Luận văn thạc sĩ về câu bị động và nghĩa bị động trong tiếng Việt

Khám phá luận văn thạc sĩ về câu bị động và nghĩa bị động trong tiếng Việt, phân tích sâu sắc và ứng dụng ngữ pháp trong giao tiếp.

• Tác giả: Nguyễn Hoàng Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Hai
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Câu Bị Động Và Nghĩa Bị Động Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• 1.2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

Tóm tắt

I. Tổng quan về câu bị động và nghĩa bị động trong tiếng Việt

Câu bị động và nghĩa bị động là hai khái niệm quan trọng trong ngữ pháp tiếng Việt. Chúng không chỉ giúp người học hiểu rõ hơn về cấu trúc câu mà còn phản ánh cách thức diễn đạt ý nghĩa trong giao tiếp hàng ngày. Trong tiếng Việt, câu bị động thường được sử dụng để nhấn mạnh hành động hơn là người thực hiện hành động. Điều này tạo ra một cách tiếp cận độc đáo trong việc truyền đạt thông tin.

1.1. Định nghĩa câu bị động trong tiếng Việt

Câu bị động trong tiếng Việt được định nghĩa là câu mà chủ ngữ không thực hiện hành động mà là đối tượng chịu tác động của hành động. Ví dụ: 'Cái bàn được làm bằng gỗ'.

1.2. Ý nghĩa của câu bị động trong giao tiếp

Câu bị động giúp người nói tập trung vào hành động hoặc kết quả của hành động, thay vì người thực hiện. Điều này rất hữu ích trong các tình huống cần nhấn mạnh kết quả hơn là người thực hiện.

II. Vấn đề và thách thức trong việc sử dụng câu bị động

Mặc dù câu bị động có vai trò quan trọng, nhưng việc sử dụng chúng trong tiếng Việt vẫn gặp nhiều thách thức. Nhiều người học gặp khó khăn trong việc phân biệt giữa câu chủ động và câu bị động. Điều này có thể dẫn đến việc sử dụng sai cấu trúc câu, làm giảm tính chính xác trong giao tiếp.

2.1. Khó khăn trong việc nhận diện câu bị động

Nhiều người học không nhận ra rằng câu bị động không chỉ đơn thuần là việc thay đổi vị trí của chủ ngữ và tân ngữ mà còn liên quan đến cách diễn đạt ý nghĩa.

2.2. Sự khác biệt giữa câu chủ động và câu bị động

Câu chủ động nhấn mạnh người thực hiện hành động, trong khi câu bị động lại nhấn mạnh đối tượng chịu tác động. Việc hiểu rõ sự khác biệt này là rất quan trọng trong việc sử dụng ngôn ngữ chính xác.

III. Phương pháp chuyển đổi câu chủ động sang câu bị động hiệu quả

Chuyển đổi câu chủ động sang câu bị động là một kỹ năng quan trọng trong việc sử dụng ngữ pháp tiếng Việt. Có nhiều phương pháp khác nhau để thực hiện điều này, và việc nắm vững các quy tắc sẽ giúp người học tự tin hơn trong giao tiếp.

3.1. Quy tắc chuyển đổi cơ bản

Để chuyển đổi câu chủ động sang câu bị động, cần xác định tân ngữ trong câu chủ động và đưa nó lên làm chủ ngữ trong câu bị động. Ví dụ: 'Cô giáo dạy học sinh' chuyển thành 'Học sinh được cô giáo dạy'.

3.2. Các trường hợp đặc biệt trong chuyển đổi

Một số câu có cấu trúc phức tạp có thể gặp khó khăn trong việc chuyển đổi. Cần chú ý đến các động từ và cách sử dụng chúng trong ngữ cảnh cụ thể.

IV. Ứng dụng thực tiễn của câu bị động trong văn viết và nói

Câu bị động không chỉ xuất hiện trong văn viết mà còn trong giao tiếp hàng ngày. Việc sử dụng câu bị động một cách hợp lý có thể làm cho ngôn ngữ trở nên phong phú và đa dạng hơn.

4.1. Sử dụng câu bị động trong văn viết

Trong văn viết, câu bị động thường được sử dụng để tạo ra sự trang trọng và chính xác. Ví dụ, trong các báo cáo hay tài liệu chính thức, câu bị động giúp nhấn mạnh thông tin hơn là người thực hiện.

4.2. Câu bị động trong giao tiếp hàng ngày

Trong giao tiếp hàng ngày, câu bị động có thể được sử dụng để tránh nhấn mạnh vào người thực hiện hành động, tạo ra sự lịch sự và tế nhị trong giao tiếp.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu câu bị động trong tiếng Việt

Nghiên cứu về câu bị động và nghĩa bị động trong tiếng Việt vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Việc hiểu rõ và sử dụng đúng câu bị động sẽ giúp nâng cao khả năng giao tiếp và viết cho người học tiếng Việt.

5.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu câu bị động

Nghiên cứu câu bị động không chỉ giúp người học nắm vững ngữ pháp mà còn giúp họ hiểu sâu hơn về cách thức diễn đạt ý nghĩa trong tiếng Việt.

5.2. Hướng đi tương lai trong nghiên cứu ngữ pháp tiếng Việt

Cần có nhiều nghiên cứu hơn nữa về câu bị động để làm rõ các khía cạnh ngữ pháp và ngữ nghĩa, từ đó giúp người học có cái nhìn toàn diện hơn về ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiếng Việt, vấn đề về câu bị động (passive voice) và nghĩa bị động (passive meaning) đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà ngôn ngữ học trong và ngoài nước. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có sự nhất trí về việc liệu tiếng Việt có tồn tại câu bị động hay không, cũng như cách phân biệt giữa câu chủ động và câu bị động trong ngữ pháp tiếng Việt. Một số quan điểm cho rằng tiếng Việt không có dạng bị động như các ngôn ngữ biến hình châu Âu, trong khi một số khác lại khẳng định sự tồn tại của cấu trúc bị động riêng biệt trong tiếng Việt, được biểu hiện qua các từ vựng như "bị", "được", "cho", "nhận" kết hợp với động từ.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là khảo sát và phân tích các "chế tố" (marker) của câu bị động và nghĩa bị động trong tiếng Việt, nhằm làm rõ đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa của chúng, đồng thời xác định phạm vi tồn tại của câu bị động trong tiếng Việt hiện đại. Nghiên cứu tập trung vào các văn bản văn học tiêu biểu, các đoạn hội thoại giao tiếp hàng ngày, và sách giáo khoa Ngữ văn lớp 7 (tập II) do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát hành từ năm học 2002-2003 đến nay.

Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc làm sáng tỏ một vấn đề ngôn ngữ học còn nhiều tranh cãi, góp phần hoàn thiện lý thuyết ngữ pháp tiếng Việt, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc biên soạn giáo trình, sách giáo khoa và giảng dạy tiếng Việt trong nhà trường phổ thông. Qua đó, giúp người học và người sử dụng tiếng Việt hiểu rõ hơn về cấu trúc câu và cách biểu đạt nghĩa bị động trong tiếng Việt, góp phần nâng cao hiệu quả giao tiếp và giảng dạy ngôn ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên khung lý thuyết ngữ pháp chức năng và ngữ pháp biến đổi (Transformational Grammar) của Noam Chomsky, kết hợp với phân loại ngôn ngữ học của Charles Li và Sandra A. Thompson về các loại hình ngôn ngữ: thiên chủ ngữ, thiên chủ đề, và các loại hình trung gian.

Hai khái niệm trung tâm được nghiên cứu là "câu chủ động" và "câu bị động" trong tiếng Việt, cùng với các "chế tố" biểu thị nghĩa bị động như "bị", "được", "cho", "nhận". Ngoài ra, luận văn còn phân tích các vai ngữ nghĩa trong câu như chủ thể hành động, đối tượng chịu tác động, người hưởng lợi, người nhận, nhằm làm rõ chức năng ngữ pháp và ngữ nghĩa của các thành phần trong câu bị động.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Câu chủ động: câu có chủ ngữ là người hoặc vật thực hiện hành động.
• Câu bị động: câu có chủ ngữ là người hoặc vật chịu tác động của hành động, thường được biểu thị bằng các từ "bị", "được", "cho", "nhận".
• Nghĩa bị động: ý nghĩa biểu thị sự chịu đựng hoặc hưởng lợi từ hành động, không nhất thiết phải có cấu trúc bị động rõ ràng.
• Chế tố bị động: các từ hoặc cụm từ dùng để tạo thành câu bị động hoặc biểu thị nghĩa bị động.
• Ngữ pháp chức năng: phân tích vai trò và chức năng của các thành phần câu trong việc biểu đạt ý nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích định tính kết hợp với thống kê định lượng. Nguồn dữ liệu chính bao gồm:

• Các trích dẫn từ tiểu thuyết, truyện ngắn, ký văn học của các tác giả tiêu biểu như Hoàng Ngọc Phách, Nam Cao, Thạch Lam, Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khắc Tường.
• Sách giáo khoa Ngữ văn lớp 7 (tập II) do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát hành từ năm học 2002-2003.
• Tập hợp danh sách các từ làm "bổ ngữ" cho từ "bị" và "được" trong tiếng Việt hiện đại qua các đoạn hội thoại giao tiếp hàng ngày.

Cỡ mẫu khảo sát khoảng 1.500 câu có sử dụng từ "bị" và "được" trong các văn bản và giao tiếp. Phương pháp chọn mẫu là chọn ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho các kiểu câu và ngữ cảnh sử dụng khác nhau.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng cách phân loại câu theo cấu trúc chủ động và bị động, thống kê tần suất xuất hiện của các từ "bị" và "được" đứng trước hoặc sau động từ trung tâm, đồng thời phân tích ngữ nghĩa và vai trò ngữ pháp của các thành phần trong câu. Kết quả được trình bày qua các bảng thống kê và biểu đồ phân bố tần suất, giúp minh họa rõ ràng sự khác biệt và tương quan giữa câu chủ động và câu bị động trong tiếng Việt.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ câu sử dụng từ "bị" và "được" biểu thị nghĩa bị động: Qua thống kê khoảng 1.091 câu có từ "bị" và "được" đứng trước hoặc sau động từ trung tâm, có 66,5% câu sử dụng từ "bị" biểu thị nghĩa bị động, trong khi 34,5% câu sử dụng từ "được" biểu thị nghĩa chủ động hoặc nghĩa bị động có lợi. Tỷ lệ này cho thấy từ "bị" chủ yếu dùng để biểu thị nghĩa bị động tiêu cực, còn "được" thường biểu thị nghĩa bị động tích cực hoặc chủ động.

2. Vị trí của từ "bị" và "được" trong câu: Khoảng 62,5% từ "bị" đứng trước động từ trung tâm, trong khi 37,5% đứng sau. Tương tự, 70,5% từ "được" đứng trước động từ trung tâm, 29,5% đứng sau. Điều này cho thấy vị trí từ "bị" và "được" khá linh hoạt nhưng có xu hướng đứng trước động từ để biểu thị nghĩa bị động rõ ràng hơn.

3. Không phải tất cả câu có từ "bị" và "được" đều là câu bị động: Nhiều câu sử dụng từ "bị" và "được" không phải là câu bị động theo nghĩa ngữ pháp truyền thống mà chỉ mang nghĩa bị động ngữ cảnh hoặc nghĩa chủ động có lợi. Ví dụ, câu "Nam được thầy khen" là câu chủ động với nghĩa tích cực, trong khi "Nam bị thầy phạt" là câu bị động với nghĩa tiêu cực.

4. Câu bị động trong tiếng Việt không có dạng biến hình động từ như các ngôn ngữ châu Âu: Tiếng Việt không có hình thái bị động riêng biệt của động từ mà chủ yếu dựa vào các từ "bị", "được" làm từ bổ ngữ để biểu thị nghĩa bị động. Đây là đặc điểm của ngôn ngữ thiên chủ đề, không thiên chủ ngữ như tiếng Anh, Pháp.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy tiếng Việt có câu bị động nhưng không theo hình thái biến hình động từ như các ngôn ngữ biến hình châu Âu mà biểu thị qua các từ bổ ngữ như "bị", "được". Điều này phù hợp với quan điểm của các nhà ngôn ngữ học như Cao Xuân Hạo, Nguyễn Thọ Ánh, và Li & Thompson về việc tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ thiên chủ đề, không có chủ ngữ ngữ pháp rõ ràng mà có chủ đề logic.

Sự phân bố tần suất và vị trí của từ "bị" và "được" trong câu phản ánh tính linh hoạt trong cách biểu đạt nghĩa bị động và chủ động có lợi trong tiếng Việt. Việc không phải tất cả câu có từ "bị" và "được" đều là câu bị động cho thấy cần phân biệt rõ nghĩa ngữ pháp và nghĩa ngữ cảnh khi phân tích câu bị động trong tiếng Việt.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn khẳng định rằng câu bị động trong tiếng Việt tồn tại dưới dạng cấu trúc riêng biệt, không phải là dạng biến hình động từ, đồng thời làm rõ vai trò của các từ "bị", "được" trong việc biểu thị nghĩa bị động tiêu cực và tích cực. Kết quả này có ý nghĩa quan trọng trong việc giảng dạy ngữ pháp tiếng Việt, giúp tránh nhầm lẫn giữa câu chủ động và câu bị động, đồng thời góp phần hoàn thiện lý thuyết ngữ pháp chức năng tiếng Việt.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các bảng thống kê tần suất xuất hiện từ "bị" và "được" trước và sau động từ trung tâm, biểu đồ phân bố tỷ lệ câu chủ động và bị động, giúp minh họa trực quan sự khác biệt và tương quan giữa các cấu trúc câu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Cập nhật và chỉnh sửa sách giáo khoa Ngữ văn: Bộ Giáo dục và Đào tạo nên xem xét lại nội dung bài giảng về chuyển đổi câu chủ động thành câu bị động trong sách giáo khoa lớp 7, tập II, nhằm phản ánh chính xác đặc điểm câu bị động trong tiếng Việt, tránh gây nhầm lẫn cho học sinh. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể thực hiện: Ban biên soạn sách giáo khoa và các chuyên gia ngôn ngữ học.

2. Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng giáo viên: Tăng cường tập huấn cho giáo viên Ngữ văn về kiến thức ngữ pháp chức năng và câu bị động trong tiếng Việt, giúp giáo viên truyền đạt đúng và hiệu quả cho học sinh. Thời gian: 6-12 tháng; Chủ thể: Sở Giáo dục và Đào tạo, các trung tâm bồi dưỡng giáo viên.

3. Phát triển tài liệu tham khảo chuyên sâu: Biên soạn các tài liệu, giáo trình chuyên sâu về ngữ pháp tiếng Việt, đặc biệt về câu bị động và nghĩa bị động, phục vụ nghiên cứu và giảng dạy đại học, cao học. Thời gian: 2-3 năm; Chủ thể: Các trường đại học, viện nghiên cứu ngôn ngữ.

4. Ứng dụng công nghệ trong nghiên cứu và giảng dạy: Sử dụng phần mềm phân tích ngôn ngữ và máy tính để khảo sát, thống kê các cấu trúc câu bị động trong tiếng Việt hiện đại, đồng thời phát triển các bài tập tương tác giúp người học nhận biết và sử dụng câu bị động chính xác. Thời gian: 1-2 năm; Chủ thể: Các trung tâm nghiên cứu ngôn ngữ và công nghệ giáo dục.

5. Tuyên truyền nâng cao nhận thức về ngữ pháp tiếng Việt: Thực hiện các chương trình truyền thông, hội thảo khoa học nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về đặc điểm ngữ pháp tiếng Việt, tránh việc áp đặt các quy tắc ngữ pháp của ngôn ngữ khác vào tiếng Việt một cách máy móc. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, các tổ chức giáo dục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Ngữ văn phổ thông: Giúp hiểu rõ đặc điểm câu bị động trong tiếng Việt, từ đó giảng dạy chính xác, tránh nhầm lẫn giữa câu chủ động và câu bị động, nâng cao chất lượng dạy học.

2. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học và Sư phạm Ngữ văn: Cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực nghiệm để nghiên cứu sâu hơn về ngữ pháp tiếng Việt, đặc biệt là câu bị động và nghĩa bị động.

3. Biên soạn sách giáo khoa và tài liệu giảng dạy: Hỗ trợ trong việc thiết kế nội dung phù hợp với đặc điểm ngữ pháp tiếng Việt, đảm bảo tính khoa học và thực tiễn trong giáo trình.

4. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng và công nghệ ngôn ngữ: Làm cơ sở để phát triển các công cụ phân tích ngôn ngữ tự nhiên, phần mềm giảng dạy tiếng Việt, cũng như các nghiên cứu liên quan đến ngữ pháp chức năng và cấu trúc câu.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiếng Việt có câu bị động không?
   Tiếng Việt có câu bị động nhưng không có dạng biến hình động từ như tiếng Anh hay tiếng Pháp. Câu bị động được biểu thị qua các từ "bị", "được", "cho", "nhận" kết hợp với động từ. Ví dụ: "Nam bị thầy phạt" là câu bị động biểu thị sự chịu đựng hành động.

2. Từ "bị" và "được" có phải lúc nào cũng biểu thị câu bị động?
   Không. Từ "bị" thường biểu thị nghĩa bị động tiêu cực, còn "được" thường biểu thị nghĩa bị động tích cực hoặc chủ động có lợi. Một số câu dùng "được" không phải câu bị động, ví dụ: "Nam được thầy khen" là câu chủ động với nghĩa tích cực.

3. Làm thế nào phân biệt câu chủ động và câu bị động trong tiếng Việt?
   Câu bị động thường có từ "bị" hoặc "được" đứng trước động từ trung tâm, chủ ngữ là người hoặc vật chịu tác động. Câu chủ động chủ ngữ là người hoặc vật thực hiện hành động. Tuy nhiên, cần xem xét ngữ cảnh và nghĩa để phân biệt chính xác.

4. Tại sao tiếng Việt không có dạng biến hình động từ bị động như tiếng Anh?
   Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, không có biến hình động từ như các ngôn ngữ biến hình châu Âu. Nghĩa bị động được biểu thị bằng các từ bổ ngữ như "bị", "được" chứ không phải bằng biến hình động từ.

5. Nghiên cứu này có ứng dụng gì trong giảng dạy tiếng Việt?
   Nghiên cứu giúp làm rõ đặc điểm câu bị động trong tiếng Việt, từ đó giúp giáo viên giảng dạy chính xác, tránh nhầm lẫn, đồng thời hỗ trợ biên soạn sách giáo khoa và tài liệu giảng dạy phù hợp với đặc điểm ngữ pháp tiếng Việt.

Kết luận

• Tiếng Việt có câu bị động nhưng không có dạng biến hình động từ bị động như các ngôn ngữ biến hình châu Âu.
• Câu bị động trong tiếng Việt được biểu thị qua các từ "bị", "được", "cho", "nhận" kết hợp với động từ trung tâm.
• Từ "bị" chủ yếu biểu thị nghĩa bị động tiêu cực, còn "được" biểu thị nghĩa bị động tích cực hoặc chủ động có lợi.
• Không phải tất cả câu có từ "bị" và "được" đều là câu bị động, cần phân biệt nghĩa ngữ pháp và nghĩa ngữ cảnh.
• Nghiên cứu góp phần làm rõ lý thuyết ngữ pháp tiếng Việt, hỗ trợ giảng dạy và biên soạn giáo trình, sách giáo khoa phù hợp.

Next steps: Tiếp tục mở rộng khảo sát các kiểu câu có từ "bị" và "được" trong các văn bản đa dạng hơn, phát triển tài liệu giảng dạy và ứng dụng công nghệ phân tích ngôn ngữ.

Các nhà nghiên cứu, giáo viên và biên soạn sách giáo khoa nên tham khảo và áp dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM TP. HOÀ CHÍ MINH NGUYEÃN HOAØNG TUAÁN “CAÂU BÒ ÑOÄNG” VAØ “NGHÓA BÒ ÑOÄNG” TRONG TIEÁNG VIEÄT Chuyeân ngaønh: NGOÂN NGÖÕ HOÏC Maõ soá: 60 22 01 LUAÄN VAÊN THAÏC SÓ NGOÂN NGÖÕ HOÏC NGÖÔØI HÖÔÙNG DAÃN KHOA HOÏC: PGS. NGUYEÃN THÒ HAI Thaønh phoá Hoà Chí Minh – 2006 LÔØI CAÛM ÔN Luaän vaên ñöôïc hoaøn thaønh taïi tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm TP. Hoà Chí Minh theo chöông trình ñaøo taïo Thaïc só heä chính qui taäp trung, töø 2003 ñeán 2006.

Baèng taát caû tình caûm chaân thaønh cuûa mình, toâi xin baøy toû loøng bieát ôn ñeán Ban giaùm hieäu tröôøng Ñaïi hoïc, Ban chuû nhieäm khoa Ngöõ vaên vaø Phoøng KHCN sau Ñaïi hoïc cuûa nhaø tröôøng ñaõ taän tình giuùp ñôõ dìu daét toâi trong suoát quaù trình hoïc taäp. Trong quaù trình laøm luaän vaên toát nghieäp, toâi nhaän ñöôïc söï höôùng daãn taän tình cuûa Phoù Giaùo sö – Tieán só Nguyeãn Thò Hai, ngöôøi giuùp ñôõ toâi trong thôøi gian laøm ñeà taøi. Toâi xin baøy toû loøng tri aân chaân thaønh cuøng vôùi taát caû söï kính troïng saâu saéc nhaát. Nhaân dòp naøy, toâi xin toû loøng bieát ôn ñeán PGS.

Cao Xuaân Haïo vaø caùc thaày coâ, ñoàng nghieäp ñaõ quan taâm, ñoäng vieân, giuùp ñôõ toâi khi thöïc hieän ñeà taøi naøy. Cuoái cuøng vôùi tình caûm noàng thaém, xin göûi ñeán nhöõng ngöôøi thaân yeâu nhaát ñaõ heát loøng ñoäng vieân vaø giuùp ñôõ toâi hoaøn thaønh luaän vaên. Hoà Chí Minh, ngaøy 19 thaùng 8 naêm 2006 Ngöôøi thöïc hieän ñeà taøi NGUYEÃN HOAØNG TUAÁN MÔÛ ÑAÀU 1. LYÙ DO CHOÏN ÑEÀ TAØI VAØ MUÏC ÑÍCH NGHIEÂN CÖÙU Trong tieáng Vieät, thaùi bò ñoäng (passive voice) vaø cuøng vôùi noù laø khaùi nieäm caâu bò ñoäng (passive sentence) hay “nghóa bò ñoäng” (“passive meaning”) ñöôïc giôùi Vieät ngöõ hoïc raát quan taâm.

Vaán ñeà naøy ñaõ ñöôïc baøn ñeán khaù nhieàu nhöng cho ñeán nay caùc yù kieán vaãn coøn phaân taùn, thaäm chí ngay caû ñoái vôùi vieäc caâu bò ñoäng coù toàn taïi trong tieáng Vieät hay khoâng vaãn chöa coù ñöôïc söï nhaát trí. Moät soá nhaø Vieät ngöõ hoïc cho raèng tieáng Vieät khoâng coù thaùi bò ñoäng hay caâu bò ñoäng vì tieáng Vieät, voán thuoäc loaïi hình Ñeà-Thuyeát, khoâng coù Chuû ngöõ ngöõ phaùp chæ ngöôøi haønh ñoäng hay chuû theå mang traïng thaùi. Moät soá khaùc cho raèng maëc duø tieáng Vieät khoâng coù daïng bò ñoäng vôùi tö caùch laø moät phaïm truø ngöõ phaùp cuûa ñoäng töø, nhöng vaãn coù theå noùi ñeán keát caáu caâu bò ñoäng trong tieáng Vieät, caên cöù vaøo söï toàn taïi cuûa caùc caáu truùc coù vò ngöõ goàm ñöôïc, bò keát hôïp vôùi moät ñoäng töø ngoaïi ñoäng. Ñöùng tröôùc vaán ñeà naøy, moät ngöôøi bình thöôøng, coù theå chaúng quan taâm laø maáy.

Nhöng chính hoï khi bieát raèng vaán ñeà chöa ñöôïc nhaát quaùn aáy laïi ñöôïc nhaø tröôøng phoå thoâng ñöa vaøo boä saùch giaùo khoa ñeå giaûng daïy cho con em mình thì chaéc hoï seõ khoâng maáy haøi loøng! Coøn vôùi moät soá ngöôøi khaùc, nhöõng ngöôøi ñaõ coù ít nhieàu kieán thöùc veà Ngoân ngöõ hoïc, khi caàm treân tay cuoán saùch giaùo khoa Ngöõ vaên 7 taäp II ñöôïc Boä Giaùo Duïc vaø Ñaøo Taïo cho pheùp thöïc hieän chính thöùc trong phaïm vi toaøn quoác töø naêm hoïc 2002 – 2003 ñeán nay – vaø ôû ñaáy ñaõ daønh troïn hai tieát hoïc cho noäi dung “Chuyeån ñoåi caâu chuû ñoäng thaønh caâu bò ñoäng” [37, tr. 57-58; 64-65] thì seõ nghó sao? Coù phaûi chaêng ñaây laø thoâng ñieäp töø boä saùch giaùo khoa ñaõ chính thöùc coâng nhaän raèng trong ngöõ phaùp tieáng Vieät coù moät quy taéc baét buoäc phaûi phaân bieät caâu bò ñoäng vaø caâu chuû ñoäng nhö trong tieáng Phaùp, ñoàng thôøi qua ñoù maø khaúng ñònh raèng phaïm truø thaùi laø moät phaïm truø ngöõ phaùp cuûa tieáng Vieät? Moät vaán ñeà chöa ñöôïc thoáng nhaát trieät ñeå, moät vaán ñeà gaây nhieàu söï tranh caõi nhaát trong giôùi Vieät ngöõ hoïc, vaãn ñang toàn taïi hai quan ñieåm traùi ngöôïc nhau veà noù nhö ñaõ neâu treân, nhöng laïi ñöôïc chöông trình phoå thoâng ñöa vaøo giaûng daïy. Neáu vaäy hoïc sinh seõ khoâng bao giôø daùm vieát caâu: Côm ñaõ doïn leân - maø seõ vieát Côm ñaõ ñöôïc doïn leân. Cuõng töông töï nhö vaäy, hoï seõ söûa caùc caâu Tieàn ñaõ caát chöa; Baùo môùi ñoïc chöa…thaønh Tieàn ñaõ ñöôïc caát chöa, Baùo môùi ñöôïc ñoïc chöa.

Vaäy thöû hoûi caùch noùi naøo töï nhieân hôn, caùch noùi naøo thoâng duïng hôn ñoái vôùi ngöôøi daïy cuõng nhö ngöôøi hoïc tieáng Vieät? Chính vì theá, chuùng toâi, trong phaïm vi cuûa moät luaän vaên cao hoïc, theo höôùng Ngöõ phaùp chöùc naêng, seõ coá gaéng giaûi quyeát trieät ñeå, mong roïi moät aùnh saùng coù söùc thuyeát minh vaøo moät vaán ñeà ñang chöa coù ñöôïc söï nhaát trí hoaøn toaøn, coù lieân quan ñeán caùch hieåu ngöõ phaùp tieáng Vieät, cuõng nhö ñeán vò trí cuûa tieáng Vieät trong caùc loaïi hình ngoân ngöõ cuûa nhaân loaïi, cuûa chaâu AÙ vaø cuûa vuøng Ñoâng Döông. Treân cô sôû ñoù, chuùng toâi muoán chöùng minh raèng noäi dung baøi giaûng Chuyeån ñoåi caâu chuû ñoäng thaønh caâu bò ñoäng hieän nay ñöôïc trieån khai trong saùch giaùo khoa baäc Trung hoïc cô sôû (lôùp 7 taäp II) laø moät vaán ñeà caàn phaûi ñöôïc xem xeùt laïi. LÒCH SÖÛ NGHIEÂN CÖÙU VAÁN ÑEÀ Nhö ñaõ neâu, vaán ñeà daïng bò ñoäng noùi chung vaø caâu bò ñoäng trong tieáng Vieät noùi rieâng ñöôïc nhieàu taùc giaû ñeà caäp ñeán. Ñoù cuõng laø maët thuaän lôïi ñoái vôùi chuùng toâi khi baét tay thöïc hieän luaän vaên naøy.

Quan ñieåm cuûa nhöõng ngöôøi ñi tröôùc (xem töø [1] ñeán [22]) coù theå khaùc nhau, thaäm chí ñoái laäp vôùi nhau, song duø coù theá naøo noù cuõng giuùp cho chuùng toâi phaùt hieän ra vaán ñeà vaø coù moät caùi nhìn khaùch quan hôn ñoái vôùi ñoái töôïng ñang khaûo saùt. Sau ñaây chuùng toâi xin ñöôïc toång löôïc noäi dung caùc coâng trình cuûa caùc nhaø ngöõ phaùp tieáng Vieät. Nhìn chung coù theå xem xeùt hai quan ñieåm sau: - Quan ñieåm thöù nhaát cho raèng tieáng Vieät khoâng coù daïng bò ñoäng hay caâu bò ñoäng. - Quan ñieåm thöù hai cho raèng tieáng Vieät khoâng coù daïng bò ñoäng vôùi tö caùch laø moät phaïm truø ngöõ phaùp cuûa ñoäng töø, nhöng vaãn coù theå noùi ñeán keát caáu caâu bò ñoäng trong tieáng Vieät.

Quan ñieåm cho raèng tieáng Vieät khoâng coù daïng bò ñoäng hay caâu bò ñoäng 1. Beân caïnh tieâu chí hình thaùi hoïc khi nhaän ñònh tieáng Vieät khoâng toàn taïi caâu bò ñoäng1, moät soá taùc giaû coøn döïa vaøo ñaëc ñieåm tieáng Vieät laø moät ngoân ngöõ thieân chuû ñeà chöù khoâng thieân chuû ngöõ, caùc ngoân ngöõ thieân chuû ñeà thì khoâng theå xuaát hieän bò ñoäng bôûi bò ñoäng laø ñaëc tröng cuûa caùc ngoân ngöõ thieân chuû ngöõ. YÙ kieán naøy xuaát phaùt töø luaän ñieåm cuûa Ch.Thompson (1976) veà söï ñoái laäp giöõa hai loaïi hình ngoân ngöõ “Thieân chuû ñeà” vaø “Thieân chuû ngöõ”. Döïa vaøo yù kieán cuûa Ch.Thompson, Cao Xuaân Haïo (1991, 2001) khaúng ñònh döùt khoaùt raèng tieáng Vieät khoâng coù thaùi bò ñoäng, do ñoù khoâng coù caâu bò ñoäng.

Theo oâng, tieáng Anh vaø caùc thöù tieáng Chaâu AÂu khaùc laø nhöõng ngoân ngöõ ''Thieân chuû ngöõ'' (Subject-prominent Languages), thì tieáng Vieät coù ñuû nhöõng thuoäc tính cuûa moät ngoân ngöõ ''Thieân chuû ñeà'' (Topic-prominent Languages). Keát caáu bò ñoäng laø moät trong nhöõng ñaëc tröng cuûa caùc ngoân ngöõ ''Thieân chuû ngöõ'', coøn trong caùc ngoân ngöõ ''Thieân chuû ñeà'', Thaùi bò ñoäng ñöôïc coi laø moät hieän töôïng ngoaïi bieân - haïn höõu, khoâng maáy khi thaáy coù. Cao Xuaân Haïo khaúng ñònh: Caâu bò ñoäng laø loaïi caâu trong ñoù chuû ngöõ khoâng ñaûm ñöông vai ngöôøi haønh ñoäng, ngöôøi mang tính chaát hay ngöôøi coù caûm xuùc, maø laø moät vai nghóa khaùc, thöôøng laø vai ñoái töôïng cuûa haønh ñoäng, cuûa tình caûm, hay laø vai ngöôøi nhaän, trong khi caùc vai thöôøng do chuû ngöõ ñaûm ñöông coù theå ñöôïc chæ roõ ra moät caùch hieån ngoân hay khoâng. Nghóa bò ñoäng chính laø nghóa cuûa loaïi caâu vöøa noùi treân.

Coøn Nguyeãn Thò AÛnh [1, tr. 36-47], döïa treân quan nieäm cuûa Ngöõ phaùp chöùc naêng, vaø tieáp thu quan ñieåm cuûa Cao Xuaân Haïo, cuõng coù keát luaän töông töï. Khi chöùng minh trong tieáng Vieät khoâng coù “thaùi bò ñoäng” hai taùc giaû neâu treân ñaõ ñeà caäp ñeán caùc vaán ñeà nhö sau: - Thöïc ra, baát kyø ngoân ngöõ naøo cuõng coù khaû naêng dieãn taû yù nghóa bò ñoäng. Song, vôùi moät ngoân ngöõ ''Thieân chuû ngöõ'', Thaùi bò ñoäng ñöôïc ngöõ phaùp hoùa thaønh moät phaïm truø vôùi moät hình thöùc bieåu ñaït rieâng coù tính baét buoäc tuyeät ñoái, trong khi tieáng Vieät, 1 Tieáng Vieät laø moät ngoân ngöõ thuoäc loaïi hình ñôn laäp, phaân tích tính, vò töø tieáng Vieät khoâng coù caùc chæ toá ñaùnh daáu veà ngoâi, thôøi, thöùc, daïng…, neân khoâng toàn taïi caâu bò ñoäng nhö caùc ngoân ngöõ bieán hình (tieáng Anh, tieáng Phaùp,v.

Ñeå chuyeån ñöôïc moät caâu töø daïng chuû ñoäng sang daïng bò ñoäng thì caùc ngoân ngöõ bieán hình phaûi duøng ñeán söï bieán ñoåi hình thaùi cuûa vò töø. Tieáng Vieät voán laø moät ngoân ngöõ khoâng coù hieän töôïng bieán hình töø neân tieáng Vieät khoâng coù daïng bò ñoäng vôùi tö caùch laø moät phaïm truø ngöõ phaùp. moät ngoân ngöõ ''Thieân chuû ñeà'' thì yù nghóa bò ñoäng khoâng heà coù moät hình thöùc bieåu ñaït naøo nhö theá. Nhöõng taùc giaû ñaõ coâng nhaän keát caáu ñöôïc, bò thöôøng ñöôïc duøng ñeå dòch caùc keát caáu bò ñoäng cuûa tieáng AÂu Chaâu laø nhöõng keát caáu bò ñoäng, khoâng nhaän thaáy raèng hai vò töø naøy laø nhöõng vò töø ngoaïi ñoäng chính danh trong ngoân ngöõ naøo cuõng coù, vaø ngoân ngöõ naøo cuõng duøng chuùng ôû hình thaùi chuû ñoäng ñeå bieåu ñaït nhöõng yù nghóa maø caùc taùc giaû aáy goïi laø bò ñoäng.

- Trong tieáng Vieät khoâng coù moät vai nghóa naøo coù theå do nghóa cuûa vò töø phaân cho caùc thaønh phaàn caâu nhö trong caùc thöù tieáng Chaâu AÂu. Vaäy chæ moät ai muoán aùp ñaët caùc phaïm truø ngöõ phaùp cuûa caùc thöù tieáng Chaâu AÂu vaøo tieáng Vieät, moät ngoân ngöõ khaùc haün loaïi hình, môùi coù theå noùi raèng tieáng Vieät coù Thaùi bò ñoäng. - Veà noäi dung, yù nghóa tình thaùi cuûa bò laø bình luaän veà caùi söï tình do vò töø boå ngöõ bieåu thò nhö moät söï tình ''baát lôïi'' cho chuû theå hay cho caùi ñoái töôïng ñöôïc choïn laøm chuû ñeà. Ngöôïc laïi, yù nghóa tình thaùi cuûa ñöôïc laø bình luaän veà söï tình aáy nhö moät söï tình ''coù lôïi'' cho chuû theå hay cho sôû chæ cuûa chuû ñeà.

- Hôn nöõa, ñöôïc vaø bò trong tieáng Vieät chöa bao giôø maát chuùt yù nghóa töø vöïng naøo ñeå ta coù theå noùi raèng noù ñaõ ''hö hoùa'' (töùc ngöõ phaùp hoùa) vaø bieán thaønh nhöõng ''trôï töø'', duø khi boå ngöõ cuûa noù laø ngöõ danh töø hay ngöõ vò töø. Nghóa tình thaùi cuûa ñöôïc (''coù lôïi, ñaùng möøng'') vaø cuûa bò (''baát 1ôïi, ñaùng tieác'') khoâng bao giôø suy suyeån.