I. Tự chủ tài chính đại học Xu thế tất yếu và vai trò cốt lõi
Tự chủ đại học nói chung và tự chủ tài chính nói riêng đã trở thành một xu thế phổ biến trên toàn cầu. Đây là yếu tố then chốt, khuyến khích sự sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và giúp các cơ sở giáo dục đại học đáp ứng linh hoạt nhu cầu đa dạng của thị trường lao động. Việc trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho các trường đại học công lập về tổ chức bộ máy, nhân sự và đặc biệt là tài chính nhằm phát huy mọi tiềm năng để cung cấp dịch vụ giáo dục chất lượng cao, đồng thời tăng nguồn thu để cải thiện thu nhập cho người lao động. Về bản chất, cơ chế tự chủ tài chính trong các trường đại học công lập là việc mở rộng quyền hạn đi đôi với việc gắn liền trách nhiệm. Các trường được chủ động quyết định các vấn đề tài chính trong khuôn khổ pháp luật, từ việc huy động các nguồn lực, quyết định mức thu, đến việc phân bổ và sử dụng các nguồn kinh phí. Mục tiêu cuối cùng của quá trình này là nâng cao vị thế, chất lượng đào tạo và khả năng hội nhập quốc tế của hệ thống giáo dục đại học Việt Nam, từng bước giảm sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước cho giáo dục.
1.1. Khái niệm và nội dung cốt lõi của cơ chế tự chủ tài chính
Theo cơ sở lý luận, tự chủ tài chính ở đại học công lập là một phần quan trọng của tự chủ đại học. Nó bao gồm ba quyền tự chủ chính: tự chủ quản lý chuyên môn, tự chủ quản lý nhân sự và bộ máy, và tự chủ quản lý tài chính. Trong đó, tự chủ tài chính thể hiện ở quyền được quyết định về các nguồn thu và các khoản chi. Các trường được phép mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước và ngân hàng thương mại để quản lý các dòng tiền; được huy động vốn, vay vốn tín dụng để đầu tư mở rộng hoạt động; và tự quyết định mức chi cho các hoạt động thường xuyên dựa trên quy chế chi tiêu nội bộ. Quyền tự chủ này luôn đi kèm với trách nhiệm giải trình trước cơ quan quản lý và xã hội về hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính, đảm bảo tính minh bạch và công khai.
1.2. Các nguồn thu của trường đại học trong bối cảnh tự chủ
Khi thực hiện tự chủ, nguồn thu của trường đại học trở nên đa dạng hơn, không chỉ phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. Các nguồn thu chính bao gồm: kinh phí do ngân sách nhà nước cấp (cho các nhiệm vụ đặt hàng, đầu tư cơ bản), nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp (học phí, lệ phí, hợp đồng đào tạo, dịch vụ khoa học công nghệ), nguồn viện trợ, tài trợ, quà biếu, và các nguồn hợp pháp khác như lãi tiền gửi, vốn từ các hoạt động liên doanh, liên kết doanh nghiệp. Theo Hauptman (2006), ba nguồn tài chính chính để duy trì hoạt động của trường đại học công lập là ngân sách chính phủ, học phí và đóng góp từ xã hội. Việc kết hợp linh hoạt các nguồn này là biện pháp quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững.
1.3. Vai trò của xã hội hóa giáo dục trong thúc đẩy tự chủ
Xu hướng xã hội hóa giáo dục là một yếu tố quan trọng thúc đẩy quá trình tự chủ tài chính. Khi các thành phần xã hội khác (doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân) cùng tham gia vào đầu tư và phát triển giáo dục, các trường đại học công lập phải đối mặt với một môi trường cạnh tranh lớn hơn. Áp lực này buộc các trường phải năng động, sáng tạo hơn trong việc huy động nguồn lực và nâng cao chất lượng. Giao quyền tự chủ chính là một biện pháp hữu hiệu để các trường công lập nâng cao năng lực cạnh tranh, đa dạng hóa hình thức đào tạo và đáp ứng tốt hơn yêu cầu từ thị trường lao động, từ đó thu hút được sự đóng góp của cộng đồng cho sự phát triển của hoạt động sự nghiệp.
II. Thách thức lớn khi tự chủ tài chính tại đại học Việt Nam
Quá trình triển khai cơ chế tự chủ tài chính tại các trường đại học công lập Việt Nam đã đạt được một số kết quả ban đầu, tuy nhiên vẫn còn đối mặt với nhiều khó khăn và vướng mắc. Các rào cản này xuất phát từ cả hệ thống pháp lý, cơ chế phân bổ ngân sách lẫn năng lực nội tại của các trường. Theo nghiên cứu của Nguyễn Trường Giang (2012), một trong những bất cập lớn là mức học phí đại học công lập còn thấp, không đủ bù đắp chi thường xuyên, trong khi cơ chế phân bổ ngân sách lại mang tính bình quân, chưa gắn với chất lượng. Những hạn chế này làm chậm quá trình đổi mới, gây khó khăn cho các trường trong việc nâng cao chất lượng giáo dục đại học và cải thiện đời sống cho đội ngũ giảng viên. Việc giải quyết các thách thức này đòi hỏi một sự thay đổi đồng bộ từ chính sách vĩ mô đến thực tiễn quản trị đại học tại từng cơ sở.
2.1. Vướng mắc từ chính sách giáo dục Việt Nam và khung pháp lý
Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, đặc biệt là Luật Giáo dục đại học và các nghị định liên quan, dù đã được sửa đổi nhưng vẫn còn những điểm chưa đồng bộ. Một trong những rào cản lớn nhất là quy định về mức trần học phí. Theo Phùng Xuân Nhạ và các cộng sự (2012), việc áp mức trần học phí theo quy định tại Nghị định 49/2010/NĐ-CP (nay được thay thế bởi Nghị định 81/2021/NĐ-CP) đối với cả các trường tự chủ là chưa hợp lý, hạn chế khả năng bù đắp chi phí và tái đầu tư. Ngoài ra, các quy định về việc huy động, vay vốn của các tổ chức tín dụng hay việc sử dụng tài sản công vào hoạt động dịch vụ, liên doanh, liên kết vẫn còn phức tạp, gây khó khăn cho các trường muốn chủ động mở rộng nguồn thu.
2.2. Sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước cho giáo dục
Mặc dù đã có chủ trương giảm dần bao cấp, nhiều trường đại học công lập vẫn phụ thuộc lớn vào ngân sách nhà nước cho giáo dục. Cơ chế phân bổ ngân sách hiện nay còn dàn trải, chưa thực sự dựa trên hiệu suất hoạt động, kết quả đầu ra hay các nhiệm vụ chiến lược. Việc cấp phát kinh phí thường xuyên vẫn mang tính bình quân, chưa tạo động lực mạnh mẽ để các trường nâng cao chất lượng và hiệu quả. Tình trạng này khiến các trường thụ động trong việc tìm kiếm nguồn thu mới, đồng thời tạo ra sự bất bình đẳng giữa các ngành học: những ngành có khả năng xã hội hóa cao vẫn nhận ngân sách, trong khi các ngành khoa học cơ bản cần sự đầu tư của nhà nước lại không được ưu tiên đúng mức.
2.3. Áp lực đảm bảo chất lượng và trách nhiệm giải trình
Tự chủ tài chính trao cho các trường nhiều quyền hơn, nhưng cũng đặt lên vai họ một gánh nặng lớn hơn về trách nhiệm giải trình và đảm bảo chất lượng đào tạo. Khi không còn sự bao cấp toàn diện của nhà nước, các trường phải chứng minh được với xã hội rằng mức học phí và các khoản thu khác tương xứng với chất lượng dịch vụ mà họ cung cấp. Điều này đòi hỏi các trường phải xây dựng được hệ thống quản trị hiện đại, minh bạch về tài chính, và có cơ chế giám sát chất lượng hiệu quả. Vai trò của Hội đồng trường trong việc giám sát và quyết định các chiến lược phát triển trở nên vô cùng quan trọng, nhưng trên thực tế, năng lực và tính thực quyền của nhiều hội đồng trường tại Việt Nam vẫn còn hạn chế.
III. Bí quyết tự chủ tài chính từ các mô hình đại học thế giới
Việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về giáo dục là vô cùng cần thiết để rút ra những bài học giá trị cho Việt Nam. Các quốc gia phát triển như Singapore, Hàn Quốc, và các nước Âu Mỹ đã xây dựng những mô hình đại học thế giới thành công, nơi tự chủ tài chính đi đôi với chất lượng vượt trội và năng lực cạnh tranh toàn cầu. Mỗi quốc gia có một cách tiếp cận riêng, nhưng tựu trung lại đều có điểm chung là sự quyết liệt trong cải cách, một hành lang pháp lý rõ ràng và cơ chế giám sát hiệu quả. Singapore trao quyền tự chủ tối đa cho các trường hoạt động như doanh nghiệp phi lợi nhuận. Hàn Quốc lại gắn liền việc hỗ trợ tài chính với kết quả kiểm định chất lượng. Những mô hình này cung cấp những gợi ý quan trọng về cách thức xây dựng một hệ thống quản trị đại học hiện đại, hiệu quả và minh bạch.
3.1. Mô hình Singapore Đại học tự chủ như doanh nghiệp phi lợi nhuận
Singapore đã rất thành công với mô hình trao quyền tự chủ toàn diện cho các trường đại học công lập hàng đầu như NUS và NTU, cho phép họ hoạt động theo cơ chế doanh nghiệp phi lợi nhuận. Quyết định này giúp các trường trở nên linh hoạt hơn trong quản trị và tài chính. Hội đồng trường được trao thực quyền, đưa ra các quyết sách chiến lược và giám sát chặt chẽ việc thực thi. Các trường được tự quyết định mức học phí, chính sách đãi ngộ nhân tài, và chiến lược đầu tư. Để đảm bảo trách nhiệm, mối quan hệ giữa trường và Bộ Giáo dục được ràng buộc qua các văn bản như 'Thỏa thuận về chính sách' (Policy Agreement) và 'Thỏa thuận về kết quả hoạt động' (Performance Agreement), đảm bảo các trường phát triển đúng định hướng quốc gia và sử dụng hiệu quả nguồn lực.
3.2. Kinh nghiệm Hàn Quốc Gắn kết đánh giá chất lượng và tài trợ
Trước năm 1995, giáo dục đại học Hàn Quốc chịu sự kiểm soát chặt chẽ của chính phủ. Tuy nhiên, cuộc cải cách toàn diện sau đó đã trao quyền tự chủ mạnh mẽ cho các trường. Một trong những cơ chế nổi bật nhất là việc gắn kết chặt chẽ giữa đánh giá chất lượng với hỗ trợ tài chính từ chính phủ. Hiệp hội các trường đại học Hàn Quốc (KCUE), một cơ quan độc lập, đóng vai trò chủ chốt trong việc kiểm định chất lượng các chương trình đào tạo. Kết quả kiểm định là cơ sở quan trọng để chính phủ quyết định phân bổ ngân sách. Thêm vào đó, các dự án lớn như “Trí tuệ Hàn Quốc thế kỷ 21” (Brain Korea 21) đã đầu tư hàng tỷ USD để thúc đẩy nghiên cứu khoa học và đào tạo sau đại học, tạo ra cú hích cho sự phát triển vượt bậc của các trường.
3.3. Bài học từ Đức Phân bổ ngân sách một lần và trao quyền quyết định
Theo Frank Ziegle (1998), kinh nghiệm từ Đức cho thấy việc giao quyền tự chủ tài chính mang lại nhiều ưu điểm. Theo dự án ngân sách của chính phủ Lower Saxony, toàn bộ khoản ngân sách cho đại học trong một năm được chuyển một lần duy nhất. Điều này giúp các trường chủ động lập kế hoạch, phân bổ nguồn lực hiệu quả khi biết chính xác số tiền mình có. Việc phân quyền xử lý ngân sách cho chính các trường cũng hiệu quả hơn so với cơ chế phân bổ nhiều cấp truyền thống, bởi các trường là người hiểu rõ nhất nhu cầu của mình. Cơ chế này buộc người đứng đầu phải chịu trách nhiệm cao hơn và sử dụng ngân sách một cách tiết kiệm, hiệu quả nhất.
IV. Kinh nghiệm tự chủ tài chính ĐH từ cải cách giáo dục TQ
Trung Quốc, với nhiều điểm tương đồng về bối cảnh phát triển, mang lại những kinh nghiệm quốc tế về giáo dục đặc biệt giá trị cho Việt Nam. Từ một hệ thống giáo dục đại học được bao cấp hoàn toàn, Trung Quốc đã thực hiện một cuộc cải cách sâu rộng, chuyển đổi mạnh mẽ sang cơ chế tự chủ tài chính. Quá trình này không chỉ giúp giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước mà còn thúc đẩy các trường đại học nâng cao chất lượng và năng lực cạnh tranh. Các chính sách của Trung Quốc tập trung vào việc đa dạng hóa nguồn thu, thay đổi phương thức phân bổ ngân sách và đầu tư có trọng điểm vào các trường đại học ưu tú. Những bước đi này đã giúp giáo dục đại học Trung Quốc có những bước phát triển vượt bậc, vươn tầm quốc tế.
4.1. Cải cách phân bổ ngân sách dựa trên hiệu suất hoạt động
Một trong những thay đổi quan trọng nhất của Trung Quốc là chuyển từ mô hình phân bổ ngân sách dựa trên số lượng sinh viên sang mô hình dựa trên đánh giá hiệu suất. Thay vì cấp phát bình quân, chính phủ đánh giá các trường dựa trên một hệ thống tham số phức hợp, bao gồm: năng lực toàn diện (chỉ số tài chính và phi tài chính như chất lượng môn học, khả năng giảng dạy), tính khả thi (tỷ lệ giảng viên/sinh viên, chi phí đào tạo trung bình) và tiềm năng tài chính (tổng nợ, tổng tiền gửi). Cách tiếp cận này đảm bảo sự công bằng, minh bạch, khuyến khích các trường sử dụng nguồn lực hiệu quả và không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục đại học.
4.2. Đa dạng hóa nguồn thu và tăng vai trò của học phí đại học
Từ năm 1997, Trung Quốc đã yêu cầu sinh viên phải chi trả học phí, chấm dứt thời kỳ bao cấp hoàn toàn. Chính sách này đã làm thay đổi căn bản cơ cấu tài chính của các trường. Tỷ trọng ngân sách nhà nước cho giáo dục trong tổng chi của các trường đại học công lập đã giảm mạnh từ 91,18% (năm 1993) xuống còn 42,77% (năm 2005). Ngược lại, đóng góp từ học phí tăng từ 6,18% lên 31,05% trong cùng kỳ. Điều này cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của học phí đại học công lập và các nguồn thu ngoài ngân sách trong việc đảm bảo chất lượng đào tạo và phát triển cơ sở vật chất.
4.3. Chính sách hợp nhất và đầu tư trọng điểm qua Dự án 985
Để nâng cao chất lượng và tạo ra những trường đại học đẳng cấp quốc tế, Trung Quốc đã thực hiện chính sách hợp nhất các trường đại học nhỏ và áp dụng chương trình đầu tư trọng điểm “Dự án 985”. Chương trình này đã rót hàng chục tỷ Nhân dân tệ vào khoảng 10-30 trường đại học hàng đầu, giúp họ cải thiện vượt bậc về cơ sở vật chất, thu hút nhân tài và đẩy mạnh nghiên cứu khoa học. Chính sách này tạo ra một nhóm các trường ưu tú, có khả năng cạnh tranh toàn cầu, đồng thời giúp hệ thống giáo dục đại học trở nên tinh gọn và hiệu quả hơn, tránh lãng phí nguồn lực.
V. Bài học VN từ kinh nghiệm quốc tế về tự chủ tài chính ĐH
Từ việc phân tích các mô hình đại học thế giới và kinh nghiệm quốc tế về giáo dục, Việt Nam có thể rút ra nhiều bài học quý báu để hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính. Thành công của các quốc gia đi trước cho thấy tự chủ không phải là nhà nước "cắt" hỗ trợ, mà là thay đổi phương thức hỗ trợ từ "cho" sang "đặt hàng" và "đầu tư có điều kiện". Để tự chủ thành công, Việt Nam cần một cuộc cải cách đồng bộ, bao gồm việc hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao năng lực quản trị đại học và xây dựng một cơ chế phân bổ ngân sách thông minh, hiệu quả. Việc áp dụng có chọn lọc những kinh nghiệm này sẽ giúp các trường đại học Việt Nam vượt qua thách thức, nắm bắt cơ hội để phát triển bền vững và hội nhập quốc tế.
5.1. Hoàn thiện khung pháp lý theo hướng trao quyền tự chủ thực chất
Bài học đầu tiên là cần phải hoàn thiện hệ thống pháp luật, đặc biệt là Luật Giáo dục đại học và các văn bản hướng dẫn như Nghị định 99/2019/NĐ-CP. Cần bãi bỏ những quy định gây hạn chế quyền tự chủ, đặc biệt là quy định về trần học phí đối với các ngành có khả năng xã hội hóa cao. Thay vào đó, xây dựng lộ trình cho phép các cơ sở đào tạo tự xác định mức học phí trên cơ sở tính đúng, tính đủ chi phí và cam kết về chất lượng. Đồng thời, cần đơn giản hóa các thủ tục liên quan đến vay vốn, đầu tư, và liên kết doanh nghiệp để các trường có thể chủ động, linh hoạt trong việc đa dạng hóa nguồn thu.
5.2. Nâng cao vai trò và năng lực của Hội đồng trường
Mô hình của Singapore cho thấy vai trò tối quan trọng của Hội đồng trường trong việc thực thi quyền tự chủ. Việt Nam cần trao thực quyền cho Hội đồng trường, biến đây trở thành cơ quan quyền lực thực sự, chịu trách nhiệm cao nhất về chiến lược phát triển, giám sát tài chính và trách nhiệm giải trình của nhà trường. Thành viên hội đồng cần được lựa chọn từ những cá nhân có năng lực, uy tín và kinh nghiệm, bao gồm đại diện từ cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và cựu sinh viên. Một Hội đồng trường mạnh sẽ đảm bảo các quyết định của trường là đúng đắn, minh bạch và vì lợi ích phát triển lâu dài.
5.3. Đổi mới cơ chế phân bổ ngân sách nhà nước theo hiệu quả
Việt Nam cần từ bỏ cơ chế phân bổ ngân sách bình quân, dàn trải và chuyển sang cơ chế dựa trên hiệu quả và đặt hàng. Nhà nước nên sử dụng ngân sách để đặt hàng đào tạo đối với các ngành nghề thiết yếu nhưng khó xã hội hóa (khoa học cơ bản, sư phạm, nghệ thuật) với mức giá tính đủ chi phí. Đối với các hoạt động khác, ngân sách nên được phân bổ dựa trên các chỉ số hoạt động then chốt (KPIs) như tỷ lệ sinh viên có việc làm, số lượng công bố nghiên cứu khoa học quốc tế, và kết quả kiểm định chất lượng. Cơ chế này sẽ tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy các trường không ngừng nâng cao chất lượng.
VI. Hướng đi tương lai cho tự chủ tài chính đại học Việt Nam
Tự chủ tài chính không phải là đích đến, mà là một hành trình cải cách liên tục. Tương lai của tự chủ đại học tại Việt Nam phụ thuộc vào sự quyết tâm chính trị, sự năng động của các trường và sự đồng thuận của xã hội. Hướng đi sắp tới cần tập trung vào việc tạo ra một môi trường tự chủ bền vững, nơi các trường đại học có đủ không gian để sáng tạo và phát triển, đồng thời phải thực hiện nghiêm túc trách nhiệm giải trình. Việc đẩy mạnh hợp tác với doanh nghiệp, đầu tư cho nghiên cứu ứng dụng và xây dựng một lộ trình tự chủ rõ ràng sẽ là những trụ cột quan trọng, giúp các trường đại học Việt Nam nâng cao chất lượng giáo dục đại học và khẳng định vị thế trên bản đồ học thuật khu vực và thế giới.
6.1. Tăng cường liên kết doanh nghiệp và phát triển nghiên cứu khoa học
Một trong những hướng đi quan trọng để đảm bảo tự chủ tài chính bền vững là tăng cường liên kết doanh nghiệp. Mối quan hệ này không chỉ mang lại nguồn thu từ các hợp đồng đào tạo theo yêu cầu, các dự án nghiên cứu khoa học ứng dụng, mà còn giúp chương trình đào tạo bám sát thực tiễn, nâng cao tỷ lệ sinh viên ra trường có việc làm. Nhà nước cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các trường đại học thông qua các ưu đãi về thuế. Về phía các trường, cần chủ động xây dựng các chương trình hợp tác đa dạng, từ việc mời chuyên gia doanh nghiệp tham gia giảng dạy đến việc thành lập các quỹ đầu tư mạo hiểm ngay trong trường.
6.2. Xây dựng lộ trình tự chủ tài chính phù hợp và bền vững
Việc thực hiện tự chủ tài chính cần có một lộ trình cụ thể, phù hợp với điều kiện và năng lực của từng trường. Không nên áp dụng một mô hình duy nhất cho tất cả. Có thể bắt đầu thí điểm với các trường, các ngành có khả năng xã hội hóa cao, sau đó rút kinh nghiệm và nhân rộng. Chính sách giáo dục Việt Nam cần xác định rõ các giai đoạn, mục tiêu cho từng giai đoạn và các điều kiện cần thiết để một trường được công nhận tự chủ hoàn toàn. Lộ trình này cần được xây dựng trên cơ sở đối thoại giữa cơ quan quản lý và các trường, đảm bảo tính khả thi và đồng thuận cao.
6.3. Minh bạch hóa tài chính và hoàn thiện cơ chế giám sát xã hội
Tự chủ càng cao, yêu cầu về minh bạch và trách nhiệm giải trình càng lớn. Các trường đại học phải công khai, minh bạch toàn bộ các khoản thu, chi tài chính, các thông tin về đảm bảo chất lượng đào tạo và tỷ lệ việc làm của sinh viên sau tốt nghiệp. Cần phát huy vai trò giám sát của xã hội, của người học và của các tổ chức kiểm định độc lập. Việc xây dựng một hệ thống thông tin quản lý giáo dục đại học quốc gia, nơi mọi dữ liệu được cập nhật và công khai, là một giải pháp cần thiết để đảm bảo sự minh bạch, tạo dựng niềm tin và thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của toàn hệ thống.
