Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lí luận của đề tài 1. Đổi mới phương pháp dạy học Mục tiêu, yêu cầu của phương pháp giáo dục phổ thông là phải phát huy được tính tích cực, chủ động của người học, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh.
Đây là định hướng cơ bản, thiết thực đối với mỗi giáo viên, cũng là yếu tố quyết định hiệu quả của một giờ dạy. Khái niệm trò chơi 1. Khái niệm Trong cuốn từ điển Tiếng Việt, do trung tâm từ điển xuất bản năm 2007 định nghĩa: “ Trò chơi là hoạt động bày ra để vui chơi giải trí ”. Trò: là hoạt động diễn ra trước người khác để mua vui Chơi: là hoạt động giải trí hoặc nghỉ ngơi, chỉ nhằm mục đích là vui chơi mà thôi.
- Trò chơi là một thuật ngữ và mang hai nghĩa khác nhau tương đối xa. + Nghĩa thứ nhất: “ Trò chơi là chơi có luật và có tính cạnh tranh thách thức với người tham gia phải biết quy tắc, mục đích, kết quả và yêu cầu”. + Nghĩa thứ hai: “ Trò chơi là những công việc được tổ chức và tiến hành dưới hình thức chơi ”. Theo cách hiểu chung của mọi người: “ Trò chơi là một hoạt động thời dùng để giải trí và đôi khi cũng được dùng như một công cụ giáo dục ”.
Trò chơi còn là một hình thức dưỡng sinh của người lớn tuổi ,giúp họ thư giãn và vui vẻ…. Trong giáo dục thì: “ Trò chơi là một phương pháp giáo dục thực hành hiệu nghiệm nhất đối với việc hình thành nhân cách –trí dục của trẻ em”. Tóm lại: “ Trò chơi là một hoạt động tự nhiên và cần thiết nhằm thỏa mãn những nhu cầu giải trí đa dạng của con người ”. Vai trò của trò chơi trong dạy học - Trò chơi trong dạy học về bản chất là các hoạt động học tập được tổ chức với hình thức trò chơi dưới sự tổ chức, định hướng của giáo viên nhằm đạt dược các mục tiêu dạy học khác nhau thay vì cách thức thuyết trình giảng giải thông thường.
- Trò chơi trong dạy học làm thay đổi hình thức hoạt động của học sinh, tạo bầu không khí học tập dễ chịu, thoải mãi trong giờ học từ đó phát huy được tính tự giác,tích cực và qua đó giúp hình thành được nhiều kĩ năng như: khả năng quan sát, tư duy sáng tạo, hoạt động nhóm, tự tin, hợp tác và nêu cao tinh thần đồng đội …. những mục tiêu khó đạt hơn với cách tổ chức dạy học truyền thống thông thường.Từ đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học. - Trò chơi trong học tập không chỉ giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách dễ dàng mà còn giúp các em củng cố và khắc sâu kiến thức một cách tốt hơn. - Tạo điều kiện để cá thể hóa hoạt động dạy học.
- Giáo dục học sinh tính tự giác, trung thực, sự kiên trì, tính kỉ luật và tinh thần đồng đội trong học tập cũng như trong cuộc sống hành ngày. Các mức độ sử dụng trò chơi trong quá trình dạy học - Mức độ 1: Sử dụng trò chơi phần khởi động. Khởi động là hoạt động đầu tiên, hoạt động này nhằm giúp học sinh huy động những kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm của bản thân về các vấn đề có nội dung liên quan đến bài học mới. Hoạt động khởi động sẽ kích thích tính tò mò, sự hứng thú, tâm thế của học sinh ngay từ đầu tiết học.
Giáo viên tổ chức cho người học chơi để kích hoạt không khí lớp học, tạo sự hưng phấn cho học sinh trước khi học tập. - Mức độ 2: Sử dụng trò chơi như một hình thức học tập. Giáo viên tổ chức trò chơi để người học tiếp nhận nội dung một cách sinh động, hào hứng. - Mức độ 3: Sử dụng trò chơi như một nội dung học tập.
Giáo viên tổ chức chơi để người học trải nghiệm tình huống trong lúc chơi, từ đó người học tự khám phá nội dung học tập. Mức độ 4: Sử dụng trò chơi như một nội dung luyện tập, vận dụng. 5 skkn Giáo viên tổ chức chơi để người học vận dụng được kiến thức vào việc giải quyết các vấn đề trong thực tiễn. Cơ sở thực tiễn 1.
Thực trạng nghiên cứu 1. Về học sinh Tâm lý của học sinh nhìn chung không quan tâm và hứng thú nhiều với môn Sinh học, các em xem đây là môn phụ, ít dành sự quan tâm đến việc học Sinh học cả trên lớp cũng như ở nhà, chỉ cần qua điểm chết trong kì thi trung học phổ thông quốc gia là được. Mặt khác, khi vào tiết học thì quá trình dẫn dắt và định hướng bài học của nhiều giáo viên còn khô khan nên chưa tạo được sự hứng thu để thu hút các em; việc truyền thụ kiến thức của giáo viên còn nặng về lý thuyết, nội dung thiếu sinh động, hấp dẫn nên càng làm cho các em ít có sự quan tâm đối với bộ môn hơn. Trước tình trạng dịch Covid -19 đã ảnh hưởng đến việc học tập của các em học sinh.
Với hình thức học online khiến học sinh vốn cách xa nhau, phải tập trung vào màn hình của giáo viên. Do tương tác gián tiếp dễ khiến buổi dạy và học chuyển thành quá trình tương tác một chiều nhàm chán, học trò chỉ nghe và ghi chép, dễ dàng bị phân tán vào những việc khác, thậm chí bỏ màn hình để chơi games, ngủ, học môn khác….Đối với bộ môn Sinh học lại càng thờ ơ và bỏ qua môn học. Gia đình các em có những kiều kiện khác nhau, một số gia đình khó khăn chưa thực sự quan tâm đến việc học của con em mình. Một số em bố mẹ đi làm ăn xa ở với ông bà, nên các em chưa tự tin và chủ động trong việc học nhất là trong thời gian giãn cách xã hội do dịch bệnh Covid - 19 bùng phát và chuyển từ hình thức học tập trực tiếp sang hình thức học tập trực tuyến càng làm cho học sinh chây lười hơn trong các tiết học.
Qua quá trình tìm hiểu và nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy vai trò của việc đổi mới phương pháp, hình thức dạy học theo hướng tích cực, phát huy tính sáng tạo của học sinh là rất quan trọng và việc đổi mới cần quan tâm, chú trọng thực hiện tốt tất cả các khâu trong tiến trình dạy học để bài học sinh động, hấp dẫn và lôi cuốn hơn. Về giáo viên Trước những định hướng đổi mới của Đảng, nhà nước và của ngành Giáo dục về dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh; cơ bản giáo viên ở trường, tổ nhóm chúng tôi đã có tinh thần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực của các em. Song thực tế từ đầu năm 2020 tới nay khi dịch bênh Covid-19 bùng phát mạnh, việc dạy và học đã chuyển đổi hình thức từ trực tiếp sang trực tuyến (học online) hoặc vừa trực tiếp và trực tuyến đã đặt ra những khó khăn và trở ngại, qua quá trình khảo sát chúng tôi thấy được vẫn còn thực trạng như sau: - 60% giáo viên chỉ thực hiện đổi mới theo hình thức mang tính chất đối phó. - Đội ngũ giáo viên hầu hết chưa có kinh nghiệm dạy học trực tuyến và sử dụng các phần mềm hỗ trợ dạy học trực tuyến.
- Việc biên soạn các bài giảng dựa trên kinh nghiệm của một số giáo viên giỏi và các tổ chuyển môn hoặc lấy từ các nguồn học liệu; thiết kế bài giảng còn nặng nề về lí thuyết và thuyết trình. - Giáo viên ngại tìm hiểu các công cụ hỗ trợ việc đổi mới phương pháp dạy học. - Lo lắng vì thời gian không đủ cho kiến thức bài dạy, không biết tổ chức như thế nào hay sợ hoạt động dài ảnh hưởng đến tiết học khác. Qua phiếu khảo sát giáo viên, có 86,7% giáo viên trả lời chưa bao giờ sử dụng lồng ghép các trò chơi trong tiến trình bài học; khoảng 13,3% giáo viên sử dụng trò chơi để khởi động hay luyện tập, còn lại dùng câu hỏi vấn đáp để dạy các nội dung trong một tiết dạy.
Vì vậy, trong quá trình dạy học, dù rất cố gắng nhưng nhiều giáo viên cũng không thể lôi kéo sự tập trung của học sinh sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ một cách tích cực ở các hoạt động tiếp theo của bài học, dẫn tới hiệu quả giờ học bị giảm sút. Nguyên nhân của thực trạng 1. Về phía học sinh Nhiều học sinh có tâm lý học lệch, thiên về một số môn học chính khối hoặc phân ban nên ở các môn còn lại chưa có sự đầu tư, chưa quan tâm, chuẩn bị bài chưa chu đáo, dẫn đến tiết học còn thụ động. Áp lực học tập từ nhiều bộ môn khác nhau trong cùng một buổi học nên khả năng tập trung tư duy, tích cực 7 skkn và sáng tạo dành cho môn Sinh học còn ít, trong giờ học chưa thực sự tích cực và chủ động dành thời gian tìm hiểu, khai thác kiến thức mà còn nặng về việc ghi chép nội dung bài học.
Thời gian dãn cách xã hội diễn ra ra dài do dịch Covid-19 bùng phát học sinh chuyển sang học trực tuyến ở nhà thường chịu ảnh hưởng điều kiện sinh hoạt bất lợi như có thể không kết nỗi được intenet, không có thiết bị để sử dụng hoặc không có không gian phù hợp để học tập nên thời gian rảnh nhiều đã đưa các em vào các trò chơi games đến mức nghiện hay một vài học sinh có thể không online được vào những thời điểm cụ thể. Từ đó tác động đến tâm lí của nhiều học sinh khi nghỉ học ở nhà sẽ ngại học, thụ động, thờ ơ với việc học. Về phía giáo viên Chương trình môn Sinh học THPT hiện tại ở các môn học còn tương đối dài, giáo viên còn gặp khó khăn trong việc xây dựng phân phối chương trình, phân phối thời gian cho phù hợp để dạy hết nội dung bài. Chương trình kiểm tra, thi hiện nay còn phân bổ số điểm tương đối nhiều cho việc ghi nhớ, do đó giáo viên khi dạy còn chịu nhiều áp lực về việc cung cấp kiến thức cho học sinh, để học sinh có đủ kiến thức cơ bản đáp ứng cho việc kiểm tra kiến thức thường xuyên và định kì.