phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận án gồm 4 chương, 12 tiết. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.XIX CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Nghiên cứu về tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo trong đó có tư tưởng về dân của Nho giáo tiên Tần và ảnh hưởng của nó trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, từ trước đến nay, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu ở nhiều góc độ, phương pháp tiếp cận khác nhau như sử học, văn học, chính trị học, đạo đức học, triết học, lịch sử tư tưởng, v. Tuy nhiên, từ phương pháp tiếp cận chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử và căn cứ vào chủ đề, đối tượng, mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu, nhất là xuất phát từ phạm vi, nội dung vấn đề cần phải nghiên cứu trong luận án, có thể khái quát một số thành quả nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án ở ba nhóm công trình sau: 1.
Những công trình nghiên cứu về Nho giáo nói chung và tƣ tƣởng về dân trong Nho giáo tiên Tần nói riêng Nho giáo là học thuyết ra đời từ thời kỳ cổ đại ở Trung Quốc. Sự hình thành, phát triển và những nội dung cơ bản của Nho giáo đã dành được sự quan tâm nhiều của giới nghiên cứu ở Trung Quốc, Việt Nam và nhiều quốc gia trên thế giới. Các công trình nghiên cứu về Nho giáo trong những thập niên gần đây tăng nhanh và khó có thể có được con số thống kê chi tiết, cụ thể. Vì vậy, một sự khảo sát, đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài chỉ là phác thảo những nét cơ bản thông qua những công trình tiêu biểu, để từ đó chúng tôi có thể đi sâu nghiên cứu và đạt được những kết quả nhất định.
Nghiên cứu về Nho giáo và học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo, tại Việt Nam có thể kể đến những công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: Cuốn Khổng học đăng [12] của tác giả Phan Bội Châu là cuốn sách tâm huyết của tác giả viết về tư tưởng triết học Nho giáo. Cuốn sách vừa mang tính kinh học khi phân tích một số phạm trù, nguyên lý cơ bản của Nho giáo ở một số tác phẩm tiêu biểu của từng nhà Nho trong lịch sử hình thành, phát triển của Nho giáo; vừa mang tính ứng dụng để có thể vận dụng tư tưởng của Nho giáo vào thực tiễn giáo dục, hoàn thiện con người và phát triển xã hội. Cuốn sách này chủ yếu nghiên cứu 9 (LUAN.XIX TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.XIX Nho giáo Trung Quốc trong sự hình thành, phát triển của nó qua các giai đoạn, thời kỳ khác nhau với những đại biểu, tư tưởng trong mỗi một giai đoạn, thời kỳ cụ thể. Cuốn sách này được viết với tâm thế nhà tư tưởng, nhà Nho và hết sức đề cao Nho học, đúng như tên gọi của cuốn sách là “Khổng học đăng” (Ngọn đèn Khổng học).
Trong cuốn sách này, với quan điểm tiến bộ, tác giả đã đúc kết được tinh hoa của Khổng học và những chi phái, những nhà tư tưởng tiêu biểu của Khổng học trong đó có Khổng Tử, Mạnh Tử và Tuân Tử. Trong tác phẩm, tác giả đã chứng minh rằng, bản thân tư tưởng Khổng học chính thống là một hệ thống triết học mang tính nhân bản sâu sắc, phát huy được những phẩm chất cao cả của con người và nhằm phục vụ cho cuộc sống tốt đẹp của một xã hội bình đẳng. Qua đó, tác giả cũng muốn khẳng định rằng, cho dù hoàn cảnh lịch sử đã đổi thay, Khổng học vẫn luôn là ngọn đèn sáng, soi rọi cho đời sống tinh thần của con người Á Đông. Nội dung của cuốn sách đã đưa người đọc trở về với kho tàng trí tuệ phương Đông, tìm những giá trị cổ truyền chân chính trong cái kho tàng ấy để bổ sung cho hệ thống tư tưởng tiên tiến của thời đại mới, thúc đẩy nó đạt đến một tầm cao mới, phù hợp với yêu cầu phát triển của dân tộc và nhân loại.
Tuy nhiên, nội dung của Nho giáo nói chung và trong từng giai đoạn, thời kỳ của Nho giáo nói riêng chưa được Phan Bội Châu khái quát và trình bày cụ thể, chi tiết. Cuốn Khổng giáo phê bình tiểu luận [1] của tác giả Đào Duy Anh đã dành một thời lượng nhất định để phê phán thái độ cực đoan của một số người trong giới tri thức ở Trung Quốc và Việt Nam lúc bấy giờ đối với di sản của Nho giáo. Theo tác giả, để nhìn nhận Nho giáo phải có thái độ khách quan, toàn diện, biện chứng. Trong cuốn sách này, tác giả nhận định, muốn biết rõ chân tướng của Khổng giáo phải đặt Khổng Tử vào xã hội đương thời để thấy rằng, dẫu là bậc thánh nhân cũng không thể vượt ra ngoài không gian và thời gian mà lập túc được.
Vì vậy, theo tác giả, chúng ta phải quan sát sự nghiệp và học thuyết của nhà Nho bằng nhãn quan biện chứng và toàn diện. Từ những nhận định đó, tác giả đã nghiên cứu những nội dung cơ bản như: sự xuất hiện chân tướng của Khổng giáo; vì sao Khổng giáo tồn tại được hơn hai nghìn năm; kết quả của Khổng giáo ở Trung Quốc và Việt Nam, v. Qua những nội dung trình bày trong cuốn sách, tác giả đã đưa ra phương pháp 10 (LUAN.XIX TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.XIX khoa học để đánh giá, nhìn nhận Khổng giáo một cách khách quan, công bằng và vì vậy, không thể phủ nhận giá trị của nó trong lịch sử. Tuy nhiên, tác giả mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu ban đầu về những giá trị và hạn chế của Khổng giáo đối với xã hội Việt Nam.
Trong cuốn sách này, tác giả nhận định: “dẫu nó không thích hợp nữa ở đời nay, mà công dụng nó, sự nghiệp nó, vẫn trọn vẹn ở trong lịch sử, không ai có thể chối cãi hay xóa bỏ đi được” [1, tr. Cuốn Nho giáo của tác giả Trần Trọng Kim [71] là một trong số không nhiều cuốn sách ra đời sớm nhất thời hiện đại nghiên cứu nghiêm túc, công phu về Nho giáo Trung Quốc và ảnh hưởng của nó trong đời sống văn hóa Việt Nam hàng nghìn năm. Trong tác phẩm này, tác giả nhìn nhận Nho giáo không chỉ là học thuyết chính trị - xã hội, học thuyết đạo đức mà còn là học thuyết triết học, học thuyết giáo dục, học thuyết quản lý xã hội. Cuốn sách đi sâu phân tích sự hình thành học thuyết của Khổng Tử và quá trình phát triển của học thuyết đó trong lịch sử Trung Quốc từ thời Xuân Thu - Chiến Quốc đến cuối triều Thanh (1644 - 1911).
Tác giả đặc biệt đề cao những nhân tố tích cực của Nho giáo, đã trình bày nhiều phạm trù, nguyên lý cơ bản của Nho giáo trong sự phát triển của chúng. Bên cạnh đó, tác giả cũng đã bàn đến nhiều nội dung, khía cạnh trong một số khái niệm về dân, vai trò của dân và một số nội dung trong tư tưởng thân dân của Nho giáo. Đặc biệt trong tác phẩm này, tác giả hết sức đề cao những giá trị của Nho giáo trong bối cảnh mà đa số người Việt Nam lúc bấy giờ hồ nghi, xa lánh và ghét bỏ. Ngoài ra, tác giả còn viết một thiên riêng về Nho giáo ở Việt Nam (gồm 16 trang) để trình bày khái quát quá trình du nhập và phát triển của Nho giáo ở Việt Nam.
Trong cuốn Khổng Tử [78] của tác giả Nguyễn Hiến Lê đã trình bày chi tiết về đời sống, con người, môn đệ và những tư tưởng của Khổng Tử như tư tưởng chính trị, chính sách trị dân và đạo làm người của ông. Cuốn sách đã dành một phần để phân tích về chính sách trị dân của Khổng Tử với những nội dung như dưỡng dân và giáo dân. Bên cạnh cuốn sách trên, trong cuốn Mạnh Tử [79], tác giả Nguyễn Hiến Lê đã phân tích, đánh giá khái quát nhất những vấn đề về cuộc đời, con người và những tư tưởng của Mạnh Tử như: tư tưởng về chính trị và tư tưởng về kinh tế - xã hội. Đặc biệt, tác giả đã đề cập đến những quan điểm về dân, về vị trí và vai trò 11 (LUAN.XIX TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.XIX của dân trong xã hội, về thái độ và trách nhiệm của nhà vua đối với dân thể hiện qua hai chính sách dưỡng dân và giáo dân.
Trong cuốn sách này, tác giả đã dành nhiều dung lượng để phân tích những chính sách kinh tế - xã hội của Mạnh Tử như: việc điều chế điền sản cho dân, giảm tô thuế cho dân, khuyên nhà vua, người cầm quyền cần quan tâm đến đời sống của người dân. Có thể khẳng định rằng, các cuốn Khổng Tử [78], Mạnh Tử [79] và Tuân Tử [25] là những công trình nghiên cứu khá hệ thống của tác giả về tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo tiên Tần. Ở đó, tác giả đã có sự đánh giá, so sánh những điểm kế thừa và khác biệt trong chủ trương chính trị từ Khổng Tử, Mạnh Tử đến Tuân Tử. Tuy nhiên, những nội dung mà tác giả đã trình bày trong các tác phẩm này mới chỉ đề cập ở góc độ khái quát chưa phải là những chuyên đề chuyên sâu về tư tưởng về dân trong Nho giáo tiên Tần.
Vì vậy, trên cơ sở đó, cần phải nghiên cứu thêm và làm rõ hơn những nội dung cơ bản trong tư tưởng về dân của Nho giáo tiên Tần. Cuốn Nho giáo [103] của tác giả Nguyễn Tôn Nhan là công trình nghiên cứu đồ sộ, quy mô về lịch sử hình thành và phát triển của Nho giáo nói chung và một số nội dung chủ yếu của Nho giáo nói riêng. Cuốn sách dài hơn 1.600 trang với 14 chương và 1 chương Phụ lục. Nguyễn Tôn Nhan dành hẳn 12 chương (với gần 1.500 trang) để trình bày về lịch sử hình thành, phát triển của Nho giáo Trung Quốc.
Những nội dung của Nho giáo được trình bày xen kẽ trong các giai đoạn hình thành, phát triển của Nho giáo và các nhà Nho Trung Quốc. Tuy nhiên, những nội dung cụ thể trong Nho giáo Trung Quốc (kể cả tư tưởng về dân) không được trình bày cụ thể. Giá trị của cuốn sách này chủ yếu là những tư liệu để nghiên cứu về lịch sử và nội dung của Nho giáo Trung Quốc.