PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tư tưởng về đạo làm người ở nước ta tuy không hình thành như một chủ nghĩa, một hệ thống lý luận hay học thuyết rõ rệt, nhưng đạo lý làm người đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trong lịch sử dân tộc ta, nó gắn liền với quá trình hình thành quốc gia dân tộc và những truyền thống dân tộc, từ giai đoạn các vua Hùng dựng nước đến những chặng đường dài gian khổ đấu tranh chống độ hộ của hơn một ngàn năm dựng nước và giữ nước. Song song với quá trình dựng nước và giữ nước, Đạo làm người giống như tôn chỉ cơ bản định hướng hành động của con người, nó gắn liền với cuộc sống thực tiễn mỗi người, nó thể hiện giá trị, chuẩn mực, nhận thức, hành động cho con người trong những điều kiện lịch sử nhất định. Trải qua nhiều triều đại phong kiến, tư tưởng về đạo làm người của dân tộc ta ngày càng phong phú, sâu sắc, độc đáo tạo nên một bức tranh văn hóa đặc sắc mang chất riêng của dân tộc ta.
Tuy tư tưởng về đạo làm người ở Việt Nam không hình thành như một hệ tư tưởng hay một học thuyết, một quy định cụ thể mà chủ yếu thông qua thực tiễn xã hội từng giai đoạn mà được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua những tấm gương, những vị anh hùng, qua các bài thơ, các câu ca dao tục ngữ, các bài cáo, hịch, tuyên ngôn.Nhưng chính những lúc đất nước lâm nguy thì đạo làm người càng trở thành điểm sáng định hướng về nhận thức và hành động cho chúng ta, giúp dân tộc ta đoàn kết vượt qua mọi khó khăn và chiến thắng nhiều kẻ thù hùng mạnh. Hay nói cách khác, trong những giai đoạn khó khăn nhất của đất nước, thì dân tộc ta sẽ sản sinh ra những anh hùng hào kiệt đã làm rạng danh non sông đất nước ta. Thông qua đạo làm người của mình, những người con ưu tú của dân tộc Việt Nam đã đưa đất nước ra khỏi lầm than, đô hộ, đưa nhân dân từ thân phận nô lệ trở thành chủ nhân của đất nước. Khi nói đến những nhà tư tưởng lớn đã làm rạng danh non sông Việt Nam, đặc biệt là ở giai đoạn từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XV, chúng ta không thể 2 không nhắc đến ngôi sao Khuê Nguyễn Trãi.
Ông đã xuất hiện như một ngôi sao sáng, có công “Bình Ngô khai quốc, giành lại giang sơn, mở nền bình trị, chấn hƣng văn hóa dân tộc” (Nguyễn Trải toàn tập tân biên, tập 1, 1999, tr. Công trình Hồ Chí Minh toàn tập đã nhận định:“Thời xƣa có quan niệm rằng, cứ sau 500 năm thì xuất hiện một vĩ nhân để gánh vác lấy văn hóa.Nguyễn Trãi thuộc loại ngƣời nhƣ thế” (Hồ Chí Minh toàn tập, 1984, tập 5, tr. Các nhà nghiên cứu đều khẳng định ông là nhà tư tưởng lỗi lạc của dân tộc. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO) đã công nhận ông là danh nhân văn hóa thế giới (1980).
Ở Nguyễn Trãi luôn rực sáng ánh hào quang của tinh thần phục hưng dân tộc và ý nghĩa nhân văn, nhân đạo cao cả. Ông đã cống hiến trọn vẹn cả cuộc đời cho Tổ quốc, cho dân tộc và có nhiều đóng góp về tư tưởng triết học, chính trị, quân sự, đạo đức. Trong đó, nổi bật nhất là tư tưởng đạo làm người, đây là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong tư tưởng Nguyễn Trãi. Ông là một nhà tư tưởng, tri thức, chính trị, quân sự, ngoại giao lỗi lạc.
Tâm hồn và trí tuệ của ông là tiêu biểu cho con người Việt Nam ở mọi thời đại. Tư tưởng của ông đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong lịch sử phát triển của tư tưởng Việt Nam và ông còn là một con người thể hiện sự gắn kết giữa tư tưởng và hành động vì vận mệnh của đất nước. Ông đã khái quát, đúc kết những vấn đề mang tính định hướng về nhận thức và hành động cho bản thân ông và dân tộc trong điều kiện lịch sử cụ thể lúc bấy giờ thông qua các tác phẩm như Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Ức Trai thi tập, Quốc âm thi tập, Dƣ địa chí,.Đó là những vấn đề về ngoại giao, chính trị, quân sự, văn hóa, địa lý, lý tưởng xã hội và vai trò của quần chúng nhân dân trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Chính thông qua những tác phẩm này, chúng ta thấy hiện ra nội dung tư tưởng về vai trò, trách nhiệm của con người đối với đất nước, với xã hội, với tự nhiên và với chính mình.
Tư tưởng ấy, đã góp phần làm cho tinh thần yêu nước của dân tộcViệt Nam nói chung, truyền thống văn hóa Việt Nam nói riêng được củng 3 cố. Cũng có thể nói, tư tưởng về đạo làm người của Nguyễn trãi vừa là “la bàn” về mặt tư tưởng giúp định hướng nhận thức về trách nhiệm của con người trong công cuộc đấu tranh bảo vệ đất nước, vừa là sợi dây liên kết, tập hợp mọi tầng lớp nhân dân đoàn kết trong cuộc kháng chiến chống kẻ thù xâm lược và còn là nền tảng cho việc thực hiện khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong việc xây dựng đất nước. Hiện nay, chúng ta đang trong quá trình hội nhập quốc tế trên tất cả mọi lĩnh vực, vấn đề của Việt Nam ta là làm thế nào để vừa miễn nhiễm với những cái ngoại lai không phù hợp truyền thống dân tộc vừa đứng vững trên nghị trường quốc tế, đó là một thách thức lớn của Đảng và nhân dân ta hiện nay. Vì vậy, việc quay lại nghiên cứu lịch sử tư tưởng, các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc nói chung và tư tưởng về đạo làm người nói riêng là điều vô cùng cần thiết, nhằm để khơi dậy tinh thần yêu nước, cũng như giúp chúng ta có trách nhiệm đúng mực với tự nhiên, xã hội và với chính mình trong đời sống, đây là vấn đề có ý nghĩa cấp bách trong giai đoạn hiện nay.
Do đó tôi chọn đề tài “Tƣ tƣởng về đạo làm ngƣời của Nguyễn Trãi- Đặc điểm và ý nghĩa lịch sử” là đề tài luận văn tốt nghiệp thạc sĩ chuyên ngành triết học của mình. Tổng quan tình hình nghiên cứu Nguyễn Trãi vừa là nhà tư tưởng, nhà chính trị, nhà quân sự, nhà văn, nhà thơ lớn; vừa là vị anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới. Tư tưởng và cuộc đời của ông đã để lại nhiều dấu ấn đặc sắc, trong đó có tư tưởng về Đạo làm người cùng với cách làm người trong thực tiễn lịch sử nước ta đã thu hút được nhiều công trình nghiên cứu khoa học quan tâm dưới nhiều góc độ, khác nhau. Nhưng tựu chung lại, có thể khái quát các công trình nghiên cứu về tư tưởng về Đạo làm người của ông thành hai hướng như sau: Hướng thứ nhất, là những công trình nghiên cứu điều kiện lịch sử xã hội Đại Việt thế ỷ XIV-XV và tiền đề lý luận liên quan đến sự hình thành tư tưởng về Đạo làm người của Nguyễn Trãi 4 Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này, có các công trình như Lịch sử Việt Nam, thế kỷ XV-XVI tập III do Tạ Ngọc Liễn chủ biên, Nxb.
Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2007. Cuốn sách gồm 10 chương, nêu bối cảnh lịch sử chính trị - xã hội từ thời nhà Hồ (nửa cuối thế kỷ XIV) đến thời Lê sơ (thế kỷ XVI). Tác phẩm Khởi nghĩa Lam Sơn của hai tác giả Phan Huy Lê và Phan Đại Doãn, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2005 cũng tập trung nghiên cứu về điều kiện, tiền đề cho sự hình thành tư tưởng về Đạo làm người của Nguyễn Trãi.
Tƣ tƣởng Nguyễn Trãi trong tiến trình lịch sử Việt Nam của Võ Xuân Đàn, tác giả nêu ra ba nhân tố ảnh hưởng đến việc hình thành tư tưởng của Nguyễn Trãi gồm: truyền thống của dân tộc Việt Nam; những yếu tố chọn lọc tích cực của các học thuyết Nho, Phật, Lão-Trang; nhân tố chủ quan thiên bẩm của Nguyễn Trãi; sự tác động của bối cảnh xã hội đương thời, có tác động mạnh mẽ tới suy nghĩ và hành động của Nguyễn Trãi. Đại Việt sử ký toàn thƣ, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 1998, do nhiều nhà sử học như Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên, Phạm Công Trứ, Lê Hy biên soạn…Đây là một công trình đồ sộ, có giá trị về nhiều mặt, đặc biệt là giá trị về mặt lịch sử và lịch sử tư tưởng Việt Nam. Đại cƣơng lịch sử Việt Nam (toàn tập) do nhóm tác giả Trƣơng Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn chủ biên, Nxb.
Giáo dục, Hà Nội, năm 2010. Quyển sách trình bày 3 giai đoạn phát triển của lịch sử Việt Nam: từ thời nguyên thủy đến 1858, từ 1858 đến 1945 và từ 1945 đến năm 2000. Trong đó ở giai đoạn lịch sử Việt Nam từ nguyên thủy đến 1858, các tác giả đã tập trung phân tích và trình bày tình hình kinh tế - xã hội Đại Việt cuối thế kỷ XIV và cuộc cải cách của Hồ Quý Ly, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và phong trào kháng chiến chống Minh, tình hình kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Đại Việt thế kỷ XIV (thời kỳ Lê Sơ) gắn liền với việc hình thành, phát triển tư tưởng về Đạo làm người của Nguyễn Trãi. 5 Văn chƣơng Nguyễn Trãi rực sáng sao Khuê của Bùi Văn Nguyên cũng nhận định về việc Nguyễn Trãi kế thừa những tư tưởng Nho, Phật, Lão và cho rằng:Nguyễn Trãi đã tìm thấy nhân tố “Chân,Thiện, Mỹ” qua đọc sách xưa về Phật, Lão, Nho một cách chủ động, mà không giáo điều.
Bùi Văn Nguyên đã dành phần lớn nội dung của cuốn sách để nói về con người Nguyễn Trãi và trong đó tác giả cũng đã đưa ra những nghiên cứu của mình về nguồn gốc làm nên tư tưởng của Nguyễn Trãi đầu tiên là truyền thống tốt đẹp của gia đình từ ảnh hưởng tính điềm đạm và học vấn uyên thâm, tư tưởng yêu nước, thương dân của thân sinh là cụ Nguyễn Phi Khanh và ông ngoại mình là Trần Nguyên Đán. Nguyễn Trãi trong Nguyễn Trải -Cuộc đời và sự nghiệp của Trần Huy Liệu, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, xuất bản năm 2000 là một tác phẩm viết khá đầy đủ về về thân thế, về nguồn gốc, nội dung tư tưởng của Nguyễn Trãi và công lao của ông trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn; bối cảnh xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV và bối cảnh gia đình là nguồn gốc hình thành nên tư tưởng về Đạo làm người của Nguyễn Trãi.