Điểm Nổi Bật Tư Tưởng Yêu Nước Ngô Thì Nhậm 59 ký tự

Tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm có những đặc điểm nổi bật. Thứ nhất, đó là sự phản ánh lập trường tích cực của trí thức phong kiến yêu nước. Ông dám đứng lên chống lại những thế lực bảo thủ, lạc hậu, vì lợi ích của nhân dân. Thứ hai, tư tưởng của ông đề cao tinh thần hành động, không chỉ nói suông mà còn tích cực tham gia vào các hoạt động thực tiễn. Thứ ba, tư tưởng của ông thể hiện tính linh hoạt, uyển chuyển, biết tùy cơ ứng biến trước những biến chuyển của thời cuộc. Thứ tư, tư tưởng của ông đề cao tính dân tộc và thể hiện tính nhân văn sâu sắc.

3.1. Lập Trường Tích Cực của Trí Thức Phong Kiến Yêu Nước

Ngô Thì Nhậm đại diện cho lớp trí thức phong kiến yêu nước có tư tưởng tiến bộ. Ông không bảo thủ, giáo điều mà luôn tìm tòi, sáng tạo để giải quyết những vấn đề của đất nước. Ông dám phê phán những thói hư tật xấu của xã hội, đấu tranh cho một xã hội công bằng, văn minh hơn.

3.2. Tinh Thần Hành Động và Tính Linh Hoạt Uyển Chuyển

Tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm không chỉ là những lời nói suông mà còn được thể hiện bằng những hành động cụ thể. Ông tích cực tham gia vào công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước. Ông cũng là người có tư duy linh hoạt, biết tùy cơ ứng biến trước những biến chuyển của thời cuộc. Ông không cứng nhắc, bảo thủ mà luôn tìm ra những giải pháp sáng tạo, phù hợp với thực tiễn.

IV. Ý Nghĩa Lịch Sử Tư Tưởng Yêu Nước Ngô Thì Nhậm 57 ký tự

Tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm có ý nghĩa lịch sử to lớn. Nó góp phần làm phong phú thêm truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam. Nó cổ vũ tinh thần đấu tranh chống ngoại xâm, bảo vệ độc lập dân tộc trong giai đoạn lịch sử đầy biến động. Nó cũng có ý nghĩa đối với việc kế thừa và phát huy tư tưởng yêu nước trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước đang hội nhập sâu rộng vào thế giới. Tinh thần tự cường, đổi mới và sáng tạo của Ngô Thì Nhậm vẫn còn nguyên giá trị.

4.1. Ảnh Hưởng Đến Tư Tưởng Yêu Nước Việt Nam Truyền Thống

Tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm đã góp phần làm phong phú thêm truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam. Ông đã kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp của truyền thống, đồng thời bổ sung thêm những yếu tố mới, phù hợp với thời đại. Tư tưởng của ông có ảnh hưởng sâu sắc đến các phong trào yêu nước sau này.

4.2. Giá Trị Kế Thừa và Phát Huy Trong Giai Đoạn Hiện Nay

Trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước đang hội nhập sâu rộng vào thế giới, tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm vẫn còn nguyên giá trị. Tinh thần tự cường, đổi mới, sáng tạo của ông là nguồn cảm hứng lớn cho các thế hệ người Việt Nam. Chúng ta cần kế thừa và phát huy những giá trị này để xây dựng một nước Việt Nam giàu mạnh, văn minh, hạnh phúc.

V. Đánh Giá và Phê Phán Tư Tưởng Yêu Nước Ngô Thì Nhậm 59 ký tự

Mặc dù có những đóng góp to lớn, tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm cũng không tránh khỏi những hạn chế. Do điều kiện lịch sử và lập trường giai cấp, tư tưởng của ông còn mang tính cục bộ, dung hòa và thiếu triệt để. Tuy nhiên, những hạn chế này không làm giảm đi giá trị lịch sử và ý nghĩa thực tiễn của tư tưởng yêu nước của ông. Chúng ta cần nhìn nhận một cách khách quan, toàn diện để có thể kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp, đồng thời khắc phục những hạn chế.

5.1. Những Hạn Chế Do Điều Kiện Lịch Sử và Lập Trường

Do điều kiện lịch sử và lập trường giai cấp, tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm còn mang tính cục bộ, dung hòa và thiếu triệt để. Ông chưa thể vượt qua được những giới hạn của thời đại để có một cái nhìn toàn diện về xã hội. Tuy nhiên, những hạn chế này là điều dễ hiểu trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ.

5.2. Bài Học Rút Ra Cho Công Cuộc Xây Dựng Đất Nước Hiện Nay

Nghiên cứu tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm giúp chúng ta rút ra nhiều bài học quý giá cho công cuộc xây dựng đất nước hiện nay. Chúng ta cần phát huy tinh thần tự cường, đổi mới, sáng tạo, đồng thời phải có một cái nhìn toàn diện, sâu sắc về xã hội để có thể đưa ra những quyết sách đúng đắn, phù hợp với thực tiễn. Chúng ta cũng cần phải đoàn kết toàn dân tộc, phát huy sức mạnh tổng hợp để vượt qua mọi khó khăn, thử thách.

VI. Kết Luận Giá Trị Tư Tưởng Ngô Thì Nhậm Hiện Nay 55 ký tự

Tóm lại, tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm là một di sản vô giá của dân tộc Việt Nam. Nó thể hiện tinh thần dân tộc, khát vọng độc lập, tự do và ý chí tự cường. Nghiên cứu và phát huy tư tưởng của ông có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố niềm tin, tăng cường sức mạnh nội sinh để xây dựng một nước Việt Nam giàu mạnh, văn minh, hạnh phúc. Tinh thần của Ngô Thì Nhậm mãi là nguồn cảm hứng cho các thế hệ người Việt Nam.

6.1. Tầm Ảnh Hưởng và Sự Lan Tỏa Tư Tưởng Đến Cộng Đồng

Tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm không chỉ có ý nghĩa trong lịch sử mà còn có giá trị lan tỏa đến cộng đồng ngày nay. Tinh thần yêu nước, lòng tự tôn dân tộc, ý thức trách nhiệm với xã hội của ông vẫn là những giá trị cần được khuyến khích và phát huy trong mọi tầng lớp nhân dân.

6.2. Tiềm Năng Phát Triển và Ứng Dụng Tư Tưởng Vào Thực Tiễn

Tư tưởng của Ngô Thì Nhậm có tiềm năng lớn trong việc phát triển và ứng dụng vào thực tiễn. Từ những bài học về tự cường, đổi mới, sáng tạo, chúng ta có thể xây dựng một nền kinh tế độc lập, tự chủ, một xã hội công bằng, văn minh và một đất nước vững mạnh, thịnh vượng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Triết học (mã số 9.01) với đề tài "Tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm – nội dung, đặc điểm và ý nghĩa lịch sử" do nghiên cứu sinh Lưu Đình Vinh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Trọng Nghĩa và TS. Nguyễn Trung Dũng, bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2023.

Tư tưởng yêu nước là thang giá trị chuẩn mực trong hệ thống giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam, được đúc kết qua hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước. Bước sang nửa cuối thế kỷ XVIII, xã hội phong kiến Việt Nam rơi vào tình trạng khủng hoảng, phân liệt kéo dài giữa các tập đoàn Lê – Trịnh ở Đàng Ngoài và chúa Nguyễn ở Đàng Trong, cùng với sự bùng nổ của phong trào nông dân khởi nghĩa Tây Sơn và họa xâm lăng từ triều đình Mãn Thanh. Bối cảnh lịch sử đặt tầng lớp trí thức Nho học trước những sự lựa chọn mang tính sống còn về vận mệnh dân tộc. Tác giả luận án xác định tính cấp thiết của việc nghiên cứu tư tưởng Ngô Thì Nhậm – một nhân vật lịch sử tiêu biểu đã vượt qua những ràng buộc Nho giáo truyền thống để phụng sự phong trào Tây Sơn, đồng thời luận giải những giá trị lịch sử và bài học kinh nghiệm nhằm khơi dậy tinh thần tự tôn dân tộc trong công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế hiện nay.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện là: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận Ngô Thì Nhậm từ góc độ sử học, văn học, đạo đức học hoặc nghiên cứu tư tưởng triết học, tư tưởng chính trị – xã hội nói chung; chưa có công trình nào khảo cứu chuyên biệt, có hệ thống và toàn diện về nội dung, đặc điểm và ý nghĩa lịch sử của riêng tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm dưới góc độ chuyên ngành Triết học.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ nội dung, đặc điểm cơ bản, từ đó rút ra ý nghĩa lịch sử của tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm đối với truyền thống yêu nước của dân tộc, đối với phong trào đương thời và đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc hiện nay.

Luận án triển khai 03 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Trình bày, phân tích làm rõ những điều kiện lịch sử - xã hội và tiền đề lý luận tác động, ảnh hưởng đến sự hình thành tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm.
2. Trình bày và phân tích hệ thống những nội dung của tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm.
3. Phân tích, đánh giá làm rõ những đặc điểm cơ bản và rút ra ý nghĩa lịch sử của tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm.

Đối tượng nghiên cứu là tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm, các đặc điểm và ý nghĩa lịch sử của tư tưởng này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các trước tác thơ, văn, phú, biểu, ký, nghị luận của Ngô Thì Nhậm được tập hợp trong bộ Ngô Thì Nhậm toàn tập (gồm 5 tập, do Viện Nghiên cứu Hán Nôm phối hợp cùng Nhà xuất bản Khoa học Xã hội phát hành từ năm 2003 đến 2006), trong không gian lịch sử Việt Nam thế kỷ XVIII từ thời Lê – Trịnh đến Tây Sơn và những năm đầu thời Nguyễn.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm trong luận án được phân chia thành ba hướng tiếp cận chính:

Hướng 1: Các công trình nghiên cứu về điều kiện và tiền đề hình thành tư tưởng Ngô Thì Nhậm

• Về bối cảnh lịch sử - xã hội: Tác phẩm Lịch sử tư tưởng Việt Nam do Nguyễn Tài Thư chủ biên (2019) tại chương XXIII đã phân tích nhận thức xã hội và con đường chính trị của Ngô Thì Nhậm; công trình Khái lược lịch sử tư tưởng Triết học Việt Nam của nhóm tác giả do Nguyễn Tài Đông chủ biên (2016) phân tích triết học tự nhiên, nhân sinh quan thời kỳ khủng hoảng cát cứ phong kiến; công trình Vấn đề con người trong lịch sử tư tưởng Việt Nam thế kỷ XV – XVIII (2016) và luận án tiến sĩ (2011) của Nguyễn Bá Cường phân tích tác động của bối cảnh văn hóa tới tư duy lý luận của Ngô Thì Nhậm; tác phẩm The Tây Sơn uprising: Society and Rebellion in Eighteenth-Century Vietnam của George Dutton (2006) phân tích mối quan hệ giữa Nguyễn Huệ và giới sĩ phu Đàng Ngoài, coi Ngô Thì Nhậm là nhân vật trung tâm trong điều hành chính quyền Tây Sơn ở phía Bắc; các bài viết của Lâm Giang (2003) trên Tạp chí Hán Nôm khảo sát vụ án Canh Tý (1780); Nguyễn Khắc Thuần trong Danh tướng Việt Nam tập 3 (1998) phân tích sách lược rút quân về Tam Điệp; các nghiên cứu của Thế Long (1978), Văn Tân (1974) trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử.
• Về tiền đề tư tưởng: Thích Thanh Tuệ (2018) qua bài viết "Lộ trình tư tưởng từ Nho đến Phật của danh nhân Ngô Thì Nhậm" phân tích vai trò của Phật giáo giúp Ngô Thì Nhậm phá vỡ giới hạn "trung thần bất sự nhị quân"; giáo trình Lịch sử các học thuyết chính trị của Đinh Ngọc Thạch và Trần Quang Thái (2016); Lịch sử triết học phương Đông do Doãn Chính chủ biên (2015); bài viết của Trịnh Khắc Mạnh (2003), Trần Thị Băng Thanh (2003, 2013) trên Tạp chí Hán Nôm và Tạp chí Nghiên cứu Văn học; cùng các nghiên cứu trước năm 1975 của Sông Bằng (1943) trên tạp chí Tri Tân, Nguyễn Thiệu Lâu (1959) trên tạp chí Bách Khoa, Phan Huy Lê (1963), Hoa Bằng (1951).

Hướng 2: Các công trình nghiên cứu tư tưởng Ngô Thì Nhậm nói chung

• Luận án tiến sĩ Hán Nôm của Lê Phương Duy (2020) với đề tài Xuân thu quản kiến: Vấn đề văn bản và tư tưởng Nho học của Ngô Thì Nhậm; luận án tiến sĩ của Trần Thị Thúy Ngọc (2018) về Tư tưởng chính trị - xã hội của Ngô Thì Nhậm; công trình của Thích Hạnh Tuệ (2018) nghiên cứu Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh trong văn học Phật giáo Việt Nam; bài nghiên cứu của Doãn Chính và Nguyễn Thị Hồng Phương (2010); luận án tiến sĩ và đề tài khoa học cấp bộ của Trần Ngọc Ánh (2006) về Nghiên cứu tư tưởng triết học và đạo làm người của Ngô Thì Nhậm; tác phẩm Ngô Thì Nhậm: Con người và sự nghiệp của nhóm tác giả Văn Tân, Văn Lang, Ngọc Liễn, Lê Sĩ Thắng, Chương Thâu (1974); cuốn Tư tưởng Việt Nam thế kỷ XVIII – tập 1 của Viện Triết học (1972); các bài báo khoa học của Lê Sĩ Thắng (1973), Đỗ Thị Hảo (1978), Trương Văn Chung (2003), Nguyễn Ngọc Nhuận (2004), Đặng Hữu Toàn (2012), Lê Văn Tấn (2016).

Hướng 3: Các công trình phân tích, nhận định và đánh giá tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm

• Nhóm quan điểm phê phán mang tính thiên kiến phong kiến: Sử quan nhà Nguyễn trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục (2007) coi ông là "bất trung, bất hiếu" với danh xưng miệt thị "Sát tứ phụ nhi Thị Lang"; Đại Nam Quốc sử diễn ca của Lê Ngô Cát và Phạm Đình Toái; sách Tây Sơn thuật lược của Vô Danh Thị (Tạ Quang Phát dịch); bộ Việt sử tân biên của Phạm Văn Sơn (1957, 1961) hạ thấp vai trò sĩ phu Bắc Hà; Sơ thảo lịch sử Văn học Việt Nam quyển III của nhóm Văn Tân, Nguyễn Hồng Phong, Nguyễn Đổng Chi (1960) xem ông là người có tâm lý "tùy thời"; bài viết của Vũ Đức Phúc (1973) trên tạp chí Văn học; bài viết của Nguyễn Duy Chính (2014).
• Nhóm quan điểm đánh giá khách quan, khoa học: Bài nghiên cứu của Vũ Khiêu (1973, 2002) trên tạp chí Văn học và trong tác phẩm Bàn về văn hiến Việt Nam; nghiên cứu của Trần Nghĩa (1973); Văn Tân (1973); chuyên khảo Ngô Thì Nhậm trong văn học Tây Sơn của Mai Quốc Liên (1983); nhận định của Trường Chinh trong Chủ nghĩa Mác và văn hóa Việt Nam (1975); bài viết của Hoàng Thị Thơ (2011) trên Tạp chí Triết học về khái niệm "Trung - yêu nước".

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết là: hệ thống hóa và phân tích chuyên sâu các khía cạnh cấu thành tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm từ góc độ triết học, làm sáng tỏ các đặc điểm phản ánh tư duy chính trị - xã hội của ông và đúc kết ý nghĩa lịch sử cả về phương diện lý luận lẫn thực tiễn.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, trọng tâm là nguyên lý về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, quan điểm lịch sử - cụ thể, quan điểm toàn diện và quan điểm phát triển.

Các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành được phối hợp thực hiện:

• Phương pháp văn học (khảo cứu văn bản học): Khảo cứu các trước tác nguyên bản trong Ngô Thì Nhậm toàn tập gồm văn, thơ, phú, ký, nghị luận, khải, tấu, biểu, văn tế, sớ, trát để phân tích, chắt lọc các luận điểm tư tưởng.
• Phương pháp lịch sử - logic: Phương pháp lịch sử dựng lại tiến trình tư tưởng của Ngô Thì Nhậm gắn liền với các biến cố chính trị thời Lê – Trịnh, thời Tây Sơn và đầu triều Nguyễn; phương pháp logic gạt bỏ các yếu tố ngẫu nhiên để chỉ ra bản chất và quy luật vận động nội tại của tư tưởng yêu nước.
• Phương pháp đối chiếu, so sánh: So sánh tư tưởng của Ngô Thì Nhậm qua các giai đoạn khác nhau của cuộc đời; so sánh với các trí thức phong kiến cùng thời (như Lý Trần Quán, Trần Danh Án, Bùi Huy Bích, Phan Huy Ích, Nguyễn Thiếp) và đối chiếu với các nhà tư tưởng trước đó (như Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi).
• Các phương pháp phân tích - tổng hợp, diễn dịch - quy nạp, hệ thống - cấu trúc: Dùng để cấu trúc hóa nội dung và đặc điểm tư tưởng thành hệ thống luận điểm chặt chẽ.

Nguồn tư liệu nghiên cứu chủ yếu gồm 5 tập Ngô Thì Nhậm toàn tập cùng các tác phẩm tiêu biểu như: Bút hải tùng đàm, Kim mã hành dư, Hàn các anh hoa, Hoàng hoa đồ phả, Thủy vân nhàn vịnh, Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh, Xuân thu quản kiến; kết hợp các bộ sử liệu như Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Hoàng Lê nhất thống chí.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Điều kiện và tiền đề hình thành tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm

Chương 1 luận giải các nhân tố khách quan và chủ quan tác động đến sự hình thành và phát triển tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm.

Về điều kiện kinh tế - xã hội, nền kinh tế nông nghiệp tiểu nông thế kỷ XVIII lâm vào bế tắc do quan hệ sản xuất phong kiến kìm hãm, mâu thuẫn giữa nông dân và giai cấp địa chủ ngày càng gay gắt, thúc đẩy làn sóng khởi nghĩa nông dân. Bên cạnh đó là sự xuất hiện của các nhân tố mới như kinh tế khai khoáng và thương nghiệp thủ công.

Về điều kiện chính trị - xã hội, sự suy tàn, bất lực của triều đình vua Lê chúa Trịnh ở Đàng Ngoài và chúa Nguyễn ở Đàng Trong làm bộc lộ tính chất phản động của các tập đoàn phong kiến. Vụ án năm Canh Tý (1780) là biến cố bước ngoặt giúp Ngô Thì Nhậm nhận rõ bản chất thối nát của phủ chúa Trịnh. Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn do Nguyễn Huệ lãnh đạo xuất hiện như một động lực giải quyết mâu thuẫn thời đại. Sự kiện 29 vạn quân Mãn Thanh xâm lược năm 1788 là điểm nút khách quan thúc đẩy Ngô Thì Nhậm dứt khoát đứng về phía nghĩa quân Tây Sơn.

Về tiền đề tư tưởng, luận án chỉ rõ Ngô Thì Nhậm đã kế thừa:

• Giá trị truyền thống yêu nước Việt Nam: đề cao vai trò của nhân dân ("dân là gốc"), tinh thần độc lập tự chủ và tự tôn dân tộc, tinh thần đoàn kết cộng đồng và tính khoan dung, nghệ thuật đánh giặc mưu trí dũng cảm.
• Tư tưởng luân lý - đạo đức Nho giáo kết hợp với triết lý nhân sinh từ bi, cứu khổ của Phật giáo.
• Truyền thống gia đình dòng họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai (đặc biệt là ảnh hưởng từ ông nội Ngô Trân và thân phụ Ngô Thì Sĩ).

Tiến trình tư tưởng của ông được phân kỳ qua 4 giai đoạn:

1. Giai đoạn thời niên thiếu và bước đầu trưởng thành.
2. Giai đoạn làm quan dưới triều Lê – Trịnh và thời kỳ ẩn cư sau biến cố Canh Tý.
3. Giai đoạn tham gia vương triều Tây Sơn (thời kỳ đỉnh cao của tư tưởng và hành động yêu nước).
4. Giai đoạn nhàn quan cuối đời quy thiền tại Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Chương 2: Nội dung của tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm

Chương 2 phân tích 4 nội dung cốt lõi của tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm:

                                  NỘI DUNG TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC NGÔ THÌ NHẬM
Quan điểm "Khoan thư sức dân"   Quan điểm về chữ "Trung"    Tinh thần tự tôn dân tộc    Đấu tranh bảo vệ chủ quyền
- Xem dân là gốc nước nhà       - "Trung" gắn với "Tín"     - Đề cao văn minh Đại Việt   - Nắm bắt thời cơ tác chiến
- Bồi dưỡng đời sống vật chất   - Quan hệ hai chiều vua-tôi - Tình yêu cảnh sắc non sông - Nghệ thuật bang giao
- Giáo dục đạo đức nhân dân     - Đặt lợi ích nước lên trên - Đề xuất sử dụng chữ Nôm    - Giữ vững thế chủ động

1. Quan điểm "Khoan thư sức dân":

   • Xem dân là gốc của nước nhà: Kế thừa tư tưởng "dân vi bản", Ngô Thì Nhậm khẳng định sức mạnh quốc gia nằm ở lòng dân; triều đình muốn tồn tại phải thuận theo ý dân.
   • Chăm lo đời sống vật chất và bồi dưỡng sức dân: Thể hiện qua các bản biểu tấu kiến nghị triều đình thực hiện chính sách khuyến nông, khai hoang lập ấp, giảm nhẹ thuế khóa và lao dịch (phản ánh trong Bút hải tùng đàm, Kim mã hành dư, Hàn các anh hoa).
   • Giáo dục dân: Chú trọng việc chấn hưng giáo dục, nâng cao dân trí và chuẩn mực đạo đức xã hội.

2. Quan điểm về chữ "Trung":

   • "Trung" gắn liền với "Tín": Chữ trung không phải là sự phục tùng mù quáng mà phải đi liền với sự chân thành, giữ chữ tín giữa người cầm quyền và dân chúng.
   • "Trung" trong mối quan hệ hai chiều vua – tôi: Ngô Thì Nhậm bác bỏ quan niệm "ngu trung", "trung thần bất sự nhị quân" giáo điều; ông khẳng định bề tôi chỉ trung thành khi nhà vua giữ tròn đạo trị quốc an dân, trung quân phải gắn liền với ái quốc.

3. Quan điểm về tinh thần tự tôn và lòng tự hào dân tộc:

   • Đề cao giá trị văn minh Việt Nam: Khẳng định sự bình đẳng về văn hiến giữa Đại Việt và phương Bắc, chỉ ra sự khác biệt về phong tục, tập quán; đề xuất việc dùng chữ Nôm thay thế chữ Hán trong các văn bản triều đình Tây Sơn.
   • Tình cảm đối với cảnh đẹp quê hương đất nước: Được khắc họa trong các thi phẩm thuộc Hoàng hoa đồ phả, Thủy vân nhàn vịnh.
   • Khát vọng hòa bình và độc lập dân tộc: Thể hiện ý chí bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ và cuộc sống thanh bình cho nhân dân.

4. Quan điểm về đấu tranh bảo vệ chủ quyền và độc lập dân tộc:

   • Nghệ thuật nắm bắt thời cơ, giành thế chủ động: Đề xuất kế sách tạm thời rút lui lực lượng về phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn năm 1788 để bảo toàn quân lực, chờ đại quân của Quang Trung tiến ra Bắc tiêu diệt quân Thanh.
   • Nghệ thuật đàm phán ngoại giao: Xác lập đường lối bang giao mềm dẻo, linh hoạt nhưng giữ vững nguyên tắc tối cao về chủ quyền lãnh thổ quốc gia trong quan hệ với nhà Thanh thời hậu chiến.

Chương 3: Đặc điểm cơ bản và ý nghĩa lịch sử của tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm

Chương 3 tổng kết 5 đặc điểm và 3 khía cạnh ý nghĩa lịch sử:

Cấu phần	Nội dung cụ thể
5 Đặc điểm cơ bản	1. Phản ánh lập trường tích cực của trí thức phong kiến yêu nước thức thời. 2. Đề cao tinh thần hành động, kiên định mục tiêu phục vụ quốc gia. 3. Tính linh hoạt, uyển chuyển (biết quyền biến tùy thời hành đạo). 4. Đề cao tính dân tộc và thể hiện tính nhân văn sâu sắc. 5. Tính cục bộ, dung hòa và thiếu triệt để (hạn chế do lập trường giai cấp phong kiến).
3 Khía cạnh ý nghĩa lịch sử	1. Làm phong phú dòng chảy tư tưởng yêu nước truyền thống Việt Nam. 2. Đóng góp trực tiếp vào sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng vương triều Tây Sơn. 3. Cung cấp bài học lịch sử về trọng dân, phát huy nội lực và sách lược ngoại giao độc lập tự chủ trong giai đoạn hiện nay.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đạt được các kết quả và đóng góp mới sau:

• Về mặt lý luận: Luận án hệ thống hóa một cách toàn diện quá trình hình thành, vận động và phát triển của tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm; phân tích làm rõ nội hàm các quan điểm về "dân", "khoan thư sức dân", "chữ trung", "tự tôn dân tộc" và "đấu tranh bảo vệ chủ quyền". Luận chứng rõ nét sự chuyển hóa từ hệ hình Nho giáo sang chủ nghĩa yêu nước hành động, phá vỡ giới hạn đạo đức phong kiến truyền thống.
• Về mặt thực tiễn: Luận án phân tích khách quan các tư liệu lịch sử, góp phần giải tỏa những định kiến học thuật sai lệch từ sử quan phong kiến nhà Nguyễn và các quan điểm coi Ngô Thì Nhậm là kẻ "tùy thời vụ lợi". Kết quả nghiên cứu đúc kết những bài học lịch sử có giá trị đối với việc phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân, giáo dục lòng tự hào dân tộc và vận dụng nghệ thuật ngoại giao linh hoạt trong công cuộc phát triển đất nước hiện nay.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu ở đối tượng tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm thông qua các trước tác trong bộ Ngô Thì Nhậm toàn tập, do đó chưa đi sâu khai thác toàn diện các phương diện triết học tự nhiên, nhận thức luận trừu tượng hoặc hệ thống Phật học Trúc Lâm độc lập với khía cạnh chính trị - xã hội.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đối sánh tư tưởng yêu nước của Ngô Thì Nhậm với các trí thức Nho học cùng thời ở khu vực Đông Á (như Trung Quốc, Triều Tiên) và đi sâu khảo sát sự tiếp biến tư tưởng Tam giáo đồng nguyên trong đường lối an dân thế kỷ XVIII.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành phục vụ trực tiếp cho:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Triết học, Lịch sử triết học Việt Nam, Lịch sử tư tưởng, Lịch sử học và Văn học trung đại.
• Các nhà nghiên cứu quan tâm đến phong trào Tây Sơn, lịch sử tư tưởng ngoại giao Việt Nam và lịch sử giai đoạn biến chuyển thế kỷ XVIII.
• Nội dung tại Chương 2 (quan điểm về chữ Trung, sách lược ngoại giao) và Chương 3 (nghệ thuật quyền biến, bài học về sức dân) có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác nghiên cứu lý luận chính trị và hoạch định chính sách văn hóa, đối ngoại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định yếu tố khách quan nào dẫn tới sự thay đổi trong tư duy chính trị của Ngô Thì Nhậm?

Yếu tố khách quan bước ngoặt là vụ án năm Canh Tý (1780) tại phủ chúa Trịnh cùng sự khủng hoảng trầm trọng của chế độ phong kiến Lê – Trịnh. Biến cố này giúp Ngô Thì Nhậm nhận rõ bản chất suy thoái không thể cứu vãn của dòng họ chúa Trịnh, từ đó thôi thúc ông tìm kiếm một con đường hành đạo mới phù hợp với lợi ích của nhân dân và đất nước.

2. Quan niệm về chữ "Trung" của Ngô Thì Nhậm có điểm gì khác so với quan niệm Nho giáo truyền thống?

Ngô Thì Nhậm không chấp nhận quan điểm "ngu trung" một chiều hay nguyên tắc tuyệt đối "trung thần bất sự nhị quân". Ông gắn chữ "Trung" với chữ "Tín" và đặt nó trong mối quan hệ hai chiều giữa vua và tôi: người làm tôi chỉ trung thành khi đấng minh quân vì dân vì nước; trung quân phải gắn liền với ái quốc và thuận theo lòng dân.

3. Tinh thần "Khoan thư sức dân" được Ngô Thì Nhậm cụ thể hóa qua những phương diện nào?

Tư tưởng này được thể hiện qua ba phương diện: (1) Nhận thức dân là gốc của nước nhà ("dân vi bản"); (2) Đề xuất các chính sách chăm lo đời sống vật chất như khuyến nông, khai hoang lập ấp, giảm nhẹ thuế khóa và lao dịch; (3) Chú trọng giáo dục, nâng cao dân trí và bồi đắp thuần phong mỹ tục.

4. Đóng góp quân sự và ngoại giao nổi bật nhất của Ngô Thì Nhậm dưới triều đại Tây Sơn là gì?

Về quân sự, ông đề xuất kế sách rút quân về giữ vững phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn năm 1788 nhằm bảo toàn lực lượng, tạo tiền đề cho chiến thắng Kỷ Dậu (1789). Về ngoại giao, ông trực tiếp soạn thảo văn thư bang giao, thực hiện chiến lược ngoại giao mềm dẻo, khôn khéo để hóa giải nguy cơ tái xâm lược từ nhà Thanh, bảo vệ vững chắc độc lập chủ quyền Đại Việt.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lưu Đình Vinh đã luận giải có hệ thống và toàn diện tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm trên cả ba bình diện: điều kiện tiền đề, nội dung cấu thành và đặc điểm cùng ý nghĩa lịch sử. Công trình làm rõ bản chất tích cực, tiến bộ và tinh thần hành động của một trí thức Nho học thức thời gắn bó với sự nghiệp của vương triều Tây Sơn. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học góp phần đánh giá khách quan nhân vật lịch sử Ngô Thì Nhậm, đồng thời đúc kết những bài học lịch sử có giá trị tham khảo cho công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Ngô Thì Nhậm: thời đại, con người, sự nghiệp; chương 2: tư tưởng triết học về triết học và đạo làm người; chương 3: kế thừa và vận dụng những tư tưởng tiến bộ của Ngô Thì Nhậm trong điều kiện nước ta hiện nay. Tiếp theo đó, tác phẩm Ngô Thì Nhậm: Con người và sự nghiệp của nhóm tác giả Văn Tân và tác giả khác (1974) do Ty Văn hóa – Thông tin Hà Tây xuất bản. Ngoài lời nói đầu và phần kết luận do tác giả Văn Tân viết, cuốn sách còn có 4 chương bao gồm: Con người và thời đại do tác giả Văn Lang viết; Sự nghiệp chính trị quân sự và ngoại giao do tác giả Văn Tân viết; Sự nghiệp văn học do tác giả Ngọc Liễn viết; Sự nghiệp tư tưởng do tác giả L Sĩ Thắng và Chương Thâu viết. Cuốn sách đã n u rõ những nội dung cơ bản nhất trong tư tưởng của Ngô Thì 14 Nhậm.

Đặc biệt nhấn mạnh và làm rõ tư tưởng chính trị, quan niệm về cuộc sống, về đạo đức và tư tưởng triết học của Ngô Thì Nhậm. Từ những phân tích về các quan điểm, quan niệm của Ngô Thì Nhậm, các tác giả đi đến khẳng định: "Ngô Thì Nhậm đồng thời là một nhà tư tưởng" (tr.199) Tiếp tục nghiên cứu tư tưởng Ngô Thì Nhậm nói chung có tác phẩm Tư tưởng Việt Nam thế kỷ XVIII – tập 1 của Viện Triết học và được lưu hành nội bộ năm 1972. Cuốn sách này đã có những nghiên cứu mang tính khái quát nhất về tư tưởng chính trị và tư tưởng triết học của Ngô Thì Nhậm. Tất cả tư tưởng của Ngô Thì Nhậm đã được các tác giả minh chứng qua những bài văn, thơ, phú ti u biểu của ông.

Tiếp tục hướng nghiên cứu này, tác giả L Sĩ Thắng có bài nghiên cứu Tư tưởng triết học của Ngô Thì Nhậm, trên tạp chí triết học số 1 năm 1973. Với bài viết này, tác giả đã phân tích tư tưởng triết học của Ngô Thì Nhậm thông qua sự biến hóa của phạm trù “Lý” và khẳng định: Ngô Thì Nhậm đã “suy nghĩ về lý để soi sáng thời thế” (L Sĩ Thắng, 1973, tr. Cuối cùng, tác giả đã đánh giá Ngô Thì Nhậm là người trí thức Việt Nam chân chính, biết đứng về phía nhân dân, về phía dân tộc, biết kết hợp sự suy tư lý luận đúng đắn với hành động cách mạng dũng cảm. Đồng thời khẳng định đó là bài học Ngô Thì Nhậm để lại cho chúng ta ngày nay.

Ngoài ra còn có những bài viết khoa học nghiên cứu các lĩnh vực khác nhau của Ngô Thì Nhậm như “Hàn các anh hoa” và tác giả Ngô Thì Nhậm của Đỗ Thị Hảo, tạp chí Nghiên cứu lịch sử Số 6 (183) tháng 11-12 năm 1978; Tìm hiểu tư tưởng Thiền học của Ngô Thì Nhậm của tác giả Trương Văn Chung tr n tạp chí Triết học số 1 (01-2003); Cúc hoa bách vịnh – Tập thơ xướng họa giữa Phan Huy Ích và Ngô Thì Nhậm của Nguyễn Ngọc Nhuận, tạp chí Xưa Nay số 211, tháng 5 năm 2004; Tư duy chính trị của Ngô Thì Nhậm của tác giả Đặng Hữu Toàn, tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam số tháng 6 năm 2012; Tư tưởng hành đạo của nhà Nho Ngô Thì Nhậm của L Văn Tấn, tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 5 (102) năm 2016; Mối quan hệ tam giáo qua chương “không thanh” trong Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh của tác giả Trần Thị Thúy Ngọc trên tạp chí Nghiên cứu tôn giáo số 8 (164) năm 2017… Tóm lại, các công trình nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm ở hướng thứ hai đã tập trung làm rõ, ở các góc độ khác nhau về những nội dung cơ bản của tư tưởng Ngô 15 Thì Nhậm. Thể hiện nhiều nhất là các nghiên cứu về tư tưởng triết học, tư tưởng chính trị, và quan điểm về Phật giáo của Ngô Thì Nhậm. Tuy nhiên, các công trình trên mới chủ yếu tập trung nghiên cứu về nội dung tư tưởng của Ngô Thì Nhậm nói chung, chưa đi sâu phân tích, chuy n sâu về tư tưởng y u nước Ngô Thì Nhậm, qua nội dung và đặc điểm của nó, thành một chủ đề riêng, có tính hệ thống. Đây chính là những vấn đề trọng tâm mà nghiên cứu sinh cần tập trung nghiên cứu, trình bày, lý giải làm rõ trong luận án.

Hướng thứ ba, đó là các công trình nghiên cứu, phân tích, nhận định, đánh giá về tư tưởng yêu nước Ngô Thì Nhậm. Li n quan đến hướng nghiên cứu này, không thể không nhắc đến những nghiên cứu và đánh giá về tư tưởng y u nước Ngô Thì Nhậm trong các bộ sách sử ở những thời k khác nhau. Trong đó, tư tưởng y u nước Ngô Thì Nhậm được đồng nhất với quan điểm "trung quân ái quốc" của Nho giáo. Trước hết, bộ sách mang tính chất kinh điển Sử học của triều Nguyễn đó là Khâm định Việt sử thông giám cương mục do các quan ngự sử tại Quốc sử quán Triều Nguyễn biên soạn.

Năm 2007 đã được Viện Sử học – Viện Khoa học xã hội Việt Nam và nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội xuất bản. Tại bộ sử này, Ngô Thì Nhậm bị xem x t, đánh giá b ng nhãn quan chính trị đầy ác cảm của triều đình nhà Nguyễn đối với nhà Tây Sơn khi gọi nhà Tây Sơn một cách miệt thị là “ngụy Tây Sơn”. Chính vì vậy, Ngô Thì Nhậm dưới con mắt của các sử gia nhà Nguyễn, là một người “bất trung, bất hiếu” khi gán cho Ngô Thì Nhậm danh xưng “Sát tứ phụ nhi Thị Lang” (tr. Cũng với cách nhìn phiến diện với những đánh giá chủ quan về Ngô Thì Nhậm, Tác phẩm Đại Nam Quốc sử diễn ca do L Ngô Cát và Phạm Đình Toái soạn, dùng thơ ca viết về lịch sử nước nhà đã để lại nhiều cảm xúc trong lòng các thế hệ người Việt Nam.

Tuy nhi n, tác phẩm này đã dành cho Ngô Thì Nhậm một cái nhìn đầy phiến diện khi đánh giá ông là “khoa danh đã nhục, quan trâm cũng hoài” (L Ngô Cát và Phạm Đình Toái, 1999, tr. Song song đó, quyển tiểu thuyết lịch sử chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí do Ngô Thì Nhậm và những người mang họ Ngô trong Ngô gia văn phái bi n soạn đã có những lời giải thích, chứng minh, phản biện về những thành kiến mà giới trí thức, học thuật lúc bấy giờ gán cho ông. Quyển tiểu thuyết này do Ngô Gia văn 16 phái, mà Ngô Thì Nhậm là cây bút chủ lực, viết l n. Do đó, cũng có những ý, tứ chưa được khách quan trong đánh giá tư tưởng của ông.

Tiếp tục hướng nghi n cứu, phân tích, nhận định đánh giá tư tưởng y u nước Ngô Thì Nhậm, có sách Tây Sơn thuật lược, của tác giả Vô Danh Thị, được Tạ Quang Phát dịch ra chữ Quốc ngữ, Tủ sách cổ văn, Ủy ban dịch thuật, Quốc vụ khanh đặc trách văn hóa xuất bản, không xác định được năm xuất bản. Quyển sách này đã mi u tả Quang Trung – Nguyễn Huệ, cũng như Ngô Thì Nhậm b ng những lời lẻ “ngộ nghĩnh”, mĩa mai và đầy phiến diện. Dưới mắt Vô Danh Thị, Ngô Thì Nhậm không khác gì một kẻ tiểu nhân, luồn cúi, làm mồi nhử những bậc Nho học, trí thức đương thời, mong muốn hưởng phú quý danh vọng1. Những phân tích, đánh giá có tính chất ph phán đối với Ngô Thì Nhậm còn có sách Việt sử tân biên với hai tập: tập 3 (1957): Nam Bắc phân tranh hay là loạn phong kiến Việt Nam và tập 4 (1961): Từ Tây Sơn mạt điệp đến Nguyễn Sơ của tác giả Phạm Văn Sơn, do Đại Nam xuất bản, Sài gòn, năm 1959.

Trong tập sách này Phạm Văn Sơn đã ca ngợi, đề cao, thổi phồng công trạng của Nguyễn Huệ theo hướng xuy n tạc, qua đó cố tình hạ thấp vai trò, ý chí của tầng lớp trí thức Bắc Hà nói chung và Ngô Thì Nhậm nói ri ng2. Từ đó, Phạm Văn Sơn đã khẳng định: “Một số quan nhà L như Phan Huy Ích, Ngô Thì Nhậm, Vũ Huy Tấn, Trần Bá Lãm tuy danh cao vọng trọng cả nhưng chỉ đóng vai trò phụ thuộc trong bộ máy chính quyền đời bấy giờ mà thôi” (Phạm Văn Sơn, 1957, tr. Trước Cách mạng tháng 8, đã xuất hiện những bài nghi n cứu l n tiếng b nh vực, minh oan cho Ngô Thì Nhậm. Ti u biểu là Ngô Thì Nhậm, vua Quang Trung thời bình của tác giả Sông B ng, tạp chí Tri Tân, Hà Nội, số 109 và 110 năm 1943.

Trong bài viết này, tác giả đã n u quan điểm, đồng thời đánh giá Ngô Thì Nhậm là 1 Vô Danh Thị đã viết về Ngô Thì Nhậm trong Tây Sơn thuật lược như sau: Lúc ấy những tiến sĩ của nhà L cũ thường lấy văn học mà vang tiếng trong đời. Ngô Thì Nhậm muốn khiến các vị ấy đều ô nhục như hắn, mới thưa với Huệ nhử các vị ấy b ng quan tước, vị nào không đến thì đem binh mà bắt. Bùi Huy Bích ở Thịnh Liệt thác bệnh mà khước từ. Ngô Thì Nhậm lại lấy thơ gọi Trần Danh Án ở Bảo Triện.

Trần Danh Án viết thơ dùng tiếng chó heo mà từ khước với Nhậm. Nhậm thẹn không dám gửi thơ đến nữa (nd. Tr 13) 2 Phạm Văn Sơn nhận xét trí thức thời Lê Mạt như sau: Tóm lại, hơn một trăm năm, giới quan liêu trí thức đời Lê Mạt chỉ có mạnh đâu bâu đấy, không hề tỏ có một chút tài năng định quốc an bang, không có nhân phẩm, đạo đức của kẻ sĩ. Luôn luôn tỏ ra hèn nhát, vụ lợi, buôn dân bán nước với kẻ trong cũng như người ngoài, chủ nào cũng thờ, vua nào cũng lạy.

Nếu bảo r ng đấy là vận nước thì ra vận nước suy mới nảy mầm ra giống điếm chính trị hay ngược lại, giống điếm chính trị này đã làm cho nước suy dân nhục (Phạm Văn Sơn, 1961, tr. 67) 17 người luôn nghĩ đến quyền lợi quốc gia: “Vua Quang Trung làm vua danh chính, ngôn thuận thì đúng lý ra các bậc nhân tài trước hết hãy nghĩ đến quyền lợi quốc gia, cố đem tài hoa lỗi lạc ra khuông phù xã tắc, hà tất phải khư khư giữ lấy cái ngai vàng đổ nát của triều L ? Phải chăng, Ngô Thì Nhậm như vậy n n mới bỏ nhà L , thờ nhà Tây Sơn???” (Sông B ng, 1943b, tr. Việc tiếp tục đánh giá tư tưởng y u nước Ngô Thì Nhậm trong những năm sau cách mạng tháng 8 ở miền Bắc, và sau năm 1975 dần mang tính khách quan và khoa học hơn. Song cũng có những ý kiến trái chiều.