CHƯƠNG 1. BỐI CẢNH VÀ NHỮNG TIỀN ĐỀ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA ARIXTỐT 1. Arixtốt - Cuộc đời và sự nghiệp 1. Cuộc đời Arixtốt.
Arixtốt - bộ óc bách khoa toàn thư của triết học Hy Lạp cổ đại, sinh tại thành phố Staghisor trên bờ biển Egiê thuộc xứ Maxêđoan vào năm 384 Tr CN. Khác với Platôn, Arixtốt không phải là người dân Aten gốc, quê hương của ông chỉ là một tỉnh lẻ so với Aten. Tuy nhiên, vị trí của nó đã trë nªn quan trọng h¬n h¼n nh©n cã các cuộc chinh chiến xâm lược của Alêcxanđrơ ®· giµnh ®-îc thắng lợi. Cha ông là thầy thuốc Nicômac - người chuyên chữa bệnh cho vua Maxêđoan là Aminta.
Năm 369 Tr CN, khi mới 15 tuổi, ông đã mồ côi cả cha lẫn mẹ. Lẽ ra Arixtốt có thể kế tục nghề thuốc của cha, nhưng do lòng ham mê khoa học, cha đỡ đầu của ông là Prôksen đã cho phép ông rời bỏ quê hương tới Aten để học tập. Năm 367 Tr CN, ông vào học ở Viện hàn lâm (Academic) của Platôn. Trong suốt 20 năm tại Học viện Platôn, lúc đầu là học trò sau đó làm thầy giáo, Arixtốt luôn được Platôn đánh giá rất cao và ông cũng luôn luôn coi trọng người thầy dạy của mình.
Năm 348 Tr CN, sau khi Platôn mất, Arixtốt quyết định rời bỏ học viện của Platôn vì không muốn tiếp tục làm việc dưới sự lãnh đạo bất tài của người cháu của Platôn là Spevxip. Sau khi rời Aten Arixtốt đã chọn thành phố Assos thuộc vùng Tiểu Á làm nơi trú ngụ của mình và sống tại đó 3 năm. Tại Assos ông đã gặp l¹i người bạn học cùng ở Học viện Platôn là Germi – hiện đang cai quản cả vùng Tiểu Á rộng lớn. Arixtốt đã giúp Germi khá nhiều trong việc cai trị thiên hạ.
Chính trong khoảng thời gian sống tại Assos, Arixtốt đã khẳng định được thế giới quan riêng của mình. Cũng tại Assos, Arixtốt đã cưới Piphiađa – cháu gái của Germi. Piphiađa đã sinh cho ông một cô con gái. Sau đó Arixtốt đã chuyển sang thành phố Mitilena theo lời mời của Teophrast – người bạn đồng hương đồng thời là người phụ tá của ông trong suốt quãng đời còn lại.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 343 Tr CN, Arixtốt được vua Maxêđoan là Philip Đệ nhị mời tới thành phố Pella – thủ đô mới của Maxêđoan đÓ làm thầy giáo của cậu bé 13 tuổi Alêchxanđrơ, người mà sau này đã chinh phục toàn bộ lãnh thổ Hy Lạp và các quốc gia vùng Ba Tư, dựng lên một chính thể quân chủ vô cùng rộng lớn. Sau 3 năm được giáo dục dưới bàn tay của Arixtốt, Alêchxanđrơ đã từ giã những đam mê thuở niên thiếu để theo cha cai trị muôn dân. Ông vua này đã kính trọng Arixtốt như chính phụ vương của mình, Alêchxanđrơ: “Tôi kính trọng Arixtốt ngang với cha tôi, nếu tôi chịu ơn cha tôi bởi cuộc đời thì tôi chịu ơn Arixtốt bởi ông là người đã đem lại giá trị cho cuộc đời đó” [trÝch theo 11, 16]. Năm 339 Tr CN, Arixtốt trở về thành phố nơi ông sinh ra – Staghira, nơi đã bị Philíp Đệ nhị tàn phá năm 349 Tr CN trong cuộc chiến tranh với Aten.
Sau này để đền ơn Arixtốt đã có công dạy dỗ con trai mình, Philíp Đệ nhị đã cho xây dựng lại Staghira. Sau khi Philíp Đệ nhị qua đời năm 335 Tr CN, Alêchxanđrơ lên ngôi, Arixtốt tới Aten lần hai. Tại đây Arixtốt đã mở trường triết học riêng của mình có tên là Lykêi, tên trường được gọi như vậy vì nó nằm ở gần miếu thần Apolon Lykêi. Theo tương truyền các môn sinh ở trường này thường có thói quen vừa đi bộ vừa tranh luận những vấn đề triết lý với nhau nên t-¬ng truyÒn họ còn ®-îc gọi là “những du triết gia” hay những người Tiêu dao, có lẽ đây là lý do trường có tên gọi thứ hai là trường Tiêu dao.
Arixtốt dạy ở trường Lykêi được 12 năm. Trong giai đoạn này, không những Arixtốt đã sáng tác mà còn giảng dạy và ph©n loại nhiều khoa học như về triết học, sử học, y học… nhất là khoa học tự nhiên và sinh vật học. Thời gian Arixtốt trở lại Aten lần hai cũng là thời kì Alêchxanđrơ Maxêđoan tiÕn hµnh các cuộc hành quân chinh phạt các vùng lãnh thổ trong khu vực. Năm 338 Tr CN Alêchxanđrơ bắt đầu chinh phục toàn bộ lãnh thổ của Hy Lạp, tiếp đó chinh phục các nước Xiri, Ai Cập… Năm 331 Tr CN cả một vùng rộng lớn của đế quốc Ba Tư đã bị chiÕm ®ãng và cuối cùng là cuộc 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hành quân tới Ấn Độ.
Trong thời gian này quan hệ thầy trò giữa Arixtốt với Alêchxanđrơ dần phai nhạt. Trong khi Alêchxanđrơ khuyến khích việc hòa đồng giữa những người Maxêđoan mới đến với những người Hy Lạp bản địa thì Arixtốt lại cố thuyết phục ông ta về sự khác biệt mang tính nguyên tắc giữa người Hy Lạp với những người ở vùng khác. Năm 323 Tr CN, cái chết đột ngột của Alêchxanđrơ trên đường viễn chinh đã gây ra sự đảo lộn trong xã hội, làm cho số phận những người theo «ng còng bị thay đổi. Những người Aten từ địa vị phụ thuộc đã nổi dậy đấu tranh vũ trang chống lại những người Maxêđoan.
Arixtốt cũng cùng chung số phận với những người Maxêđoan bị dân chúng Aten săn đuổi. Mặc dù có sự thay đổi trong quan hệ của Arixtốt với Alêchxanđrơ, nhưng người Aten vẫn cho rằng Arixtốt là người ủng hộ triều đình Maxêđoan. Để chống lại Arixtốt, tòa án Aten đã không lấy lý do chính trị mà lấy lý do tôn giáo như đã từng làm để chống lại Xôcrát trước đây. Tòa án Aten buộc Arixtốt vào tội bất sùng tín vì cho rằng ông đã ca tụng cái chết của người bạn ông là Germi – một bạo chúa cai trị vùng Tiểu Á và đã viÕt một bài thơ kính tặng bạn mình.
Để tránh những biến cố chính trị sắp giáng xuống đầu, Arixtốt đã lặng lẽ chuyển giao quyền quản lý trường Lykêi cho người phụ tá tin cậy là Teophrast và bí mật rời khỏi Aten. Arixtốt chuyển về quê hương người mẹ quá cố của mình ở Haikinđa trên đảo Evbeia. Hai tháng sau đó, vào năm 322 Tr CN ông trút hơi thở cuối cùng ở đây. Người ta cho rằng Arixtốt là người đầu tiên xây dựng nền móng khoa học cho Hy Lạp cũng như cho cả thế giới.
Nền triết học rực rỡ của Hy Lạp đã tắt cùng với cái chết của nhà triết học vĩ đại này.Mác đã nhận xét: “Nói về sự ra đời, về phồn vinh, về suy tàn là nói về những mắt xích tất yếu mà mỗi con người, mỗi sự vật đều phải trải qua. Điều đó đã trở thành chân lý hiển nhiên muôn thủa. Cho nên nói rằng triết học Hy Lạp, đến Arixtốt thì đạt tới đỉnh cao của sự hưng thịnh và sau đó thì suy tàn. Điều đó cũng chẳng có gì là lạ lïng cả.
Cái chết của người anh hùng cũng giống như sự tắt lặn của mặt trời về phía tây” [29, 86]. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sự nghiệp sáng tạo của Arixtốt Arixtốt được xem là người viết nhiều sách nhất thời kỳ Hy Lạp cổ đại, ông đã để lại một di sản khoa học đồ sộ cho loài người. Phạm vi hiểu biết của nhà bách khoa thư thế giới cổ đại nµy là vô cùng rộng lớn.
Những vấn đề mà ông quan tâm nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau mà ngày nay ®Ó kham næi chóng th× ph¶i cần tới c¶ một trường đại học tổng hợp. Những sáng tác mà ông để lại có tới vài trăm cuốn. Tuy nhiên, cho tới nay hÇu hÕt các tác phẩm của ông bị thất lạc và sè còn lại không nhiều. Có rất nhiều nguyên nhân khác nhau, song nguyên nhân chủ yếu là do sự hủy hoại của thời gian và sự tiªu hủy của con người qua các thời kỳ lịch sử.
Trong số các tác phẩm còn giữ lại được tới ngày nay, có tác phẩm là nguyên bản của Arixtốt, có những tác phẩm có thể được các học trò của ông thuộc nhiều thế hệ bổ sung, hoàn chỉnh, diễn giải qua mỗi lần biên tập và xuất bản. Thậm chí có những tác phẩm được người đời sau đặt tªn hoÆc g¸n cho «ng khi nó được xuất bản. Song, theo chúng tôi có thể phân chia sự phát triển tư tưởng triết học của Arixtốt thành ba giai đoạn, tương ứng với mỗi giai đoạn có những tác phẩm mà ông viết. 1) Giai đoạn ở Viện hàn lâm của Platôn Ở giai đoạn đầu, khoảng năm 367 – 347 Tr CN, lối suy tư của Arixtốt còn chịu ảnh hưởng rất rõ của Platôn.
Arixtốt đã viết “Những hội thoại” mô phỏng theo tư tưởng triết học của Platôn ®-îc tr×nh bµy, chẳng hạn như, trong “Chính nghĩa”, “Chính trị”, “Các nhà ngụy biện”, “Yến tiệc”, “Bàn về cái thiện”, “Bàn về các ý niệm”, “Bàn về sự cầu nguyện”. Trong những sáng tác đó Arixtốt vẫn đứng trên quan điểm duy tâm của Platôn. Chỉ vào cuối thời kì này Arixtốt mới cã nh÷ng quan điểm khác biệt ®Çu tiªn với người thầy của mình. Những tác phẩm ở thời kì này còn lại đến ngày nay rất ít.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2) Giai đoạn giao thời Giai đoạn này gồm các tác phẩm được Arixtốt viết ở Assos, Lesbos và trong triều đình Maxêđoan. Trong số đó phải kể đến hội thoại “Bàn về triết học”. Ở giai đoạn này manh nha những ấn phẩm giáo khoa của Arixtốt, mà theo đánh giá của W.Jeager, được coi là siêu hình học đầu tiên, đạo đức học đầu tiên, chính trị học và vật lý học đầu tiên. 3) Giai đoạn Arixtốt lãnh đạo trường Lykêi Đây được xem là giai đoạn sáng tác rộng rãi và chính thức nhất của Arixtốt.
Ở đây, Arixtốt đã trình bày những quan điểm chín muồi của mình. Những ấn phẩm thời kì này còn lưu truyền tương đối nguyên vẹn tới ngày nay, có thể chia thành 8 nhóm như sau: 1. Nhóm tác phẩm về logic học của Arixtốt lần đầu tiên được Anđrônik Rôđôski cho xuất bản vào thế kỉ thứ I Tr CN dưới một tên gọi chung là “Organon”. “Origanon” được tập hợp từ 5 tác phẩm logic của Arixtốt.
Đó là: “Các phạm trù”, “Analitika” I và II, “Topika”, “Về sự giải thích” và “Bác bỏ thuËt ngụy biện”. Nhóm tác phẩm về triết học hay theo cách gọi của Arixtốt là “Triết học thứ nhất”. Các tác phẩm thuộc loại này bao gồm các cuốn sách của Arixtốt được người đời sau sắp xếp thành một tác phẩm lớn có tên là Metaphysika mà chóng ta dịch là “Siêu hình học”.