Tư Tưởng Của Nho Giáo Tiên Tần Về Dân Và Ảnh Hưởng Của Nó Trong Lịch Sử Tư Tưởng Việt Nam

Luận án phân tích tư tưởng Nho giáo Tiên Tần về dân và ảnh hưởng của nó trong lịch sử tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XI đến giữa thế kỷ XIX.

• Tác giả: Trương Thị Thảo Nguyên
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thúy Vân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: CNDVBC&CNDVLS
• Đề tài: Tư Tưởng Về Dân Trong Nho Giáo Tiên Tần Và Ảnh Hưởng Đến Tư Tưởng Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ triết học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Nho Giáo Tiên Tần Tổng Quan Về Tư Tưởng Về Dân SEO

Nho giáo, khởi nguồn từ Trung Quốc cổ đại, là một hệ thống tư tưởng chính trị - xã hội và đạo đức sâu sắc. Trong đó, tư tưởng về dân đóng vai trò then chốt. Nho giáo Tiên Tần, giai đoạn sơ khai của Nho giáo, đã sớm nhận thức được tầm quan trọng của vai trò của dân trong sự hưng thịnh của quốc gia. Việc đánh giá Nho giáo nói chung và tư tưởng về dân trong Nho giáo Tiên Tần nói riêng đã có nhiều ý kiến khác nhau. Do đó, việc nghiên cứu khách quan, toàn diện nội dung và bản chất của tư tưởng này là vô cùng cần thiết. Điều này giúp ta xác định những giá trị tích cực và hạn chế, từ đó đánh giá đúng đắn hơn về Nho giáo. Nho giáo du nhập vào Việt Nam từ thời Bắc thuộc và sau đó trở thành công cụ cai trị xã hội của giai cấp phong kiến Việt Nam. Tư tưởng này ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều mặt của đời sống xã hội và con người Việt Nam.

1.1. Nguồn Gốc Tư Tưởng Về Dân Trong Nho Giáo Tiên Tần

Nho giáo Tiên Tần hình thành trong bối cảnh xã hội có nhiều biến động. Các nhà tư tưởng như Khổng Tử và Mạnh Tử đã đưa ra những quan điểm về vai trò của dân trong việc duy trì sự ổn định xã hội và chính trị. Thiên mệnh được xem là cơ sở để nhà vua phải quan tâm đến dân. Mất lòng dân đồng nghĩa với việc mất đi sự ủng hộ của trời. Những tư tưởng này có ảnh hưởng lâu dài đến các triều đại phong kiến sau này.

1.2. Vai Trò Của Khổng Tử và Mạnh Tử Trong Tư Tưởng Về Dân

Khổng Tử nhấn mạnh đến việc tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, trong đó trị quốc phải dựa trên đạo đức và lòng nhân ái, hướng tới lợi ích của dân. Mạnh Tử còn đi xa hơn khi cho rằng dân là gốc của nước, vua có thể bị phế truất nếu bất nhân, bất nghĩa. Quan điểm này thể hiện tư tưởng dân bản vị mạnh mẽ, có ý nghĩa tiến bộ trong bối cảnh xã hội đương thời.

II. Vấn Đề Hạn Chế Tư Tưởng Dân Chủ Trong Nho Giáo Tiên Tần

Mặc dù Nho giáo Tiên Tần đề cao vai trò của dân, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế về mặt dân chủ. Tư tưởng tam cương ngũ thường duy trì trật tự xã hội theo hệ thống thứ bậc, trong đó vua có quyền lực tối thượng. Quan hệ vua - tôi vẫn là quan hệ chủ yếu, người dân chưa có quyền tham gia vào việc quyết định các vấn đề chính trị. Sự phân biệt đẳng cấp xã hội cũng là một rào cản đối với việc thực hiện các quyền tự do, bình đẳng của người dân. Việc kế thừa và phát huy những giá trị tích cực của tư tưởng về dân trong Nho giáo cần phải được thực hiện một cách chọn lọc, phù hợp với bối cảnh xã hội hiện đại.

2.1. Tam Cương Ngũ Thường Rào Cản Dân Chủ Trong Nho Giáo

Học thuyết tam cương ngũ thường đề cao trật tự và kỷ cương xã hội, tuy nhiên lại hạn chế sự tự do và bình đẳng của người dân. Vua tôi, cha con, chồng vợ là những mối quan hệ bất bình đẳng, trong đó người dưới phải tuyệt đối phục tùng người trên. Điều này tạo ra một xã hội phân chia giai cấp rõ rệt, khó có thể đạt được một nền dân chủ thực sự.

2.2. Quan Hệ Vua Tôi Yếu Tố Quyết Định Trong Chính Trị Nho Giáo

Trong tư tưởng Nho giáo, mối quan hệ vua - tôi là yếu tố then chốt để duy trì sự ổn định chính trị. Vua phải là người có đức, có tài, biết lắng nghe ý kiến của bề tôi. Bề tôi phải trung thành, tận tụy với vua. Tuy nhiên, người dân lại không có vai trò trong việc lựa chọn hay kiểm soát nhà vua, điều này làm hạn chế tính dân chủ trong hệ thống chính trị.

III. Ảnh Hưởng Của Nho Giáo Đến Tư Tưởng Chính Trị Việt Nam

Nho giáo đã có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng chính trị Việt Nam từ thế kỷ XI đến nửa đầu thế kỷ XIX. Các triều đại phong kiến Việt Nam đã sử dụng Nho giáo làm công cụ cai trị xã hội, xây dựng hệ thống giáo dục và tuyển chọn quan lại. Tuy nhiên, sự tiếp thu Nho giáo của Việt Nam cũng có những đặc điểm riêng, phù hợp với điều kiện lịch sử và văn hóa của dân tộc. Tư tưởng dân bản vị cũng được các nhà tư tưởng Việt Nam tiếp thu và phát triển, thể hiện tinh thần yêu nước, thương dân.

3.1. Sự Tiếp Thu Tư Tưởng Nho Giáo Trong Lịch Sử Việt Nam

Nho giáo du nhập vào Việt Nam qua nhiều con đường, từ giao lưu văn hóa đến chinh phục. Tuy nhiên, người Việt Nam không tiếp thu một cách thụ động mà có sự chọn lọc, cải biến cho phù hợp với bản sắc văn hóa dân tộc. Tư tưởng yêu nước và trọng dân được đề cao, thể hiện sự sáng tạo trong quá trình tiếp thu văn hóa ngoại lai.

3.2. Vai Trò Của Nho Giáo Trong Xây Dựng Hệ Thống Giáo Dục

Nho giáo đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng hệ thống giáo dục khoa cử của Việt Nam. Các kỳ thi được tổ chức để tuyển chọn người tài ra làm quan, góp phần xây dựng bộ máy nhà nước. Tuy nhiên, hệ thống giáo dục này cũng có những hạn chế, như nặng về lý thuyết, ít chú trọng đến thực tiễn và kỹ năng.

IV. Tư Tưởng Hồ Chí Minh Kế Thừa Giá Trị Dân Là Gốc

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và quyền con người có nhiều điểm tương đồng với tư tưởng về dân trong Nho giáo Tiên Tần, nhưng được phát triển trên một tầm cao mới. Hồ Chí Minh kế thừa tinh thần dân bản vị, coi dân là gốc của nước, nhưng đồng thời nhấn mạnh đến quyền bình đẳng của mọi người dân, không phân biệt giai cấp, tôn giáo. Tư tưởng của Người là sự kết hợp giữa truyền thống văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại, là kim chỉ nam cho sự nghiệp xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh ở Việt Nam.

4.1. Hồ Chí Minh và Tư Tưởng Lấy Dân Làm Gốc

Hồ Chí Minh luôn đặt lợi ích của dân tộc và nhân dân lên trên hết. Người khẳng định: “Trong bầu trời không có gì quý bằng nhân dân. Trong thế giới không có gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân”. Tư tưởng lấy dân làm gốc là sợi chỉ đỏ xuyên suốt sự nghiệp cách mạng của Người.

4.2. Quyền Con Người Trong Tư Tưởng Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh đấu tranh cho quyền con người, quyền tự do, bình đẳng của mọi người dân. Người tuyên ngôn: “Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”. Tư tưởng này là nền tảng cho việc xây dựng một xã hội dân chủ và công bằng.

V. Ứng Dụng Tư Tưởng Dân Là Gốc Trong Phát Triển Hiện Nay

Trong bối cảnh hiện nay, việc vận dụng sáng tạo tư tưởng “dân là gốc” có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Đảng và Nhà nước cần phải thực sự tin dân, dựa vào dân, lắng nghe ý kiến của dân. Cần tạo điều kiện để người dân tham gia vào việc quản lý nhà nước, giám sát hoạt động của cán bộ, đảng viên. Đồng thời, cần phải giải quyết những vấn đề bức xúc của xã hội, đảm bảo công bằng xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân. Việc thực hiện tốt trách nhiệm xã hội và pháp trị là yếu tố then chốt để củng cố niềm tin của nhân dân vào Đảng và Nhà nước.

5.1. Trách Nhiệm Xã Hội Của Cán Bộ Đảng Viên

Cán bộ, đảng viên phải nêu cao tinh thần trách nhiệm, tận tụy phục vụ nhân dân. Cần phải chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu, xa rời quần chúng. Việc thực hiện đức trị và pháp trị cần phải song hành để xây dựng một bộ máy nhà nước trong sạch, vững mạnh.

5.2. Phát Huy Quyền Làm Chủ Của Nhân Dân

Cần tạo điều kiện để người dân tham gia vào việc xây dựng chính sách, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước. Cần phải bảo đảm dân chủ trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, từ kinh tế, chính trị đến văn hóa, xã hội.

VI. Bài Học Lịch Sử Dân Là Gốc Giá Trị Vượt Thời Gian

Tư tưởng về dân trong Nho giáo Tiên Tần và sự phát triển của tư tưởng này trong lịch sử Việt Nam để lại nhiều bài học lịch sử quý giá. Việc coi trọng vai trò của dân, lắng nghe ý kiến của dân, đảm bảo quyền lợi của dân là yếu tố then chốt để xây dựng một xã hội ổn định và phát triển. Những giá trị này vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đang trên con đường xây dựng một xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Lắng Nghe Ý Kiến Nhân Dân

Lắng nghe ý kiến của nhân dân giúp Đảng và Nhà nước đưa ra những quyết sách đúng đắn, phù hợp với thực tiễn. Đồng thời, tạo sự đồng thuận trong xã hội, tăng cường sức mạnh đoàn kết dân tộc. Phản ánh trong văn học và nghệ thuật cũng là một kênh quan trọng để nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của nhân dân.

6.2. Phát Huy Tinh Thần Yêu Nước Tự Hào Dân Tộc

Chủ nghĩa yêu nước là nền tảng tinh thần để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Cần phải giáo dục truyền thống yêu nước, tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ, khơi dậy lòng yêu nước, ý chí tự lực, tự cường trong mỗi người dân. Từ đó, tạo sức mạnh tổng hợp để xây dựng một nước Việt Nam hùng cường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận án gồm 4 chương, 12 tiết. 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Nghiên cứu về tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo trong đó có tư tưởng về dân của Nho giáo tiên Tần và ảnh hưởng của nó trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, từ trước đến nay, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu ở nhiều góc độ, phương pháp tiếp cận khác nhau như sử học, văn học, chính trị học, đạo đức học, triết học, lịch sử tư tưởng, v. Tuy nhiên, từ phương pháp tiếp cận chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử và căn cứ vào chủ đề, đối tượng, mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu, nhất là xuất phát từ phạm vi, nội dung vấn đề cần phải nghiên cứu trong luận án, có thể khái quát một số thành quả nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án ở ba nhóm công trình sau: 1.

Những công trình nghiên cứu về Nho giáo nói chung và tƣ tƣởng về dân trong Nho giáo tiên Tần nói riêng Nho giáo là học thuyết ra đời từ thời kỳ cổ đại ở Trung Quốc. Sự hình thành, phát triển và những nội dung cơ bản của Nho giáo đã dành được sự quan tâm nhiều của giới nghiên cứu ở Trung Quốc, Việt Nam và nhiều quốc gia trên thế giới. Các công trình nghiên cứu về Nho giáo trong những thập niên gần đây tăng nhanh và khó có thể có được con số thống kê chi tiết, cụ thể. Vì vậy, một sự khảo sát, đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài chỉ là phác thảo những nét cơ bản thông qua những công trình tiêu biểu, để từ đó chúng tôi có thể đi sâu nghiên cứu và đạt được những kết quả nhất định.

Nghiên cứu về Nho giáo và học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo, tại Việt Nam có thể kể đến những công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: Cuốn Khổng học đăng [12] của tác giả Phan Bội Châu là cuốn sách tâm huyết của tác giả viết về tư tưởng triết học Nho giáo. Cuốn sách vừa mang tính kinh học khi phân tích một số phạm trù, nguyên lý cơ bản của Nho giáo ở một số tác phẩm tiêu biểu của từng nhà Nho trong lịch sử hình thành, phát triển của Nho giáo; vừa mang tính ứng dụng để có thể vận dụng tư tưởng của Nho giáo vào thực tiễn giáo dục, hoàn thiện con người và phát triển xã hội. Cuốn sách này chủ yếu nghiên cứu 9 (LUAN.XIX TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nho giáo Trung Quốc trong sự hình thành, phát triển của nó qua các giai đoạn, thời kỳ khác nhau với những đại biểu, tư tưởng trong mỗi một giai đoạn, thời kỳ cụ thể. Cuốn sách này được viết với tâm thế nhà tư tưởng, nhà Nho và hết sức đề cao Nho học, đúng như tên gọi của cuốn sách là “Khổng học đăng” (Ngọn đèn Khổng học).

Trong cuốn sách này, với quan điểm tiến bộ, tác giả đã đúc kết được tinh hoa của Khổng học và những chi phái, những nhà tư tưởng tiêu biểu của Khổng học trong đó có Khổng Tử, Mạnh Tử và Tuân Tử. Trong tác phẩm, tác giả đã chứng minh rằng, bản thân tư tưởng Khổng học chính thống là một hệ thống triết học mang tính nhân bản sâu sắc, phát huy được những phẩm chất cao cả của con người và nhằm phục vụ cho cuộc sống tốt đẹp của một xã hội bình đẳng. Qua đó, tác giả cũng muốn khẳng định rằng, cho dù hoàn cảnh lịch sử đã đổi thay, Khổng học vẫn luôn là ngọn đèn sáng, soi rọi cho đời sống tinh thần của con người Á Đông. Nội dung của cuốn sách đã đưa người đọc trở về với kho tàng trí tuệ phương Đông, tìm những giá trị cổ truyền chân chính trong cái kho tàng ấy để bổ sung cho hệ thống tư tưởng tiên tiến của thời đại mới, thúc đẩy nó đạt đến một tầm cao mới, phù hợp với yêu cầu phát triển của dân tộc và nhân loại.

Tuy nhiên, nội dung của Nho giáo nói chung và trong từng giai đoạn, thời kỳ của Nho giáo nói riêng chưa được Phan Bội Châu khái quát và trình bày cụ thể, chi tiết. Cuốn Khổng giáo phê bình tiểu luận [1] của tác giả Đào Duy Anh đã dành một thời lượng nhất định để phê phán thái độ cực đoan của một số người trong giới tri thức ở Trung Quốc và Việt Nam lúc bấy giờ đối với di sản của Nho giáo. Theo tác giả, để nhìn nhận Nho giáo phải có thái độ khách quan, toàn diện, biện chứng. Trong cuốn sách này, tác giả nhận định, muốn biết rõ chân tướng của Khổng giáo phải đặt Khổng Tử vào xã hội đương thời để thấy rằng, dẫu là bậc thánh nhân cũng không thể vượt ra ngoài không gian và thời gian mà lập túc được.

Vì vậy, theo tác giả, chúng ta phải quan sát sự nghiệp và học thuyết của nhà Nho bằng nhãn quan biện chứng và toàn diện. Từ những nhận định đó, tác giả đã nghiên cứu những nội dung cơ bản như: sự xuất hiện chân tướng của Khổng giáo; vì sao Khổng giáo tồn tại được hơn hai nghìn năm; kết quả của Khổng giáo ở Trung Quốc và Việt Nam, v. Qua những nội dung trình bày trong cuốn sách, tác giả đã đưa ra phương pháp 10 (LUAN.XIX TIEU LUAN MOI download : [e-mail] khoa học để đánh giá, nhìn nhận Khổng giáo một cách khách quan, công bằng và vì vậy, không thể phủ nhận giá trị của nó trong lịch sử. Tuy nhiên, tác giả mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu ban đầu về những giá trị và hạn chế của Khổng giáo đối với xã hội Việt Nam.

Trong cuốn sách này, tác giả nhận định: “dẫu nó không thích hợp nữa ở đời nay, mà công dụng nó, sự nghiệp nó, vẫn trọn vẹn ở trong lịch sử, không ai có thể chối cãi hay xóa bỏ đi được” [1, tr. Cuốn Nho giáo của tác giả Trần Trọng Kim [71] là một trong số không nhiều cuốn sách ra đời sớm nhất thời hiện đại nghiên cứu nghiêm túc, công phu về Nho giáo Trung Quốc và ảnh hưởng của nó trong đời sống văn hóa Việt Nam hàng nghìn năm. Trong tác phẩm này, tác giả nhìn nhận Nho giáo không chỉ là học thuyết chính trị - xã hội, học thuyết đạo đức mà còn là học thuyết triết học, học thuyết giáo dục, học thuyết quản lý xã hội. Cuốn sách đi sâu phân tích sự hình thành học thuyết của Khổng Tử và quá trình phát triển của học thuyết đó trong lịch sử Trung Quốc từ thời Xuân Thu - Chiến Quốc đến cuối triều Thanh (1644 - 1911).

Tác giả đặc biệt đề cao những nhân tố tích cực của Nho giáo, đã trình bày nhiều phạm trù, nguyên lý cơ bản của Nho giáo trong sự phát triển của chúng. Bên cạnh đó, tác giả cũng đã bàn đến nhiều nội dung, khía cạnh trong một số khái niệm về dân, vai trò của dân và một số nội dung trong tư tưởng thân dân của Nho giáo. Đặc biệt trong tác phẩm này, tác giả hết sức đề cao những giá trị của Nho giáo trong bối cảnh mà đa số người Việt Nam lúc bấy giờ hồ nghi, xa lánh và ghét bỏ. Ngoài ra, tác giả còn viết một thiên riêng về Nho giáo ở Việt Nam (gồm 16 trang) để trình bày khái quát quá trình du nhập và phát triển của Nho giáo ở Việt Nam.

Trong cuốn Khổng Tử [78] của tác giả Nguyễn Hiến Lê đã trình bày chi tiết về đời sống, con người, môn đệ và những tư tưởng của Khổng Tử như tư tưởng chính trị, chính sách trị dân và đạo làm người của ông. Cuốn sách đã dành một phần để phân tích về chính sách trị dân của Khổng Tử với những nội dung như dưỡng dân và giáo dân. Bên cạnh cuốn sách trên, trong cuốn Mạnh Tử [79], tác giả Nguyễn Hiến Lê đã phân tích, đánh giá khái quát nhất những vấn đề về cuộc đời, con người và những tư tưởng của Mạnh Tử như: tư tưởng về chính trị và tư tưởng về kinh tế - xã hội. Đặc biệt, tác giả đã đề cập đến những quan điểm về dân, về vị trí và vai trò 11 (LUAN.XIX TIEU LUAN MOI download : [e-mail] của dân trong xã hội, về thái độ và trách nhiệm của nhà vua đối với dân thể hiện qua hai chính sách dưỡng dân và giáo dân.

Trong cuốn sách này, tác giả đã dành nhiều dung lượng để phân tích những chính sách kinh tế - xã hội của Mạnh Tử như: việc điều chế điền sản cho dân, giảm tô thuế cho dân, khuyên nhà vua, người cầm quyền cần quan tâm đến đời sống của người dân. Có thể khẳng định rằng, các cuốn Khổng Tử [78], Mạnh Tử [79] và Tuân Tử [25] là những công trình nghiên cứu khá hệ thống của tác giả về tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo tiên Tần. Ở đó, tác giả đã có sự đánh giá, so sánh những điểm kế thừa và khác biệt trong chủ trương chính trị từ Khổng Tử, Mạnh Tử đến Tuân Tử. Tuy nhiên, những nội dung mà tác giả đã trình bày trong các tác phẩm này mới chỉ đề cập ở góc độ khái quát chưa phải là những chuyên đề chuyên sâu về tư tưởng về dân trong Nho giáo tiên Tần.

Vì vậy, trên cơ sở đó, cần phải nghiên cứu thêm và làm rõ hơn những nội dung cơ bản trong tư tưởng về dân của Nho giáo tiên Tần. Cuốn Nho giáo [103] của tác giả Nguyễn Tôn Nhan là công trình nghiên cứu đồ sộ, quy mô về lịch sử hình thành và phát triển của Nho giáo nói chung và một số nội dung chủ yếu của Nho giáo nói riêng. Cuốn sách dài hơn 1.600 trang với 14 chương và 1 chương Phụ lục. Nguyễn Tôn Nhan dành hẳn 12 chương (với gần 1.500 trang) để trình bày về lịch sử hình thành, phát triển của Nho giáo Trung Quốc.

Những nội dung của Nho giáo được trình bày xen kẽ trong các giai đoạn hình thành, phát triển của Nho giáo và các nhà Nho Trung Quốc. Tuy nhiên, những nội dung cụ thể trong Nho giáo Trung Quốc (kể cả tư tưởng về dân) không được trình bày cụ thể. Giá trị của cuốn sách này chủ yếu là những tư liệu để nghiên cứu về lịch sử và nội dung của Nho giáo Trung Quốc.