Tính dễ bị tổn thương do ngập lụt và xâm nhập mặn đến sinh kế nông hộ ở xã tân tập huyện cần giuộc long an hiện trạng và giải pháp

Bài viết phân tích tình trạng dễ bị tổn thương do ngập lụt và xâm nhập mặn đến sinh kế nông hộ tại xã Tân Tập, huyện Cần Giuộc, Long An.

• Tác giả: Nguyễn Minh Hiếu
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Kim Thoa
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Địa lý học
• Đề tài: Tính Dễ Bị Tổn Thương Do Ngập Lụt Và Xâm Nhập Mặn Đến Sinh Kế Nông Hộ Tại Tân Tập, Long An: Hiện Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VÙNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên và môi trường xã Tân Tập
• 1.1.1. Vị trí địa lý xã Tân Tập
• 1.1.2. Các nguồn tài nguyên
• 1.1.2.1. Tài nguyên đất
• 1.1.2.2. Tài nguyên nước
• 1.1.2.3. Tài nguyên sinh vật
• 1.2. Thực trạng phát triển kinh tế, xã hội xã Tân Tập
• 1.2.1. Tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 1.2.2. Thực trạng phát triển các ngành kinh tế
• 1.2.3. Dân số, lao động
• 1.2.4. Thực trạng phát triển trong khu dân cư nông thôn
• 1.2.5. Thực trạng phát triển cơ sở hạ tầng
• 1.3. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và môi trường
• 1.3.1. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên
• 1.3.2. Đánh giá chung về điều kiện kinh tế xã hội và môi trường
• 2. CHƯƠNG 2: NGHIÊN CỨU TÍNH TỔN THƯƠNG SINH KẾ CỦA CÁC NÔNG HỘ TRƯỚC TÌNH HÌNH NGẬP LỤT, XÂM NHẬP MẶN VÀ HẠN HÁN
• 2.1. Diễn biến tình hình xâm nhập mặn, hạn hán và ngập lụt tại địa phương
• 2.1.1. Tình hình xâm nhập mặn
• 2.1.2. Tình hình hạn hán tại địa phương
• 2.1.3. Đặc điểm ngập lụt tại địa bàn
• 2.2. Những hoạt động sinh kế chính tại địa bàn
• 2.2.1. Hoạt động sản xuất nông nghiệp ở Tân Tập
• 2.2.2. Lịch sản xuất mùa vụ trong nông nghiệp tại Tân Tập
• 2.3. Tác động của xâm nhập mặn, hạn hán và ngập lụt đến sản xuất nông nghiệp tại địa bàn
• 2.3.1. Thiệt hại do xâm nhập mặn, hạn hán gây ra tại xã Tân Tập
• 2.3.2. Tình hình thiệt hại do ngập lụt
• 2.3.3. So sánh mức độ tác động của xâm nhập mặn, hạn hán, ngập lụt đối với sinh kế nông hộ nuôi tôm và trồng lúa
• 2.4. Nhận thức của nông hộ về tình hình xâm nhập mặn, hạn hán và ngập lụt tại địa phương
• 2.4.1. Nhận thức về tình hình xâm nhập mặn, hạn hán
• 2.4.2. Về tình hình ngập lụt
• 2.4.3. Nhận định chung về tình hình xâm nhập mặn, hạn hán và ngập lụt
• 2.5. Thực trạng các nguồn vốn sinh kế của nông hộ
• 2.5.1. Về nguồn vốn nhân lực
• 2.5.2. Về nguồn vốn vật chất
• 2.5.3. Về nguồn vốn tự nhiên
• 2.5.4. Về nguồn vốn tài chính
• 2.5.5. Về nguồn vốn xã hội
• 2.5.6. Nhận định chung về 5 nguồn vốn sinh kế
• 2.6. Đánh giá tính dễ bị tổn thương về sinh kế của các nông hộ trước tình hình ngập lụt, xâm nhập mặn và hạn hán
• 2.6.1. Tính dễ bị tổn thương về các nguồn vốn
• 2.6.2. Đánh giá tính dễ bị tổn thương theo chỉ số CVI-IPCC
• 2.6.3. Nhận định chung tác động của xâm nhập mặn, hạn hán và ngập lụt đến TDBTT sinh kế nông hộ
• 2.7. Kết luận chương II
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP NHẰM GIẢM TÍNH TỔN THƯƠNG CỦA CÁC NÔNG HỘ TRƯỚC TÁC ĐỘNG CỦA NGẬP LỤT VÀ XÂM NHẬP MẶN
• 3.1. Cơ sở đề xuất giải pháp
• 3.2. Đề xuất các giải pháp tăng cường các nguồn lực sinh kế nhằm giảm tính dễ bị tổn thương sinh kế nông hộ tại địa bàn
• 3.2.1. Nguồn lực con người
• 3.2.2. Nguồn lực tự nhiên
• 3.2.3. Nguồn lực vật chất
• 3.2.4. Nguồn lực tài chính
• 3.2.5. Nguồn lực xã hội
• 3.3. Tăng cường thể chế, chính sách về thích ứng BĐKH
• 3.4. Giải pháp về nâng cao nhận thức và năng lực tự ứng phó
• 3.5. Nâng cao năng lực của chính quyền địa phương
• 3.6. Một số gợi ý chính sách
• 3.7. Kết luận chương III
• KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tình Hình Ngập Lụt Xâm Nhập Mặn Tại Tân Tập

Xã Tân Tập, huyện Cần Giuộc, Long An, nằm trong vùng hạ của huyện, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chế độ bán nhật triều của biển Đông. Địa hình thấp trũng (0,5 – 0,8 m) khiến nơi đây thường xuyên đối mặt với tình trạng ngập lụt. Tình hình càng trở nên nghiêm trọng hơn do tác động của biến đổi khí hậu, gây ra những đợt triều cường kết hợp mưa lớn và lũ đầu nguồn. Hệ thống đê điều hiện tại không đủ khả năng bảo vệ ruộng đồng và khu vực nuôi trồng thủy sản, dẫn đến tình trạng xâm nhập mặn sâu vào nội đồng, gây thiệt hại lớn về kinh tế. Theo nghiên cứu của Nguyễn Minh Hiếu (2017), biên độ triều trong năm biến thiên khoảng 2,95 m, đỉnh triều cao nhất vào tháng 3, 4 (Hmax 170cm), cho thấy mức độ ảnh hưởng lớn của thủy triều đến khu vực. Các tác động này ngày càng gia tăng với diễn biến bất thường và khó dự đoán, ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, đặc biệt là sinh kế nông hộ.

1.1. Diễn Biến Phức Tạp Của Ngập Lụt Tại Tân Tập

Tình trạng ngập lụt tại Tân Tập không chỉ do vị trí địa lý thấp trũng mà còn do tác động của biến đổi khí hậu. Mưa lớn kéo dài kết hợp với triều cường gây ra những đợt ngập úng nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân. Hệ thống thoát nước chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế, làm cho tình trạng ngập lụt kéo dài hơn. Theo tài liệu nghiên cứu, tình hình ngập lụt ngày càng diễn biến phức tạp, gây khó khăn cho công tác phòng chống và giảm nhẹ rủi ro.

1.2. Thực Trạng Xâm Nhập Mặn Ảnh Hưởng Đến Đất Nông Nghiệp

Xâm nhập mặn là một vấn đề nghiêm trọng tại Tân Tập, đặc biệt là trong mùa khô. Nước mặn xâm nhập sâu vào nội đồng, làm tăng độ mặn của đất nông nghiệp, gây ảnh hưởng đến năng suất cây trồng. Các loại cây trồng nhạy cảm với độ mặn cao như lúa bị thiệt hại nặng nề. Theo số liệu thống kê, diện tích đất bị nhiễm mặn ngày càng tăng, đe dọa đến an ninh lương thực của địa phương.

II. Ảnh Hưởng Ngập Lụt Xâm Nhập Mặn Đến Sinh Kế Nông Hộ Long An

Tình trạng ngập lụt và xâm nhập mặn gây ra những tác động tiêu cực đến sinh kế nông hộ tại Tân Tập. Sản xuất nông nghiệp bị ảnh hưởng nghiêm trọng, năng suất cây trồng giảm sút, thậm chí mất trắng. Thu nhập của người dân giảm, đời sống gặp nhiều khó khăn. Nhiều hộ gia đình phải chuyển đổi sang các ngành nghề khác để kiếm sống. Theo nghiên cứu, các hộ nghèo và cận nghèo là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động đến đời sống nông dân và phát triển nông thôn.

2.1. Thiệt Hại Kinh Tế Do Ngập Lụt Gây Ra Cho Nông Nghiệp

Ngập lụt gây ra những thiệt hại lớn về kinh tế cho nông nghiệp tại Tân Tập. Ruộng lúa bị ngập úng, cây trồng bị hư hại, năng suất giảm sút. Chi phí sản xuất tăng lên do phải đầu tư thêm vào việc bơm tiêu nước và phục hồi đất. Nhiều hộ nông dân phải gánh chịu những khoản nợ lớn do mất mùa. Theo báo cáo của UBND xã Tân Tập, thiệt hại do ngập lụt gây ra hàng năm lên đến hàng tỷ đồng.

2.2. Tác Động Của Xâm Nhập Mặn Đến Nuôi Trồng Thủy Sản

Xâm nhập mặn gây ra những tác động tiêu cực đến nuôi trồng thủy sản tại Tân Tập. Độ mặn của nước tăng cao, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của tôm cá. Nhiều ao nuôi bị nhiễm mặn, gây thiệt hại lớn cho người nuôi. Chi phí xử lý nước tăng lên, làm giảm lợi nhuận của người dân. Theo kinh nghiệm canh tác của người dân, việc lựa chọn giống cây trồng và vật nuôi phù hợp với điều kiện mặn là rất quan trọng.

2.3. Ảnh Hưởng Đến Thu Nhập Và Đời Sống Của Nông Dân

Tình trạng ngập lụt và xâm nhập mặn ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập nông hộ và đời sống nông dân. Thu nhập giảm sút, đời sống gặp nhiều khó khăn. Nhiều hộ gia đình phải cắt giảm chi tiêu, thậm chí phải bán tài sản để trang trải cuộc sống. Tình trạng này gây ra những hệ lụy về mặt xã hội, như tăng tỷ lệ nghèo đói và bất bình đẳng.

III. Giải Pháp Giảm Thiểu Tổn Thương Do Ngập Lụt Xâm Nhập Mặn

Để giảm thiểu tổn thương do ngập lụt và xâm nhập mặn đến sinh kế nông hộ tại Tân Tập, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm cả giải pháp công trình và phi công trình, tập trung vào việc tăng cường khả năng thích ứng của người dân và bảo vệ môi trường. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội và người dân để triển khai các giải pháp một cách hiệu quả. Theo các chuyên gia, việc áp dụng nông nghiệp bền vững và quản lý rủi ro thiên tai là rất quan trọng.

3.1. Giải Pháp Công Trình Nâng Cấp Hệ Thống Thủy Lợi

Nâng cấp và hoàn thiện hệ thống thủy lợi là một giải pháp quan trọng để phòng chống ngập lụt và xâm nhập mặn. Cần xây dựng và nâng cấp các tuyến đê bao, cống điều tiết nước, trạm bơm tiêu để kiểm soát mực nước và ngăn chặn nước mặn xâm nhập. Việc duy tu, bảo dưỡng thường xuyên hệ thống thủy lợi cũng rất quan trọng để đảm bảo hoạt động hiệu quả. Theo tài liệu nghiên cứu, việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng nông thôn là cần thiết để nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng.

3.2. Giải Pháp Phi Công Trình Thay Đổi Cơ Cấu Cây Trồng

Thay đổi cơ cấu cây trồng là một giải pháp phi công trình hiệu quả để thích ứng với xâm nhập mặn. Cần khuyến khích người dân chuyển đổi sang các loại cây trồng chịu mặn tốt hơn, như lúa chịu mặn, rau màu chịu mặn, hoặc các loại cây ăn quả có giá trị kinh tế cao. Cần có sự hỗ trợ về kỹ thuật và vốn để người dân thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng một cách thành công. Theo kinh nghiệm của các địa phương khác, việc xây dựng chuỗi giá trị nông sản là rất quan trọng để nâng cao thu nhập cho người dân.

3.3. Nâng Cao Nhận Thức Về Biến Đổi Khí Hậu Cho Nông Dân

Nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu và các biện pháp ứng phó là rất quan trọng để tăng cường khả năng thích ứng của người dân. Cần tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo, diễn đàn để cung cấp thông tin về biến đổi khí hậu, các tác động của nó và các biện pháp phòng chống. Cần khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động cộng đồng để chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi lẫn nhau. Theo các chuyên gia, việc tăng cường hợp tác xã nông nghiệp là rất quan trọng để hỗ trợ người dân trong quá trình ứng phó với biến đổi khí hậu.

IV. Ứng Dụng Khoa Học Kỹ Thuật Trong Sản Xuất Nông Nghiệp Bền Vững

Việc ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp là yếu tố then chốt để nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh của nông sản. Cần khuyến khích người dân áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, như sử dụng giống cây trồng và vật nuôi mới, áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hợp lý. Cần có sự hỗ trợ về kỹ thuật và vốn để người dân tiếp cận và ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật một cách hiệu quả. Theo các nghiên cứu, việc áp dụng nông nghiệp công nghệ cao là xu hướng tất yếu để phát triển nông nghiệp bền vững.

4.1. Sử Dụng Giống Cây Trồng Chịu Mặn Chịu Ngập Úng Tốt

Việc sử dụng giống cây trồng chịu mặn và chịu ngập úng tốt là một giải pháp quan trọng để thích ứng với điều kiện khắc nghiệt của môi trường. Cần nghiên cứu và phát triển các giống cây trồng mới có khả năng chịu mặn và chịu ngập úng tốt hơn, đồng thời có năng suất và chất lượng cao. Cần có sự hỗ trợ về giống và kỹ thuật để người dân tiếp cận và sử dụng các giống cây trồng mới một cách hiệu quả. Theo kinh nghiệm của các địa phương khác, việc xây dựng thương hiệu nông sản là rất quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm.

4.2. Áp Dụng Quy Trình Canh Tác Tiên Tiến Tiết Kiệm Nước

Việc áp dụng quy trình canh tác tiên tiến và tiết kiệm nước là một giải pháp quan trọng để giảm thiểu tác động của xâm nhập mặn và hạn hán. Cần khuyến khích người dân áp dụng các kỹ thuật tưới tiết kiệm nước, như tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa, đồng thời áp dụng các biện pháp canh tác giúp giữ ẩm cho đất. Cần có sự hỗ trợ về kỹ thuật và vốn để người dân tiếp cận và áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến một cách hiệu quả. Theo các chuyên gia, việc quản lý nguồn nước ngọt một cách hiệu quả là rất quan trọng để đảm bảo an ninh lương thực.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Nông Dân Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu Long An

Để hỗ trợ nông dân ứng phó với biến đổi khí hậu, cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp và hiệu quả. Các chính sách này bao gồm hỗ trợ về vốn, kỹ thuật, giống cây trồng, vật nuôi, bảo hiểm nông nghiệp, và các chính sách an sinh xã hội. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các tổ chức xã hội và người dân để triển khai các chính sách một cách hiệu quả. Theo các nghiên cứu, việc xây dựng mô hình sinh kế bền vững là rất quan trọng để giúp người dân thích ứng với biến đổi khí hậu.

5.1. Cung Cấp Tín Dụng Ưu Đãi Cho Nông Hộ Đầu Tư Sản Xuất

Việc cung cấp tín dụng ưu đãi cho nông hộ là một giải pháp quan trọng để giúp người dân có vốn đầu tư vào sản xuất. Cần có các chương trình tín dụng với lãi suất thấp, thủ tục đơn giản, và thời gian vay linh hoạt để đáp ứng nhu cầu của người dân. Cần có sự giám sát chặt chẽ việc sử dụng vốn vay để đảm bảo hiệu quả. Theo kinh nghiệm của các địa phương khác, việc xây dựng quỹ hỗ trợ nông dân là rất quan trọng để giúp người dân vượt qua khó khăn.

5.2. Hỗ Trợ Kỹ Thuật Chuyển Giao Công Nghệ Cho Nông Dân

Việc hỗ trợ kỹ thuật và chuyển giao công nghệ cho nông dân là một giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực sản xuất của người dân. Cần tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo, diễn đàn để cung cấp thông tin về các tiến bộ khoa học kỹ thuật mới nhất. Cần có đội ngũ cán bộ kỹ thuật có trình độ chuyên môn cao để hướng dẫn và hỗ trợ người dân trong quá trình sản xuất. Theo các chuyên gia, việc xây dựng mạng lưới khuyến nông là rất quan trọng để đưa các tiến bộ khoa học kỹ thuật đến với người dân.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Về Sinh Kế Bền Vững

Nghiên cứu về tổn thương do ngập lụt và xâm nhập mặn đến sinh kế nông hộ tại Tân Tập cho thấy những thách thức lớn mà người dân đang phải đối mặt. Để đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả, bao gồm cả giải pháp công trình và phi công trình, chính sách hỗ trợ và ứng dụng khoa học kỹ thuật. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội và người dân để triển khai các giải pháp một cách hiệu quả. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp đã được triển khai và đề xuất các giải pháp mới phù hợp với điều kiện thực tế.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Quản Lý Rủi Ro Thiên Tai

Việc quản lý rủi ro thiên tai là rất quan trọng để giảm thiểu tổn thất do thiên tai gây ra. Cần xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, lập kế hoạch ứng phó với thiên tai, và tổ chức diễn tập thường xuyên để nâng cao khả năng ứng phó của cộng đồng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng chức năng để đảm bảo công tác cứu hộ, cứu nạn được thực hiện kịp thời và hiệu quả. Theo các chuyên gia, việc xây dựng cộng đồng an toàn là mục tiêu quan trọng trong công tác quản lý rủi ro thiên tai.

6.2. Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu

Việc phát triển nông nghiệp bền vững là một giải pháp quan trọng để thích ứng với biến đổi khí hậu. Cần khuyến khích người dân áp dụng các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường, sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả, và bảo vệ đa dạng sinh học. Cần có sự hỗ trợ về kỹ thuật và vốn để người dân thực hiện chuyển đổi sang nông nghiệp bền vững một cách thành công. Theo các nghiên cứu, việc xây dựng nền kinh tế xanh là xu hướng tất yếu để phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Xã Tân Tập, huyện Cần Giuộc, tỉnh Long An là địa bàn ven biển chịu áp lực nặng nề từ các hiện tượng thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu. Với đặc trưng địa hình trũng thấp chỉ từ 0,5 đến 0,8 m so với mực nước biển cùng biên độ triều lên tới 3,95 m, địa phương này thường xuyên đối mặt với các đợt thiên tai nghiêm trọng. Trong giai đoạn 2000 - 2015, ngập lụt do triều cường cực đại kết hợp lũ thượng nguồn với đỉnh triều Hmax đạt 170 cm, cùng hiện tượng xâm nhập mặn với nồng độ từ 7‰ đến 15‰ trong mùa khô đã ảnh hưởng trực tiếp đến 13.200 nhân khẩu và làm tổn hại nghiêm trọng 1.832,80 ha đất sản xuất nông nghiệp trên toàn xã. Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự suy giảm nguồn lực sinh kế truyền thống của các nông hộ trồng lúa và nuôi trồng thủy sản trước các cú sốc môi trường diễn biến ngày càng phức tạp.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm rõ đặc điểm, xu hướng diễn biến của ngập lụt, hạn hán và xâm nhập mặn; phân tích thực trạng năm nguồn vốn sinh kế; đánh giá định lượng mức độ phơi nhiễm, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng của các hộ dân. Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại 7 ấp thuộc xã Tân Tập trong khung thời gian 15 năm (2000 - 2015), tập trung vào các hộ gia đình cư trú liên tục từ 5 năm trở lên. Về mặt ý nghĩa khoa học và thực tiễn, đề tài cung cấp bộ cơ sở dữ liệu vi mô chuẩn xác về chỉ số tổn thương sinh kế, hỗ trợ chính quyền địa phương hoàn thiện chính sách chuyển dịch cơ cấu mùa vụ, bảo vệ hiệu quả 1.029,67 ha mặt nước nuôi thủy sản và 803,13 ha đất canh tác nông nghiệp trước các kịch bản khí hậu bất lợi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLF) do Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 2001) khởi xướng cùng lý thuyết sinh kế của Chambers và Conway (1991, 1992). Khung phân tích này liên kết năm nguồn lực sinh kế cốt lõi gồm: vốn con người, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội trong mối tương tác chặt chẽ với bối cảnh thể chế, chính sách và các rủi ro thiên tai. Đồng thời, đề tài tích hợp Khung đánh giá tính dễ bị tổn thương của Ban liên Chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC, 2007), xác định tính dễ bị tổn thương là hàm số tương tác giữa ba thành tố: Độ phơi nhiễm (Exposure - E), Độ nhạy cảm (Sensitivity - S) và Năng lực thích ứng (Adaptive Capacity - AC). Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: tính dễ bị tổn thương sinh kế, khả năng chống chịu của nông hộ, xâm nhập mặn tầng mặt và ngập lụt ven cửa sông.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp thu thập từ các báo cáo kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2016 của Ủy ban nhân dân xã Tân Tập, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Long An, cùng dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 166 hộ gia đình, được chia đều thành 83 hộ trồng lúa và 83 hộ nuôi tôm tại 7 ấp, đại diện cho đầy đủ các nhóm mức sống từ hộ nghèo, cận nghèo đến trung bình và khá giả. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện có định ngạch được áp dụng nhằm đảm bảo các nông hộ tham gia đều có thời gian định cư ít nhất 5 năm và chủ hộ từ 22 tuổi trở lên. Ngoài ra, nghiên cứu thực hiện phỏng vấn sâu 14 trường hợp gồm 10 hộ dân tiêu biểu cùng 4 cán bộ quản lý thuộc Hội Nông dân, Hội Phụ nữ và Ủy ban nhân dân xã.

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS và Excel thông qua thống kê mô tả và phân tích bảng chéo. Các chỉ thị được chuẩn hóa về thang đo từ 0 đến 1 theo phương pháp tính chỉ số phát triển con người HDI của Anand và Sen (1994). Chỉ số tính dễ bị tổn thương tổng hợp (CVI) được xác định dựa trên công thức tích hợp của IPCC và phương pháp chỉ số tổn thương sinh kế LVI của Hahn và cộng sự (2009). Việc lựa chọn phương pháp phân tích đa tiêu chí giúp lượng hóa chính xác mức độ tổn thương của từng nhóm sinh kế phục vụ việc so sánh khách quan.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mức độ tổn thương nguồn vốn tự nhiên và vật chất thể hiện qua thiệt hại sản xuất trên diện rộng. Trong đợt hạn mặn lịch sử năm 2015, có tới 340 ha lúa bị vàng lá trên tổng số 1.052 ha gieo sạ, chiếm tỷ lệ 32,32% diện tích, trong đó 35 ha bị nhiễm mặn trổ cờ trắng và 30 ha lép hạt hoàn toàn. Đối với lĩnh vực thủy sản, trong tổng số 262,3 ha tôm thả nuôi, có 65 ha bị chết trắng (chiếm 24,78%) và 17,3 ha phải thu hoạch non với năng suất suy giảm mạnh.

Thứ hai, nguồn vốn con người và vốn tài chính của các hộ nghèo rất mỏng manh, tạo lực cản lớn cho quá trình phục hồi. Toàn xã có hơn 7.500 lao động nhưng chỉ 18,18% được đào tạo nghề, đa số có trình độ văn hóa cấp một. Khi thiên tai xảy ra, hơn 70% hộ dân rơi vào tình trạng thất nghiệp tạm thời và không có nguồn thu nhập phi nông nghiệp thay thế.

Thứ ba, sự phân hóa mức độ tổn thương giữa hai nhóm sinh kế rất rõ rệt. Nông hộ trồng lúa chịu độ phơi nhiễm mặn cao trong giai đoạn đòng trổ từ tháng 1 đến tháng 4 hàng năm. Trong khi đó, các hộ nuôi tôm chịu tổn thương tài chính nặng nề hơn do chi phí đầu tư con giống và thức ăn cao gấp 3 đến 5 lần so với trồng lúa, với tỷ lệ nợ vay ngân hàng và tư nhân sau các đợt dịch bệnh, thiên tai lên tới trên 60%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tổn thương cao tại xã Tân Tập bắt nguồn từ sự tương tác giữa vị trí địa lý cửa sông Soài Rạp và hệ thống hạ tầng thủy lợi chưa hoàn chỉnh. Tuyến đê sông Ông Hiếu dài 11,85 km chỉ bảo vệ được một phần vùng trữ ngọt, trong khi các đợt triều cường dâng cao vượt mốc 1,7 m thường xuyên gây sạt lở bờ bao vuông tôm. So sánh với các nghiên cứu tương tự tại tỉnh An Giang và Bến Tre, mức độ tổn thương của nông hộ vùng hạ Cần Giuộc mang tính chất phức hợp: vừa chịu ngập úng mùa mưa lũ vừa bị hạn mặn xâm nhập sâu trong mùa khô.

Các kết quả phản ánh năng lực thích ứng của người dân hiện nay chủ yếu mang tính bị động, dựa vào kinh nghiệm truyền thống ngắn hạn. Toàn bộ các phát hiện định lượng này có thể được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ tam giác tổn thương IPCC (Exposure - Sensitivity - Adaptive Capacity) và bảng ma trận xếp hạng rủi ro năm nguồn vốn, qua đó làm nổi bật khoảng cách năng lực thích ứng giữa nhóm hộ nghèo và nhóm hộ khá giả.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiên cố hóa hạ tầng thủy lợi và công trình đê ngăn mặn: Ủy ban nhân dân huyện Cần Giuộc và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Long An cần ưu tiên bố trí vốn nâng cấp 11,85 km đê bao cống Ông Hiếu, đồng thời nạo vét toàn bộ các tuyến kênh mương nội đồng tại 7 ấp trong giai đoạn 2018 - 2022 nhằm tăng dung tích trữ ngọt, giảm 40% diện tích ngập mặn cục bộ.

Thứ hai, chuyển đổi cơ cấu mùa vụ và giống cây trồng thích ứng: Trạm Khuyến nông huyện phối hợp Ủy ban nhân dân xã Tân Tập hướng dẫn nông dân chuyển đổi 461,77 ha đất lúa sang các giống lúa chịu mặn nồng độ 4‰ như Nàng Thơm, Tài Nguyên hoặc luân canh mô hình lúa - tôm trong giai đoạn 2018 - 2025, hướng tới mục tiêu duy trì năng suất lúa ổn định trên 4 tấn/ha.

Thứ ba, nâng cao năng lực vốn con người thông qua đào tạo nghề phi nông nghiệp: Trung tâm Dạy nghề huyện và Hội Nông dân xã cần tổ chức các khóa tập huấn kỹ thuật nuôi tôm an toàn sinh học và đào tạo nghề công nghiệp cho khoảng 2.000 lao động nông thôn trước năm 2023, phấn đấu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo từ 18,18% lên 45%, tạo nguồn thu nhập bổ sung ổn định ngoài mùa vụ.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế tín dụng ưu đãi và bảo hiểm rủi ro thiên tai: Ngân hàng Chính sách Xã hội cùng các tổ chức tín dụng cần triển khai gói vay vốn ưu đãi giảm lãi suất 2% đến 3%/năm cho 100% hộ nghèo, cận nghèo bị thiệt hại mùa vụ, đồng thời thí điểm mô hình bảo hiểm nông nghiệp cho vùng nuôi tôm 569 ha trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách tại Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Long An: Luận văn cung cấp luận cứ khoa học và bộ chỉ số CVI thực chứng để xây dựng kế hoạch ứng phó biến đổi khí hậu cấp cơ sở và điều chỉnh quy hoạch sử dụng 2.868,06 ha đất tự nhiên tại địa phương.

Thứ hai, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Địa lý học, Khoa học Môi trường và Phát triển nông thôn: Tài liệu là mô hình mẫu điển hình trong việc ứng dụng kết hợp Khung sinh kế bền vững DFID và Khung tổn thương IPCC để định lượng rủi ro khí hậu ở cấp độ hộ gia đình.

Thứ ba, các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức phát triển quốc tế: Công trình cung cấp bộ dữ liệu khảo sát thực tế từ 166 hộ dân, là tài liệu tham khảo giá trị để xây dựng các dự án tài trợ sinh kế cộng đồng và hỗ trợ kỹ thuật thích ứng biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Thứ tư, cán bộ khuyến nông và ban lãnh đạo Ủy ban nhân dân xã Tân Tập: Luận văn đưa ra các phân tích cụ thể về lịch thời vụ và mức độ nhạy cảm của 83 hộ trồng lúa cùng 83 hộ nuôi tôm, phục vụ trực tiếp cho công tác chỉ đạo sản xuất và phòng chống thiên tai tại địa bàn.

Câu hỏi thường gặp

Thực trạng xâm nhập mặn tại xã Tân Tập diễn ra nghiêm trọng nhất vào thời gian nào trong năm? Hiện tượng xâm nhập mặn diễn ra gay gắt nhất từ tháng 1 đến tháng 4 hàng năm, khi độ mặn sông Cần Giuộc dao động từ 7‰ đến 15‰. Điển hình vào mùa khô năm 2015, nồng độ mặn tăng cao đã làm khô cháy 340 ha lúa và khiến 35 ha bị mất trắng hoàn toàn.

Vì sao nông hộ nuôi tôm lại chịu tổn thương tài chính cao hơn nông hộ trồng lúa? Chi phí đầu tư nuôi tôm nước lợ thường cao gấp 3 đến 5 lần so với trồng lúa, trung bình hàng chục triệu đồng mỗi hecta. Khi xảy ra sự cố vỡ bờ bao do triều cường hoặc dịch bệnh làm chết trắng 65 ha tôm như năm 2015, nông hộ nuôi tôm mất toàn bộ vốn đầu tư và gánh chịu các khoản nợ vay nặng nề.

Chỉ số tính dễ bị tổn thương CVI trong luận văn được xây dựng dựa trên những thành phần nào? Chỉ số CVI được tổng hợp từ 3 nhóm biến số chính theo IPCC gồm: Độ phơi nhiễm với 7 chỉ thị khí hậu, Độ nhạy cảm với 6 chỉ thị nông nghiệp - dân số, và Năng lực thích ứng dựa trên 5 nguồn vốn sinh kế với 17 biến số phụ được chuẩn hóa từ 0 đến 1.

Vốn xã hội đóng vai trò như thế nào trong việc giúp nông hộ giảm nhẹ rủi ro thiên tai? Vốn xã hội thông qua các đoàn thể như Hội Nông dân, Hội Phụ nữ và sự tương trợ cộng đồng giúp trên 60% hộ dân tiếp cận kịp thời thông tin cảnh báo sớm, vay mượn giống cây trồng và chia sẻ nguồn nước ngọt sinh hoạt trong các đợt hạn mặn kéo dài.

Giải pháp phi công trình nào được đánh giá là ưu tiên hàng đầu tại địa bàn nghiên cứu? Giải pháp cấp thiết nhất là đào tạo nghề phi nông nghiệp cho khoảng 5.500 lao động thuần nông, nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo từ 18,18% lên trên 40%, kết hợp điều chỉnh lịch thời vụ nhằm tránh thời điểm triều cường cực đại vào tháng 3 và tháng 4.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương sinh kế nông hộ trước thiên tai ngập lụt, hạn mặn tại xã Tân Tập giai đoạn 2000 - 2015.
• Kết quả định lượng khẳng định 1.832,80 ha đất nông nghiệp cùng hơn 7.500 lao động địa phương đang đối mặt với nguy cơ tổn thương cao, đặc biệt là nhóm hộ nghèo thiếu vốn và tư liệu sản xuất.
• Đề tài đã xây dựng thành công bộ chỉ số CVI tích hợp 3 thành tố IPCC và 5 nguồn vốn sinh kế, chỉ rõ sự khác biệt về mức độ rủi ro giữa 83 hộ trồng lúa và 83 hộ nuôi tôm.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất đồng bộ giữa nâng cấp 11,85 km công trình đê cống Ông Hiếu và đổi mới chính sách tín dụng, đào tạo nghề chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
• Lộ trình thực hiện các giải pháp thích ứng cần được chính quyền địa phương tích hợp ngay vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2018 - 2025.

Công trình là tài liệu tham khảo khoa học hữu ích cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và tổ chức phát triển, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới trong việc xây dựng các mô hình sinh kế thích ứng bền vững cho các vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Chúng ta đang sống trong thời kỳ có nhiều sự thay đổi về môi trường, đặc biệt là hiện tượng biến đổi khí hậu (BĐKH) hiện đang và sẽ là một trong những thách thức nghiêm trọng đối với việc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững và xóa đói giảm nghèo tại các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Nhận thức rõ những ảnh hưởng sâu sắc của BĐKH đến tình hình phát triển kinh tế – xã hội, Chính phủ Việt Nam đã sớm tham gia và phê chuẩn Công ước Khung của Liên hiệp quốc về BĐKH – UNFCC vào năm 1994 và Nghị định thư Kyoto vào năm 2002. Cùng với việc tham gia các tổ chức trên, chính phủ Việt Nam đã sớm thành lập Ban chỉ đạo về phòng chống BĐKH các cấp ở nhiều đơn vị, bộ, ngành, địa phương. Tiến hành xây dựng các kịch bản BĐKH quốc gia, tổ chức nhiều chương trình hội nghị, hội thảo, di n đàn… về BĐKH nhằm nâng cao sự hiểu biết, năng lực quản lý để đề ra các kế hoạch nhằm khắc phục, giảm nhẹ những ảnh hưởng do BĐKH gây ra.

Là huyện phía Đông thuộc tỉnh Long An, Cần Giuộc hay còn gọi là vùng hạ (cùng với huyện Cần Đước), mang đặc trưng của đồng bằng gần cửa sông, tương đối bằng phẳng, song bị chia cắt mạnh bởi sông rạch, thường xuyên bị triều cường tác động bởi cao độ từ 0,5 – 1,2 m so với mực nước biển. Địa hình nghiêng đều, lượn sóng nhẹ và thấp dần từ Tây Bắc sang Đông Nam. Sông Rạch Cát (còn gọi sông Cần Giuộc) dài 32 km, chảy qua Cần Giuộc theo hướng Bắc – Nam, đổ ra sông Soài Rạp, chia huyện Cần Giuộc ra làm 2 vùng với đặc điểm tự nhiên, kinh tế khác biệt là vùng thượng và vùng hạ. Xã Tân Tập là vùng hạ của huyện, do địa hình thấp 0,5 – 0,8 m, lại nằm ở cửa sông Soài Rạp nên chịu ảnh hưởng của chế độ bán nhật triều của biển Đông với biên độ lớn (Biên độ triều trong năm biến thiên khoảng ,95 m, đỉnh triều cao nhất vào tháng 3, 4 - Hmax 170cm), do vậy hàng năm đều xảy ra tình trạng ngập lụt.

Đặc biệt với sự tác động của BĐKH thời gian gần đây, tình hình ngập lụt do thủy triều kết hợp mưa lớn, và nhất là lũ đầu nguồn đã làm cho hệ thống đê điều không bảo vệ được ruộng đồng và khu vực nuôi trồng thủy hải sản, dẫn đến hiện tượng xâm nhập mặn lấn sâu vào nội đồng gây thiệt hại hàng tỉ đồng mặc d chính quyền địa phương hàng năm đều có biện pháp tu bổ đê điều, công trình thủy lợi. Những tác động này có xu hướng Tính dễ bị tổn thương do ngập lụt và xâm nhập mặn đến sinh kế các nông hộ ở xã Tân Tập, huyện Cần Giuộc, Long An - Hiện trạng và giải pháp Page 10 ngày càng tăng với di n biến bất thường và khó dự đoán đã gây ảnh hưởng đến tình hình phát triển kinh tế- xã hội của địa phương, đặc biệt là sinh kế của các hộ gia đình nghèo sinh sống ở các v ng đất thấp, ven cửa sông với nghề chính là làm nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Chính điều đó đặt ra bài toán khó khăn cho chính quyền sở tại trong việc ứng phó, phòng chống giảm nhẹ rủi ro BĐKH gây ra. Bên cạnh các giải pháp công trình và phi công trình của chính quyền địa phương nhằm ứng phó với BĐKH, người dân tại đây cũng đã vận dụng những kinh nghiệm được đúc kết qua nhiều thế hệ để ứng phó với các hiện tượng thời tiết cực đoan.