Nghiên Cứu Sự Dung Thông Giữa Nho, Phật và Đạo Trong Tư Tưởng Ngô Thì Nhậm

Khám phá luận văn thạc sĩ về dung thông Nho Phật đạo trong tư tưởng Ngô Thì Nhậm, phân tích ảnh hưởng và giá trị tư tưởng trong văn hóa Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thùy Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thanh Bình
• Trường học: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Nghiên Cứu Sự Dung Thông Giữa Nho, Phật và Đạo Trong Tư Tưởng Ngô Thì Nhậm
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tìm Hiểu Sự Dung Thông Tam Giáo Trong Triết Học Ngô Thì Nhậm

Bài viết này tập trung phân tích sự dung thông giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo trong tư tưởng Ngô Thì Nhậm. Đây là một hiện tượng quan trọng trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, đặc biệt vào giai đoạn suy yếu của chế độ phong kiến. Sự giao thoa văn hóa này không chỉ phản ánh sự uyển chuyển trong tư duy của các nhà Nho mà còn cho thấy nỗ lực tìm kiếm giải pháp cho những bế tắc xã hội. Nghiên cứu này nhằm làm rõ điều kiện, tiền đề và nội dung của sự dung hợp tôn giáo này trong triết học Ngô Thì Nhậm, góp phần vào việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Việc hiểu rõ sự dung thông này giúp chúng ta nhận thức sâu sắc hơn về lịch sử tư tưởng Việt Nam và những đóng góp của Ngô Thì Nhậm trong việc giải quyết những vấn đề xã hội đương thời. Tư tưởng Ngô Thì Nhậm vừa mang tính kế thừa, vừa có sự sáng tạo, thể hiện rõ tinh thần Tam giáo đồng nguyên.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử và Văn Hóa Ảnh Hưởng Tư Tưởng Ngô Thì Nhậm

Thế kỷ XVI-XVIII ở Việt Nam chứng kiến sự suy yếu của chế độ phong kiến, sự khủng hoảng về tư tưởng và đạo đức. Nho giáo, vốn là hệ tư tưởng chủ đạo, dần mất đi tính chính danh và khả năng giải thích những biến động xã hội. Bối cảnh này thúc đẩy các nhà Nho tìm kiếm những giải pháp mới, trong đó có sự dung thông với Phật giáo và Đạo giáo. Sự giao thoa văn hóa này không chỉ là sự kết hợp đơn thuần mà còn là sự chọn lọc, điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Các tác phẩm của Ngô Thì Nhậm phản ánh rõ nét bối cảnh lịch sử và văn hóa này, thể hiện nỗ lực tìm kiếm một hệ tư tưởng mới có thể giải quyết những vấn đề xã hội và tinh thần.

1.2. Khái Niệm Dung Thông Tam Giáo và Ý Nghĩa Trong Tư Tưởng Việt Nam

Sự dung thông tam giáo là hiện tượng tồn tại hòa bình, ảnh hưởng qua lại và đan hòa vào nhau của Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo. Trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, sự dung thông này có những biểu hiện khác nhau tùy theo từng giai đoạn lịch sử. Trong thời Lý-Trần, sự dung thông nhằm củng cố đất nước, đoàn kết chống giặc. Đến thế kỷ XVII-XVIII, sự dung thông lại hướng đến chỉnh đốn nhân tâm, giải tỏa bế tắc. Sự dung thông này không chỉ là sự kết hợp các yếu tố tôn giáo mà còn là sự sáng tạo, phát triển một hệ tư tưởng mới phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

II. Vấn Đề Thách Thức Giải Thích Xã Hội Thời Ngô Thì Nhậm Bằng Nho Giáo

Vào thế kỷ XVIII, xã hội Việt Nam rối loạn, trật tự luân thường đạo lý của Nho giáo suy đồi. Các giáo lý trụ cột của Nho giáo không đủ sức giải thích hiện thực xã hội. Quá trình dung thông tam giáo được nhiều nhà Nho thực hiện để tìm ra chỗ tương đồng giữa Nho, Phật và Đạo. Các nhà Nho sử dụng phạm trù của Nho giáo, đặc biệt là Tống Nho, để giải thích các vấn đề, triết lý của Phật giáo và Đạo giáo. Sự dung thông này được thể hiện rõ trong tư tưởng của Ngô Thì Nhậm trong tác phẩm Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh. Tình trạng khủng hoảng của Nho giáo tạo ra một khoảng trống tư tưởng lớn, thôi thúc các nhà Nho tìm kiếm những hệ tư tưởng khác để bổ sung và hoàn thiện.

2.1. Sự Suy Yếu Của Nho Giáo và Nhu Cầu Tìm Kiếm Giải Pháp Tư Tưởng

Nho giáo từng là hệ tư tưởng chủ đạo của xã hội Việt Nam, nhưng đến thế kỷ XVIII, nó không còn đáp ứng được nhu cầu của xã hội. Sự suy yếu của Nho giáo thể hiện ở sự mất niềm tin vào các giá trị đạo đức, sự bất lực trong việc giải quyết các vấn đề xã hội. Điều này thúc đẩy các nhà Nho tìm kiếm những hệ tư tưởng khác, như Phật giáo và Đạo giáo, để bổ sung và hoàn thiện. Ngô Thì Nhậm là một trong những nhà Nho tiêu biểu cho xu hướng này. Ông đã kết hợp các yếu tố của Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo để tạo ra một hệ tư tưởng mới phù hợp với thời đại.

2.2. Mâu Thuẫn Giữa Lý Thuyết Nho Giáo và Thực Tiễn Xã Hội Việt Nam

Một trong những nguyên nhân dẫn đến sự suy yếu của Nho giáo là mâu thuẫn giữa lý thuyết và thực tiễn. Các lý thuyết của Nho giáo không còn phù hợp với thực tiễn xã hội Việt Nam. Ví dụ, lý thuyết về trung, hiếu không còn được coi trọng trong một xã hội đầy biến động và bất công. Sự mâu thuẫn này khiến cho Nho giáo mất đi tính chính danh và khả năng giải thích các vấn đề xã hội. Ngô Thì Nhậm đã nhận thức rõ mâu thuẫn này và tìm cách giải quyết nó bằng cách kết hợp các yếu tố của Nho giáo với Phật giáo và Đạo giáo.

III. Cách Ngô Thì Nhậm Dung Thông Nho Phật Đạo Phương Pháp Nghiên Cứu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích tài liệu và so sánh đối chiếu để làm rõ sự dung thông giữa Nho, Phật và Đạo trong tư tưởng Ngô Thì Nhậm. Các tác phẩm của Ngô Thì Nhậm, đặc biệt là Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh, được phân tích kỹ lưỡng để tìm ra những biểu hiện của sự dung thông này. Ngoài ra, các công trình nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm, Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo cũng được tham khảo để cung cấp một cái nhìn toàn diện về vấn đề. Nghiên cứu tập trung vào việc xác định những yếu tố của Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo được Ngô Thì Nhậm kết hợp, cũng như cách ông giải thích và vận dụng chúng vào thực tiễn xã hội.

3.1. Phân Tích Tác Phẩm Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh Của Ngô Thì Nhậm

Tác phẩm Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh là nguồn tài liệu chính để nghiên cứu sự dung thông giữa Nho, Phật và Đạo trong tư tưởng Ngô Thì Nhậm. Tác phẩm này thể hiện rõ những quan điểm của Ngô Thì Nhậm về các vấn đề triết học, tôn giáo và xã hội. Phân tích tác phẩm này giúp làm rõ cách Ngô Thì Nhậm kết hợp các yếu tố của Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo để tạo ra một hệ tư tưởng mới. Các khái niệm, phạm trù và luận điểm trong tác phẩm được phân tích và so sánh để xác định những điểm tương đồng và khác biệt giữa các hệ tư tưởng.

3.2. So Sánh Tư Tưởng Ngô Thì Nhậm Với Các Nhà Nho Khác Cùng Thời

Để hiểu rõ hơn về sự độc đáo trong tư tưởng Ngô Thì Nhậm, cần so sánh ông với các nhà Nho khác cùng thời. Sự so sánh này giúp xác định những điểm tương đồng và khác biệt trong cách tiếp cận và giải quyết các vấn đề xã hội. Ngoài ra, nó cũng giúp làm rõ những ảnh hưởng của các nhà Nho khác đến tư tưởng Ngô Thì Nhậm, cũng như những đóng góp riêng của ông trong việc phát triển triết học Ngô Thì Nhậm.

IV. Biểu Hiện Dung Thông Quan Niệm Về Thế Giới và Con Người Trong Tư Tưởng Ngô Thì Nhậm

Sự dung thông tam giáo thể hiện trong quan niệm của Ngô Thì Nhậm về thế giới và con người. Ông kết hợp các yếu tố của Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo để tạo ra một cái nhìn toàn diện về vũ trụ và nhân sinh. Trong quan niệm về thế giới, ông nhấn mạnh sự hòa hợp giữa con người và tự nhiên, giữa cá nhân và xã hội. Trong quan niệm về con người, ông đề cao giá trị của đạo đức, trí tuệ và lòng từ bi. Ngô Thì Nhậm tin rằng con người có khả năng hoàn thiện bản thân thông qua tu dưỡng đạo đức và học hỏi tri thức. Tư tưởng triết học này thể hiện rõ tinh thần Tam giáo đồng nguyên.

4.1. Sự Kết Hợp Giữa Triết Lý Nho Giáo Về Đạo Đức và Quan Điểm Phật Giáo Về Nhân Quả

Ngô Thì Nhậm kết hợp triết lý Nho giáo về đạo đức với quan điểm Phật giáo về nhân quả để tạo ra một hệ thống giá trị đạo đức toàn diện. Ông tin rằng việc tu dưỡng đạo đức không chỉ mang lại lợi ích cho bản thân mà còn góp phần vào sự hòa hợp của xã hội. Quan điểm Phật giáo về nhân quả giúp ông giải thích những bất công trong xã hội và khuyến khích con người sống thiện, tránh ác. Sự kết hợp này thể hiện rõ sự dung thông giữa Nho giáo và Phật giáo trong tư tưởng Ngô Thì Nhậm.

4.2. Ảnh Hưởng Của Đạo Giáo Đến Quan Niệm Về Sự Hòa Hợp Giữa Con Người và Tự Nhiên

Quan niệm về sự hòa hợp giữa con người và tự nhiên trong tư tưởng Ngô Thì Nhậm chịu ảnh hưởng lớn từ Đạo giáo. Đạo giáo nhấn mạnh sự thống nhất giữa con người và vũ trụ, khuyến khích con người sống hòa mình vào tự nhiên. Ngô Thì Nhậm cũng tin rằng con người cần tôn trọng và bảo vệ tự nhiên để duy trì sự cân bằng của vũ trụ. Quan điểm này thể hiện rõ sự dung thông giữa Đạo giáo với Nho giáo và Phật giáo trong triết học Ngô Thì Nhậm.

V. Ứng Dụng Giá Trị và Hạn Chế Của Tư Tưởng Dung Thông Ngô Thì Nhậm

Sự dung thông trong tư tưởng Ngô Thì Nhậm có giá trị lớn trong việc giải quyết những bế tắc xã hội và tinh thần. Tuy nhiên, nó cũng có những hạn chế nhất định. Giá trị của sự dung thông nằm ở khả năng tạo ra một hệ tư tưởng mới phù hợp với thực tiễn Việt Nam, khuyến khích sự hòa hợp và đoàn kết trong xã hội. Hạn chế của sự dung thông nằm ở nguy cơ làm loãng các giá trị cốt lõi của từng hệ tư tưởng, dẫn đến sự mơ hồ và thiếu định hướng. Việc đánh giá đúng giá trị và hạn chế của sự dung thông giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những đóng góp và hạn chế của Ngô Thì Nhậm trong lịch sử tư tưởng Việt Nam.

5.1. Giá Trị của Sự Dung Thông Trong Việc Giải Quyết Khủng Hoảng Tư Tưởng

Trong bối cảnh khủng hoảng tư tưởng, sự dung thông có vai trò quan trọng trong việc tạo ra một hệ tư tưởng mới phù hợp với thời đại. Ngô Thì Nhậm đã sử dụng sự dung thông để giải quyết những bế tắc của Nho giáo và tạo ra một hệ tư tưởng mới có thể đáp ứng nhu cầu của xã hội. Sự dung thông này không chỉ giúp giải quyết khủng hoảng tư tưởng mà còn góp phần vào sự phát triển của văn hóa và xã hội.

5.2. Hạn Chế Của Sự Dung Thông và Nguy Cơ Làm Mờ Nhạt Giá Trị Cốt Lõi

Sự dung thông cũng có những hạn chế nhất định. Một trong những hạn chế lớn nhất là nguy cơ làm mờ nhạt các giá trị cốt lõi của từng hệ tư tưởng. Khi kết hợp các hệ tư tưởng khác nhau, có thể xảy ra sự pha trộn và làm loãng các giá trị quan trọng. Điều này có thể dẫn đến sự mơ hồ và thiếu định hướng trong tư tưởng và hành động. Cần nhận thức rõ những hạn chế này để tránh những sai lầm trong việc vận dụng sự dung thông vào thực tiễn.

VI. Kết Luận Di Sản Tư Tưởng Ngô Thì Nhậm và Bài Học Về Dung Thông

Nghiên cứu về sự dung thông giữa Nho, Phật và Đạo trong tư tưởng Ngô Thì Nhậm mang lại những bài học quý giá về sự linh hoạt, sáng tạo và khả năng thích ứng trong tư duy. Di sản tư tưởng của Ngô Thì Nhậm không chỉ là những triết lý sâu sắc mà còn là những bài học về cách tiếp cận và giải quyết các vấn đề xã hội. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc học hỏi tinh thần dung thông của Ngô Thì Nhậm có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng một xã hội đa văn hóa, hòa bình và phát triển.

6.1. Giá Trị Trường Tồn Của Tinh Thần Dung Thông Trong Văn Hóa Việt Nam

Tinh thần dung thông là một trong những giá trị trường tồn của văn hóa Việt Nam. Nó thể hiện sự cởi mở, bao dung và khả năng tiếp thu những yếu tố mới từ bên ngoài. Tinh thần dung thông này đã giúp văn hóa Việt Nam phát triển mạnh mẽ và giữ vững bản sắc dân tộc. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc phát huy tinh thần dung thông có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng một xã hội đa văn hóa và phát triển bền vững.

6.2. Ứng Dụng Tư Tưởng Ngô Thì Nhậm Trong Bối Cảnh Hội Nhập Quốc Tế

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc học hỏi tư tưởng Ngô Thì Nhậm về sự dung thông có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng một xã hội đa văn hóa, hòa bình và phát triển. Ngô Thì Nhậm đã cho chúng ta thấy rằng sự dung thông không chỉ là sự kết hợp các yếu tố khác nhau mà còn là sự sáng tạo, phát triển một hệ tư tưởng mới phù hợp với thực tiễn. Việc vận dụng tư tưởng Ngô Thì Nhậm vào thực tiễn giúp chúng ta giải quyết những mâu thuẫn và xung đột trong xã hội, đồng thời xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho một loạt các cuộc nổi dậy lớn khác của quần chúng nhân dân. Cũng từ 1739 trở đi, phong trào đấu tranh của nông dân Đàng Ngoài nổi lên ngày càng rầm rộ. Các đoàn nông dân nghèo khổ lưu vong làm lực lượng hậu bị. Khởi đầu là khởi nghĩa của Nguyễn Dương Hưng.

Sau năm 1741, phong trào nông dân tập hợp trong 4 cuộc khởi nghĩa lớn kéo dài: Khởi nghĩa Nguyễn Hữu Cầu, Khởi nghĩa Hoàng Công Chất, Khởi nghĩa Lê Duy Mật. Phong trào nông dân Đàng Ngoài trong nửa sau thế kỷ XVIII đấu tranh quyết liệt nhưng tất cả đều bị thất bại, đều bị triều đình Lê – Trịnh nhấn chìm trong biển máu. Ở Đàng Trong, cho đến cuối những năm 60, xã hội vẫn chưa có những cuộc đấu tranh bạo động, các đô thị Hội An, Sài Gòn vẫn duy trì hoạt động. Khi phong trào nông dân ở Đàng Ngoài thất bại thì phong trào nông dân Đàng 19 (LUAN.nham TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trong bắt đầu nổi lên mạnh mẽ.

Từ năm 1770 về sau, anh em Tây Sơn là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ và nhiều người khác tập hợp nông dân, dân nghèo, những người buôn bán nhỏ, người Kinh, người Bana,… nổi lên lật đổ chính quyền Chúa Nguyễn. Phong trào Tây Sơn sau khi lật đổ chính quyền họ Nguyễn lại tiến ra lật đổ chính quyền Lê – Trịnh, bước đầu thống nhất đất nước. Ranh giới sông Ranh chia đất nước làm 2 miền vĩnh viễn bị xóa bỏ và sự phân biệt Đàng Trong - Đàng Ngoài không còn nữa. Khởi nghĩa Tây Sơn còn lập nên chiến công vĩ đại tiêu diệt quân xâm lược Xiêm ở Rạch Gầm – Xoài Mút (1785) và quân Mãn Thanh ở Ngọc Hồi, Đống Đa (1789).

Khởi đầu từ ấp Tây Sơn, phủ Quy Nhơn, nghĩa quân Tây sơn dựa vào sức mạnh vùng lên của nông dân Đàng Trong rồi nhanh chóng mở rộng ra toàn quốc, lật đổ nhà nước phong kiến già cỗi và quét sạch quân xâm lược. Phong trào Tây Sơn là sự kết hợp giữa đấu tranh giai cấp và đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc trong điều kiện các tập đoàn phong kiến ra mặt phản nhân dân, phản dân tộc. Chính sự kết hợp giữa giai cấp và dân tộc đã tạo nên sức mạnh và thắng lợi nhanh chóng và khá triệt để của phong trào Tây Sơn. Sự phát triển của phong trào Tây Sơn đã tác động sâu sắc đến tầng lớp sĩ phu Đàng Trong và Đàng Ngoài.

Không ít sĩ phu vẫn trung thành với nhà Lê, nhưng cũng không ít sĩ phu thức thời từ bỏ chính quyền Lê – Trịnh mà hợp tác đắc lực với Tây Sơn. Song bước đi tiếp theo của phong trào Tây Sơn cũng do thời đại quy định. Những thủ lĩnh của phong trào sau chiến thắng lại chuyển thành vương triều phong kiến [42; tr. Một nhà nước phong kiến được tái lập.

Vương triều Tây Sơn là một hỗn hợp không chặt chẽ giữa các võ tướng xuất thân là nông dân Đàng Trong chuyển hóa thành quan lại, nắm giữ các chức vụ chủ chốt ở triều đình cùng với các văn thần mới được thu dụng. Năm 1792 vua Quang Trung mất, các nho thần Bắc Hà như Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích, 20 (LUAN.nham TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nguyễn Thế Lịch, Ninh Tốn. như “bóng nhạn cô đơn” (lời Phan Huy Ích). Sau đó họ không được tin dùng, có người trở ra Bắc hay về quê.

Chính quyền Tây sơn suy yếu và cuối cùng bị thế lực Gia Long khởi binh, từ Gia Định tiến ra Bắc Hà đánh đổ vào năm 1802. Bối cảnh kinh tế - xã hội Trong lúc các tập đoàn phong kiến đang tranh giành quyền vị, đất nước bị phân chia thì nhân dân ta, mặc dù đã tổn hại nhiều sức lực và của cải trong chiến tranh vẫn không ngừng lao động cần cù, tạo dựng cuộc sống. Kinh tế đất nước nhìn chung trong các thế kỷ XVI – XVIII vẫn phát triển trong mức độ nhất định. Trong các làng xã, các hộ gia đình nông dân tư hữu ngày càng phát triển.

Ở Đàng Ngoài, nhiều vùng đất khai hoang được mở rộng, xóm làng mọc lên nhiều. Các vùng ven biển Hải Dương, Sơn Nam, Thanh Hóa, sản xuất nông nghiệp có nhiều lúc, nhiều nơi được phát triển. Những vùng không có chiến tranh và những vùng xa thời chiến tranh thì vẫn ổn định. Ở Đàng Trong, nhờ khẩn hoang, thường xuyên mở rộng các vùng Thuận Hóa, Quảng Nam, đã trở thành khu vực kinh tế phát triển.

Đất Ô Châu thời Dương Văn An, cuối thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XVII thì làng xóm chen nhau, ruộng đồng trải đều đến ven biển [42; tr. Một nét mới trong lĩnh vực kinh tế Việt Nam thế kỷ XVII, XVIII là sự phát triển khá mạnh của kinh tế hàng hóa. Sự gia tăng dân số, những tiến bộ về hệ thống thủy lợi và những kỹ thuật canh tác đã tạo nên một lực lượng lao động dư thừa, tạo điều kiện cho thủ công nghệp tách khỏi nông nghiệp. Những nhu cầu tiêu dùng trong sinh hoạt hàng ngày của quần chúng bình dân, cũng như trong đời sống xa xỉ nhiều mặt của tầng lớp thị dân giàu có và đẳng cấp vua quan càng kích thích những ngành nghề thủ công phát triển cả về số lượng lẫn chất lượng.

Bên cạnh những cơ sở sản xuất vốn có truyền thống lâu đời, xuất hiện thêm nhiều làng thủ công chuyên nghề phi nông nghiệp.nham TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thời với sự phát triển của thủ công nghiệp, thì mạng lưới chợ làng – chợ phiên xuất hiện nhiều. Bên cạnh chợ phiên, còn có phố nhỏ ở các trục giao thông thủy bộ. Chợ quê tại các làng và thị tứ ở Đàng Ngoài và Đàng Trong các thế kỷ này đều là kiểu kinh tế hàng hóa nhỏ. Với nền kinh tế hàng hóa nhỏ, phân tán tiếp tục duy trì và củng cố nền kinh tế tiểu nông, đã làm cho kết cấu kinh tế của phần lớn làng Việt không còn đơn thuần là nông nghiệp mà là nông – công – thương nghiệp, lấy nông nghiệp làm cơ sở, công thương là bổ sung quan trọng [42; tr.

Ở Việt Nam, bên cạnh nền kinh tế hàng hóa nhỏ phổ biến thì thành thị vào thế kỷ XVII – XVIII lại xuất hiện nhiều và mở rộng khá toàn diện về cả số lượng, quy hoạch, cư dân, hoạt động kinh tế và đời sống văn hóa. Những nét nổi bật của sự hưng thịnh đô thị này là sự phát triển toàn diện của những đô thành chính trị như Thăng Long, Phú Xuân, sự ra đời của một số đô thị kinh tế mới như Phố Hiến, Hội An,… và sự hình thành một hệ thống đô thị nhỏ trong phạm vi toàn quốc (thị trấn, thị tứ,…). Thành thị, chợ làng, thị tứ tạo ra một bộ phận thị dân và nửa thị dân, bổ sung vào xã hội nét mới không thể không tác động đến đời sống và tinh thần người Việt lúc đó. Bối cảnh lịch sử ở đây là những chuyển biến kinh tế - xã hội trong một khung cảnh chính trị có nhiều thay đổi.

Cuộc phân tranh Trịnh – Nguyễn lúc này đã nới lỏng và phần nào làm yếu đi sự kiểm soát thống nhất về chính trị và hệ tư tưởng. Mỗi miền đều có điều kiện để phát triển theo những hoàn cảnh riêng. Các thành thị là trung tâm chính trị - chính quyền nhưng không hoàn toàn gò bó theo giáo lý Nho giáo, mà mở thoáng hơn, cá nhân tự tại hơn. Tuy nhiên, trong các đô thị, kết cấu xã hội đa nguyên đủ cả bốn thành phần cư dân: sĩ, nông, công, thương hợp thành thị dân.

Đó không phải là một tầng lớp thị dân đích thực. Khối bình dân là chủ thể của đô thị nhưng chưa bao giờ nắm giữ được vai trò là chủ nhân đô thị.nham TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Hiện tượng đô thị và đô thị hóa liên quan mật thiết đến vấn đề nảy sinh mầm mống chủ nghĩa tư bản ở Việt Nam. Về mặt kinh tế, sự ra đời của chủ nghĩa tư bản bắt nguồn từ hai điểm xuất phát: một là nền thương nghiệp lớn đường dài (trên quy mô toàn cầu) và nền sản xuất của các công trường thủ công. Cả hai yếu tố này đều không có ở Việt Nam, cũng không có những điều kiện khác như sự tích tụ vốn tư bản và hàng hóa.

Nhìn chung và về cơ bản, Việt Nam lúc này không có những tiền đề xã hội chủ yếu cho sự ra đời của chủ nghĩa tư bản. Tầng lớp thị dân pha tạp và chạy theo xu hướng quan liêu không thể trở thành một giai cấp mới (tư sản) đủ mạnh về kinh tế và chính trị. Hơn nữa, tầng lớp nông dân và thợ thủ công ven đô chưa bao giờ bị tước đoạt hoàn toàn khỏi những tư liệu sản xuất của mình để trở thành quần chúng vô sản đô thị. Về mặt chính trị, các đô thị Việt Nam luôn luôn bị kìm hãm trong một sự khống chế hai đầu: sự kiểm soát của một nhà nước quan liêu cực quyền và sự níu kéo, bao vây của cộng đồng các làng xã.

Đô thị Việt Nam chưa bao giờ giành được quyền tự chủ - tự quản. Người dân đô thị cũng chưa bao giờ rũ bỏ được thân phận thần dân để trở thành những công dân. Cuối cùng, ý thức hệ và văn hóa cũng là một trở lực quan trọng cho sự nảy sinh chủ nghĩa tư bản. Quan điểm chính thống “trọng nông ức thương”, “trọng bản ức mạt” đã góp phần kìm hãm sự phát triển của những hoạt động kinh doanh tự do.

Thế kỷ XVI – XVIII là một giai đoạn đặc biệt trong đời sống kinh tế Việt. Đây là những thế kỷ đầy biến động, vừa là của sự suy thoái, vừa là của sự trỗi dậy. Ở những mức độ khác nhau, những yếu tố mới trong nền kinh tế đó đã có những tác động tích cực, kích thích và thúc đẩy nền kinh tế quốc dân. Tuy nhiên, trong những điều kiện cụ thể của lịch sử và xã hội Việt Nam thời đó, đã không xuất hiện những nhân tố đủ mạnh để làm chuyển đổi mô hình kinh tế - xã hội, nền kinh tế hàng hóa thị trường không thể trở thành nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, một giai cấp tư sản không xuất hiện trong đời sống 23 (LUAN.nham TIEU LUAN MOI download : [e-mail] kinh tế và chính trị, hệ thống đô thị không thắng nổi sự chi phối, níu kéo của làng xã nông thôn.

Tình trạng đó đã dẫn đến sự khủng hoảng trì trệ, những xung đột, biến động xã hội lớn trong nửa cuối thế kỷ XVIII, làm sụp đổ nhiều vương triều, tuy nhiên vẫn chưa thay đổi được chế độ chính trị - xã hội như điều đã xảy ra cùng thời kỳ ở các nước phương Tây [55; tr.