Chương 1 Cơ SỞ LÝ LUẬN VỀ THựC HIỆN PHÁP LUẬT TRỢ GIÚP XÃ HỘI • • • • • • 1. Trợ giúp xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt • biệt 1. Trẻ em có hoàn cảnh đặc • <7 cần nhận • - đối tượng • được • • trợ sự • giúp nhất từ xã hội Theo tổ chức UNICEF (Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc), trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là một khái niệm dùng cho các em sống trong một hoàn cảnh, vì một lý do nào đó mà việc đáp ứng các nhu cầu cơ bãn của các em bị hạn chế [30, 27]. Tại Điều 4 Luật Trẻ em năm 2016 quy định: Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là trẻ em không đủ điều kiện thực hiện được quyền sống, quyền được bảo vệ, quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng, quyền học tập, cần có sự hồ trợ, can thiệp đặc biệt của Nhà nước, gia đình và xã hội để được an toàn, hòa nhập gia đình và cộng đồng [24], Có nhiều tiêu chí khác nhau để phân loại nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, nhưng theo quan điểm chung nhất hiện nay là căn cứ vào hoàn cảnh của trẻ em ở Việt Nam.
Theo quy định tại Điều 10 Luật Trẻ em năm 2016 và Nghị định số 56/2017/NĐ-CP ngày 09/5/2017 của Chính phủ thì có 14 nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt đó là: trẻ em mồ côi cả cha và mẹ; trẻ em bị bỏ rơi; trẻ em không nơi nương tựa; trẻ em khuyết tật; trẻ em nhiễm HIV/AIDS; trẻ em vi phạm pháp luật; trẻ em nghiện ma túy; trẻ em phải bỏ học kiếm sống chưa hoàn thành phổ cập giáo dục trung học cơ sở; trẻ em bị tổn hại nghiêm trọng về thể chất và tinh thần do bị bạo lực; trẻ em bị bóc lột; trẻ em bị xâm hại tình • • • X • • X • • dục; trẻ em bị mua bán; trẻ em bị mắc bệnh hiểm nghèo hoặc phải điều trị dài ngày thuộc hộ nghèo hoặc hộ cận nghèo; trẻ em di cư, trẻ em lánh nạn, tị nạn chưa xác định được cha mẹ hoặc không có người chăm sóc. 6 Trẻ em là tương lai của đât nước, là những đôi tượng cân được bảo vệ nhất trong xã hội. Có thể thấy, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là đối tượng gặp khó khăn do những yếu tố khách quan tạo nên, là người chưa có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, chưa thể tự bảo vệ bản thân mình khỏi những tác động bên ngoài, chưa đủ nhận thức để điều khiển hành vi của chính mình, là những đối tượng dễ bị tốn thương và có ảnh hưởng lâu dài về cả mặt sức khỏe cũng như tâm lí. Bên cạnh đó, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt còn có nhiều thiệt thòi về mặt thể chất và tinh thần so với trẻ em khác.
Chính vì vậy, trẻ em có hoàn cành đặc • biệt • là đối tượng • cần sự• quan JL tâm đặc • biệt • hơn của xã hội • để các em được sống và phát triển một cách toàn diện, lành mạnh và an toàn. Khái niệm trợ giúp xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt • •Ole • • 1. Khái niệm trợ giúp xã hội Xuất phát từ nhu cầu tất yếu khách quan trong việc tim kiếm những biện pháp bảo vệ cuộc sống của mồi cá nhân, đặc biệt là nhóm người yếu thế, một hệ thống các che độ bảo vệ dàn được hình thành với vai trò trung tâm của Nhà nước. Bên cạnh nhũng hình thức tương trợ cộng đồng truyền thống (từ thiện, tặng quà.), sự can thiệp cùa Nhà nước đối với bộ phận dân cư yếu thế trong xã hội như một sự đảm bảo có tính ổn định và an toàn hơn.
Những biện pháp bảo vệ đối tượng yếu thế có sự tham gia của Nhà nước chính là nội dung của trợ giúp xã hội. Trợ giúp xã hội có thể được tiếp cận dưới các góc độ, quan điểm, phạm vi khác nhau nên cũng có những khái niệm khác nhau đề cập nội dung này. Dưới góc độ kinh tế, có thể hiểu trợ giúp xã hội là những biện pháp, công cụ thực hiện mục đích bảo vệ cuộc sống của con người, đặc biệt là những người khó khăn, yếu thế cần sự giúp đỡ, hỗ trợ. Dưới góc độ đảm bảo quyền con người gắn liền với đảm bảo mức sống, có thể hiểu trợ giúp xã hội là sự đảm bảo thực hiện quyền con người được 7 sống trong hoà bình, tự do làm ăn, cư trú, được bảo vệ trước pháp luật, được làm việc và nghỉ ngơi, được chăm sóc y tế và bảo vệ thu nhập.
Ờ Việt Nam, trợ giúp xã hội là một khái niệm khả mới mẻ và có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Neu tiếp cận ở phạm vi rộng, trợ giúp xã hội được hiểu là hệ thống các chính sách, chế độ, hoạt động của chính quyền nhà nước các cấp và hoạt động của cộng đồng xã hội dưới các hình thức và biện pháp khác nhau, nhằm mục tiêu giúp các đối tượng thiệt thòi, yếu thế hoặc hẫng hụt trong cuộc sống có điều kiện tồn tại và có cơ hội hoà nhập cuộc sống chung của cộng đồng, góp phần đảm bảo ổn định và công bằng xã hội. Neu tiếp cận ở phạm vi hẹp, trợ giúp xã hội được xác định là một nội dung cấu thành hệ thống an sinh xã hội quốc gia, có nội dung chủ yếu là các khoản trợ cấp từ nguồn tài chính công cho các đối tượng khó khăn, bất hạnh. vì nhiều nguyên nhân khác nhau cần có sự giúp đỡ đế tồn tại và phát triển.
Ở phạm vi hẹp, có thể hiểu trợ giúp xã hội là sự giúp đỡ bằng tiền mặt hoặc điều kiện sinh sống thích hợp để đối tượng được giúp đỡ có thể phát huy khả năng, tự lo liệu cuộc sống cùa mình hoặc gia đình, sớm hòa nhập với cộng đồng. Từ sự phân tích trên, có thể thấy, dù được tiếp cận dưới góc độ nào, có thể hiểu: trợ giúp xã hội là sự giúp đỡ của Nhà nước, xã hội và cộng đồng bằng những hình thức và biện pháp khác nhau, đối với các đối tượng gặp phải rủi ro, bất hạnh. vì nhiều nguyên nhân dần đến không đủ khả năng tự lo liệu được cuộc sống tối thiểu của bản thân và gia đình nhằm giúp họ tránh được mối đe doạ cùa cuộc sống, giúp họ vượt qua những khó khăn, ồn định cuộc sống, hoà nhập cộng đồng. Như vậy, đối tượng của trợ giúp xã hội là những người gặp khó khăn, rủi ro, biến cố, bất hạnh trong cuộc sống, cần có sự giúp đỡ.
Những đối tượng 8 cân trợ giúp xã hội là nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, người già cô đon, người khuyết tật. Khái niệm trợ giúp xã hội với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt Như đã phân tích trên, trẻ em là đối tượng xã hội yếu thế, đặc biệt cần sự trợ giúp từ xã hội. Do đó, trợ giúp xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là sự đảm bảo của Nhà nước và cộng đồng về các điều kiện sinh sống thiết yếu bằng các hình thức và biện pháp khác nhau đối với các nhóm trẻ em trong xã hội khi trẻ em rơi vào hoàn cành rủi ro, bất hạnh, nghèo đói, yếu thế hoặc hẫng hụt trong cuộc sống mà bản thân có thế không được sống cùng với gia đình ở mức tối thiểu. Đe đảm bảo hiệu quả trợ giúp xã hội đổi với người trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt thì Nhà nước có thể sử dụng nhiều công cụ, biện pháp khác nhau (pháp luật, đạo đức, tập quán.) trong đó pháp luật được coi là công cụ quan trọng nhất để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực trợ giúp xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.
Nguyên tắc cơ bản của trợ giúp xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc • biệt • Hoạt động trợ giúp xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt phải tuân thủ các nguyên tắc sau đây: Thứ nhất, phổ cập, không phân biệt và bình đẳng Thúc đẩy sự bình đẳng và không phân biệt là nguyên tắc quan trọng trong thực hiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Nguyên tắc này được ghi nhận tại Điều 16 và Điều 34 của Hiến pháp năm 2013 và được cụ thể hóa trong các văn bản quy phạm pháp luật. Mục đích của thực hiện pháp luật về trợ giúp xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là đảm bảo cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt được hưởng sự trợ giúp, tạo điều kiện, hồ trợ một cách bình đẳng để khắc phục khó khăn trong cuộc 9 sông, sinh hoạt, lao động mà không có sự phân biệt vê địa vị, kinh tê, tôn giáo, thành phần xã hội. Thứ hai, hoạt động trợ giúp xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt dựa trên nhu cầu thực tế của trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội.
Trợ giúp xã hội là chính sách an sinh xã hội tùy thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội của mồi quốc gia, vì vậy việc đáp ứng nhu cầu trợ giúp xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt phải được tính toán cân đối với khả năng đáp ứng của điều kiện kinh tế - xã hội của quốc gia trong từng giai đoạn, đảm bão phù hợp với các chính sách kinh tế - xã hội khác. Nếu đặt ra mức trợ cấp xã hội thường xuyên quá cao so với khả năng đáp ứng thì việc thực hiện sẽ thiếu tính khả thi, khó duy trì thực hiện hoặc nếu thực hiện được thì có thể sẽ Z J • • • • • • tạo tâm lý ỷ lại, trông chờ vào nguồn tài chính trợ giúp làm cản trở ý thức vươn lên, phát huy nội lực và kìm hãm sức phát triền của các cơ chế bảo vệ khác đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Ngược lại, nếu mức trợ cấp xã hội cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt thấp thì sẽ không đảm bảo được ý nghĩa và mục đích an sinh xã hội của biện pháp trợ giúp.