Tôn Việt Thảo: Tôn Giáo Nội Sinh Mang Tính Cứu Thế Vùng Nam Bộ

Tài liệu nghiên cứu Tôn giáo nội sinh mang tính cứu thế vùng nam bộ, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Tôn Việt Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Trần Hoàng Hảo
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chủ Nghĩa Duy Vật Biện Chứng và Chủ Nghĩa Duy Vật Lịch Sử
• Đề tài: Tôn Giáo Nội Sinh Mang Tính Cứu Thế Vùng Nam Bộ
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TÍNH CỨU THẾ CỦA TÔN GIÁO
• 1.1. TÍNH CỨU THẾ CỦA TÔN GIÁO VÀ CÁC HÌNH THỨC TÔN GIÁO CỨU THẾ TRONG LỊCH SỬ
• 1.2. ĐẶC ĐIỂM TÍNH CỨU THẾ CỦA TÔN GIÁO
• 2. CHƯƠNG 2: NGUỒN GỐC, NỘI DUNG, ĐẶC ĐIỂM CỦA TÍNH CỨU THẾ TRONG CÁC TÔN GIÁO NỘI SINH VÙNG NAM BỘ
• 2.1. NGUỒN GỐC HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG BIỂU HIỆN TÍNH CỨU THẾ CỦA CÁC TÔN GIÁO NỘI SINH VÙNG NAM BỘ
• 2.2. ĐẶC ĐIỂM TÍNH CỨU THẾ CỦA TÔN GIÁO NỘI SINH VÙNG NAM BỘ
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY MẶT GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ MẶT BẤT CẬP ĐỐI VỚI TÔN GIÁO NỘI SINH MANG TÍNH CỨU THẾ VÙNG NAM BỘ HIỆN NAY
• 3.1. THỰC TRẠNG VÀ XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI CỦA TÔN GIÁO NỘI SINH MANG TÍNH CỨU THẾ VÙNG NAM BỘ HIỆN NAY
• 3.2. GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY MẶT GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ MẶT BẤT CẬP ĐỐI VỚI TÔN GIÁO NỘI SINH MANG TÍNH CỨU THẾ VÙNG NAM BỘ HIỆN NAY
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tôn Giáo Nội Sinh Tính Cứu Thế Nam Bộ

Tôn giáo, một hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội và có ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa, đạo đức, tâm linh, và tư tưởng chính trị. Tôn giáo không chỉ truyền tải niềm tin mà còn thực hiện chức năng cứu thế, giúp tín đồ vươn lên, điều chỉnh hành vi và lối sống phù hợp. Ở Nam Bộ, với sự đa dạng văn hóa, các tôn giáo nội sinh như Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương, Đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Đạo Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo sớm hình thành và lan rộng. Sức sống của chúng nằm ở giá trị nhân văn, thái độ hành xử và tính nhập thế cứu đời, kế thừa và dung hợp tư tưởng Nho - Phật - Lão, hòa nhập với văn hóa bản địa, tạo nên diện mạo tôn giáo đặc sắc. Tính cứu thế là yếu tố lôi cuốn mạnh mẽ tín đồ, thể hiện qua từng giai đoạn lịch sử, thúc đẩy tham gia đấu tranh giải phóng dân tộc.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Tôn Giáo Nội Sinh Miền Tây Nam Bộ

Các tôn giáo nội sinh ở Miền Tây Nam Bộ ra đời trong bối cảnh xã hội nhiều biến động. Sự đa dạng về dân tộc và văn hóa, cùng với những khó khăn kinh tế và chính trị đã tạo điều kiện cho sự hình thành và phát triển của các tín ngưỡng mới. Các tôn giáo này thường kết hợp các yếu tố của Tín ngưỡng dân gian Nam Bộ, Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo, tạo nên một hệ thống tín ngưỡng độc đáo và phù hợp với đời sống của người dân địa phương.

1.2. Vai Trò Của Tôn Giáo Nội Sinh Trong Xã Hội Nam Bộ

Tôn giáo nội sinh đóng vai trò quan trọng trong việc gắn kết cộng đồng, duy trì trật tự xã hội và cung cấp sự an ủi tinh thần cho người dân. Chúng thường tổ chức các hoạt động từ thiện, giúp đỡ người nghèo khó và khuyến khích các hành vi đạo đức, hướng thiện. Tuy nhiên, cũng có những mặt trái như mê tín dị đoan, lợi dụng tôn giáo để trục lợi cá nhân hoặc gây chia rẽ cộng đồng.

II. Thách Thức Vấn Đề Nghiên Cứu Tính Cứu Thế Nam Bộ

Mặc dù mang lại nhiều giá trị, tính cứu thế của tôn giáo nội sinh cũng nảy sinh những bất cập. Sự sùng bái cá nhân, tuyệt đối hóa vai trò người sáng lập, xu hướng phân hóa tôn giáo, gây chia rẽ mất đoàn kết dẫn đến phân hóa, xung đột, ảnh hưởng đến chính trị. Tín đồ cực đoan có hành động chống phá, bị lôi kéo gây chia rẽ. Xu hướng lợi dụng từ thiện để trục lợi. Mê tín dị đoan, tin vào ngày tận thế, sống gởi thác về, trông chờ cứu trợ hạn chế ý chí vươn lên cải thiện đời sống. Do đó, nghiên cứu tính cứu thế qua các dòng tôn giáo như Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo là rất quan trọng.

2.1. Ảnh Hưởng Tiêu Cực Từ Các Tín Ngưỡng Mê Tín Dị Đoan

Một số tín ngưỡng dân gian pha trộn với tôn giáo nội sinh dẫn đến mê tín dị đoan. Điều này có thể gây ra những hành vi tiêu cực, ảnh hưởng đến đời sống kinh tế và xã hội của người dân. Các hoạt động cúng bái tốn kém, tin vào bùa ngải hoặc những lời tiên tri vô căn cứ có thể làm trì trệ sự phát triển của cá nhân và cộng đồng.

2.2. Nguy Cơ Bị Lợi Dụng Tôn Giáo Cho Mục Đích Chính Trị

Các thế lực thù địch có thể lợi dụng tôn giáo để gây chia rẽ, kích động bạo lực hoặc chống phá chính quyền. Việc thiếu hiểu biết về tôn giáo và pháp luật có thể khiến một số tín đồ bị lôi kéo vào các hoạt động phi pháp, gây ảnh hưởng đến an ninh trật tự xã hội.

III. Phương Pháp Phân Tích Tính Cứu Thế Trong Tôn Giáo

Luận án sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích tôn giáo nội sinh mang tính cứu thế. Nghiên cứu giúp hiểu rõ vị trí, vai trò, đóng góp của tôn giáo nội sinh với đời sống xã hội và con người Nam Bộ, xây dựng thái độ khách quan, khoa học đối với tôn giáo nội sinh. Thể hiện sự trân trọng giá trị văn hóa, tìm ra nguyên nhân tạo nên sức sống bền vững cho tôn giáo nội sinh, thấy được giá trị và bất cập trong tính cứu thế của tôn giáo Nam Bộ, làm cơ sở cho nghiên cứu tôn giáo vùng Nam Bộ.

3.1. Ứng Dụng Chủ Nghĩa Duy Vật Biện Chứng Trong Nghiên Cứu

Chủ nghĩa duy vật biện chứng giúp phân tích tôn giáo như một hiện tượng xã hội, có nguồn gốc từ điều kiện kinh tế - xã hội và có sự biến đổi theo thời gian. Phương pháp này cho phép nhìn nhận tôn giáo một cách khách quan, không tuyệt đối hóa hoặc phủ nhận hoàn toàn vai trò của nó.

3.2. Sử Dụng Chủ Nghĩa Duy Vật Lịch Sử Để Tìm Hiểu Nguồn Gốc

Chủ nghĩa duy vật lịch sử giúp lý giải sự hình thành và phát triển của tôn giáo nội sinh trong bối cảnh lịch sử cụ thể của vùng Nam Bộ. Phương pháp này cho phép xác định các yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa đã tác động đến sự ra đời và biến đổi của các tôn giáo này.

IV. Nguồn Gốc Nội Dung Tính Cứu Thế Đạo Cao Đài Nam Bộ

Tính cứu thế của Đạo Cao Đài thể hiện qua việc dung hợp Tam giáo và các tín ngưỡng dân gian. Thánh Địa Cao Đài ở Tây Ninh là trung tâm. Đạo Cao Đài tin vào sự cứu rỗi linh hồn và giải thoát khỏi khổ đau. Cao Đài kêu gọi các tín đồ sống đạo đức, làm việc thiện, tuân thủ luật pháp và đóng góp vào sự phát triển của xã hội. Đạo cũng chú trọng đến việc thờ cúng tổ tiên và các vị thần linh địa phương.

4.1. Yếu Tố Dung Hợp Tôn Giáo Trong Đạo Cao Đài

Đạo Cao Đài là sự kết hợp độc đáo giữa Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo và Thiên Chúa giáo, tạo nên một hệ thống tín ngưỡng đa dạng và phong phú. Sự dung hợp này phản ánh tinh thần hòa hợp, khoan dung và tiếp thu những giá trị tốt đẹp của các tôn giáo khác nhau.

4.2. Thực Hành Cứu Thế Trong Đạo Cao Đài Hiện Nay

Các tín đồ Cao Đài tham gia vào các hoạt động từ thiện, giúp đỡ người nghèo khó, xây dựng trường học, bệnh viện và các công trình công cộng. Họ cũng tích cực tham gia vào các phong trào bảo vệ môi trường, phòng chống tệ nạn xã hội và xây dựng một xã hội công bằng, văn minh.

V. Thực Trạng Giải Pháp Cho Tôn Giáo Nội Sinh Cứu Thế

Nghiên cứu là nguồn tài liệu giúp cơ quan Đảng và chính quyền địa phương vùng Nam Bộ tham khảo, đề ra chủ trương, chính sách trong công tác tôn giáo vùng Nam Bộ, làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy triết học, và tôn giáo học, cụ thể các chuyên đề về tôn giáo vùng Nam Bộ. Tôn giáo nội sinh mang tính cứu thế có ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của một bộ phận dân chúng. Cần có giải pháp phù hợp để phát huy các giá trị tốt đẹp và hạn chế các tác động tiêu cực.

5.1. Các Giá Trị Tích Cực Của Tôn Giáo Nội Sinh Cứu Thế

Tôn giáo nội sinh mang đến sự an ủi tinh thần, giúp người dân vượt qua khó khăn trong cuộc sống. Chúng cũng góp phần vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, khuyến khích lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý thức trách nhiệm cộng đồng.

5.2. Giải Pháp Phát Huy Giá Trị Hạn Chế Bất Cập

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của người dân về tôn giáo và pháp luật. Đồng thời, cần có sự quản lý chặt chẽ, minh bạch các hoạt động tôn giáo, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật, lợi dụng tôn giáo để trục lợi cá nhân hoặc gây chia rẽ cộng đồng.

VI. Kết Luận Tương Lai Tôn Giáo Nội Sinh Cứu Thế Nam Bộ

Tôn giáo nội sinh mang tính cứu thế ở Nam Bộ có một lịch sử lâu dài và đóng vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa và tinh thần của người dân. Để tôn giáo phát triển lành mạnh, cần có sự quan tâm, tạo điều kiện của chính quyền, sự tham gia tích cực của các tổ chức tôn giáo và sự hiểu biết, tôn trọng của cộng đồng. Hy vọng rằng, nghiên cứu này sẽ góp phần vào việc xây dựng một xã hội hài hòa, đoàn kết và phát triển bền vững ở Nam Bộ.

6.1. Xu Hướng Phát Triển Của Tôn Giáo Nội Sinh Trong Tương Lai

Tôn giáo nội sinh có thể tiếp tục phát triển theo hướng dung hợp, thích ứng với những thay đổi của xã hội hiện đại. Chúng có thể tập trung vào các hoạt động xã hội, từ thiện và giáo dục, góp phần vào việc xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn.

6.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Tôn Giáo Lành Mạnh

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ các hoạt động tôn giáo chính đáng, khuyến khích các tổ chức tôn giáo tham gia vào các hoạt động xã hội và tạo điều kiện cho người dân tự do tín ngưỡng, tôn giáo theo quy định của pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về hiện tượng tôn giáo bản địa luôn là một trong những địa hạt phức tạp và giàu giá trị khám phá nhất của triết học tôn giáo và xã hội học văn hóa. Công trình nghiên cứu "Tôn giáo nội sinh mang tính cứu thế vùng Nam Bộ" của tác giả Tôn Việt Thảo, thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử (Mã số: 9229002), thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Hoàng Hảo và TS. Nguyễn Quốc Vinh, là luận án tiến sĩ tiên phong giải mã có hệ thống cấu trúc bản thể luận, nhận thức luận và giá trị thực tiễn của tính cứu thế trong các phong trào tôn giáo nội sinh tại Nam Bộ.

Bối cảnh khoa học của luận án xuất phát từ thực tiễn địa chính trị và văn hóa đặc thù của vùng đất Nam Bộ – khu vực mang diện mạo "đa dân tộc, đa tôn giáo", nơi hình thành các hệ phái tôn giáo bản địa quy mô lớn từ giữa thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX gồm: Bửu Sơn Kỳ Hương (1849), Tứ Ân Hiếu Nghĩa (1867), Đạo Cao Đài (1926) và Phật giáo Hòa Hảo (1939). Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: trong khi các công trình tiền trạm như của Vương Kim và Đào Hưng (1953), Nguyễn Văn Hầu (1956), hay Phạm Bích Hợp (2007) chủ yếu tiếp cận dưới góc độ lịch sử nhân vật, tâm lý học tộc người hoặc miêu tả dân tộc học thuần túy, thì chưa có một công trình nào sử dụng triệt để phương pháp luận duy vật lịch sử để khái quát hóa "tính cứu thế" thành một phạm trù triết học mang tính quy luật, giải mã mối quan hệ biện chứng giữa biến động kinh tế - xã hội thời thuộc địa với sự chuyển hóa từ đức tin cánh chung (eschatological belief) sang hành động nhập thế cứu đời.

Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 3 giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Bản chất, nguồn gốc và các hình thức biểu hiện của tính cứu thế trong lịch sử tôn giáo nhân loại và tôn giáo nội sinh Nam Bộ là gì?
  • Hypothesis 1 (H1): Tính cứu thế của tôn giáo nội sinh Nam Bộ không phải là sự sao chép thần học phương Tây hay Phật giáo kinh viện, mà là sản phẩm tất yếu của quá trình dung hợp Tam giáo (Nho - Phật - Lão) gắn với tín ngưỡng dân gian nhằm phản ánh khát vọng giải phóng của người nông dân trước khủng hoảng sinh tồn.
• RQ2: Phương thức tổ chức và đặc điểm thực hành tính cứu thế của Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo mang tính khu biệt nào so với các tôn giáo thế giới?
  • Hypothesis 2 (H2): Tính cứu thế Nam Bộ mang tính thế tục hóa sâu sắc, dịch chuyển trọng tâm từ "cứu rỗi linh hồn ở thế giới bên kia" sang "nhập thế cứu đời hiện thực" thông qua mô hình cày cấy khẩn hoang, trị bệnh cứu người và tinh thần yêu nước kháng Pháp.
• RQ3: Xu hướng biến đổi và giá trị thực tiễn của tính cứu thế trong bối cảnh đương đại đặt ra những yêu cầu gì cho công tác quản lý nhà nước về tôn giáo?
  • Hypothesis 3 (H3): Hoạt động cứu thế đương đại đang chuyển dịch mạnh mẽ sang an sinh xã hội hóa và từ thiện cộng đồng, nhưng tiềm ẩn nguy cơ bị tha hóa thành mê tín dị đoan hoặc bị các thế lực cực đoan lợi dụng nếu thiếu khung chính sách định hướng chuẩn xác.

Khung lý thuyết của công trình được định hình vững chắc dựa trên phép biện chứng duy vật giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, lý luận về sự tha hóa con người (alienation) của Karl Marx, kết hợp lý thuyết phân loại tôn giáo ba bậc của nhà tôn giáo học S. A. Tocarev. Về phạm vi nghiên cứu, luận án khảo sát không gian lịch sử và hiện tại từ cuối thế kỷ XIX đến năm 2021, tập trung điền dã thực địa tại 5 trung tâm tôn giáo trọng điểm: Bửu Sơn Tự (thị xã Tân Châu, An Giang), Đình Thới Sơn (huyện Tịnh Biên, An Giang), Chùa Tam Bửu (thị trấn Ba Chúc, Tri Tôn, An Giang), Tòa Thánh Tây Ninh (tỉnh Tây Ninh) và Chùa An Hòa Tự (huyện Phú Tân, An Giang).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn trong công trình được cấu trúc qua ba luồng học thuật chính:

Luồng thứ nhất: Các nghiên cứu lý luận chung về cứu thế luận và giải thoát luận trong tôn giáo thế giới. C. Coleman Luck (1975) trong tác phẩm Được cứu nghĩa là gì đã phân tích phạm trù cứu chuộc (Salvation) của Kitô giáo dựa trên sự cứu chuộc của Chúa Giêsu trước tội nguyên tổ (original sin). Nghiêm Xuân Hồng (1966) với Biện chứng giải thoát trong tư tưởng Ấn Độ và Doãn Chính (1998, 2008) trong Tư tưởng giải thoát trong triết học Ấn Độ đã làm sáng tỏ cấu trúc của Nghiệp (Karma), Luân hồi (Samsara) và cảnh giới Niết bàn (Nirvana) như một sự tự giải thoát triệt để về mặt nhận thức tâm linh. Nguyễn Thị Toan (2004) đi sâu vào Giải thoát luận Phật giáo, khẳng định tính chất hướng nội và con đường bất bạo động của sự giác ngộ. Hoàng Tâm Xuyên (2012) với 10 tôn giáo lớn trên thế giới và Trương Sĩ Hùng (2017) với Bốn tôn giáo lớn Đông Nam Á đã cung cấp cái nhìn toàn cảnh về sự tiếp biến của các hệ thống tôn giáo lớn khi lan tỏa vào không gian văn hóa Đông Nam Á.

Luồng thứ hai: Các công trình nghiên cứu nguồn gốc và tính chất cứu thế của tôn giáo bản địa Nam Bộ. Trước năm 1975, Vương Kim và Đào Hưng (1953) với Đức Phật Thầy Tây An, Nguyễn Văn Hầu (1956) với Đức Cố Quản hay là cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa đã ghi nhận hành trạng thực hành giáo pháp gắn với khai hoang lập trại ruộng và tinh thần kháng Pháp của các ông đạo. Sau năm 1975, Đặng Nghiêm Vạn và Đặng Thế Đại (1998) trong Về tín ngưỡng tôn giáo Việt Nam hiện nay đã khẳng định đạo Hòa Hảo là một "cao trào mới của Bửu Sơn Kỳ Hương", phản ánh tâm thức yêu nước của nông dân Nam Bộ. Đinh Văn Hạnh (1999) trong Đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa của người Việt Nam và Huỳnh Thị Phương Trang (2008) trong luận án về Đạo Cao Đài hiện nay đã phân tích sâu sắc cấu trúc giáo lý và ảnh hưởng của các giáo phái này đến đời sống tinh thần cư dân địa phương.

Luồng thứ ba: Tranh luận học thuật và định vị nghiên cứu. Trong y văn tồn tại cuộc tranh biện sâu sắc giữa hai quan điểm đối lập:

• Quan điểm thứ nhất (Khuynh hướng tâm lý - tôn giáo thuần túy / Phản ứng tiêu cực): Tiêu biểu như nghiên cứu của Nguyễn Xuân Nghĩa (1985) trên Tạp chí Dân tộc học cho rằng các phong trào tôn giáo cứu thế vùng Đồng bằng sông Cửu Long thực chất chỉ là "sự phản ứng tổng thể của một xã hội nông nghiệp cổ truyền trước sự xâm lăng của đế quốc", mang tính chất ảo tưởng, yếm thế và là hệ quả của sự tan rã cơ cấu xã hội truyền thống.
• Quan điểm thứ hai (Khuynh hướng thích nghi - nhập thế tích cực): Phạm Bích Hợp (2007) và Mai Thanh Hải (2008) nhìn nhận các tôn giáo Nam Bộ như một tổ chức xã hội tự nguyện, một nhu cầu nội sinh đáp ứng việc cố kết cộng đồng và mưu cầu các mục tiêu thế tục của lưu dân thời khẩn hoang.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế về phong trào thiên niên kỷ (Millenarian movements) như phong trào nông dân Samin tại Java (Indonesia) hay phong trào khởi nghĩa Saya San tại Miến Điện (Burma) đầu thế kỷ XX, luận án của Tôn Việt Thảo đã định vị và tạo bước tiến đột phá: chứng minh rằng tôn giáo nội sinh Nam Bộ không dừng lại ở sự phản kháng bộc phát hay ảo tưởng ngày tận thế, mà đã nhanh chóng thể chế hóa "tính cứu thế" thành một hệ thống thực hành thế tục bền vững: mô hình "Học Phật Tu Nhân", "Cư sĩ tại gia", kết hợp triết lý cứu rỗi tâm linh với mô hình hợp tác xã nông nghiệp sơ khai (trại ruộng) và mạng lưới từ thiện xã hội dân sự rộng khắp.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm phong phú sâu sắc các lý thuyết nền tảng:

Thứ nhất, công trình mở rộng học thuyết Mác - Lênin về hình thái ý thức xã hội. Karl Marx từng luận giải trong Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen:

"Sự nghèo nàn của tôn giáo vừa là biểu hiện của sự nghèo nàn hiện thực, vừa là sự phản kháng chống sự nghèo nàn hiện thực ấy. Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, cũng giống như nó là tinh thần của những trật tự không có tinh thần. Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân" (C. Mác và Ph. Ăngghen, 1993, tr. 570).

Luận án chứng minh luận điểm trên trên thực tế Nam Bộ: tôn giáo nội sinh là tiếng thở dài và vũ khí tinh thần của nông dân trước ách áp bức kép (thực dân Pháp và địa chủ phong kiến), nhưng đồng thời phát triển thêm luận điểm: tính cứu thế ở đây không chỉ "ru ngủ" mà còn trở thành ngọn cờ tập hợp lực lượng cách mạng, thúc đẩy các cuộc khởi nghĩa nông dân kiên cường.

Thứ hai, kế thừa và phát triển lý thuyết phân loại tôn giáo của Viện sĩ S. A. Tocarev. Tocarev phân chia lịch sử tôn giáo nhân loại thành 3 hình thức gắn với 3 lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết linh hồn luận (Animism) tương ứng với tín ngưỡng nguyên thủy (Tô tem giáo, Ma thuật giáo, Bái vật giáo, Vật linh giáo);
2. Lý thuyết Đấng sáng thế (Cosmogonic/Creationism) tương ứng với tôn giáo dân tộc (Do Thái giáo sơ kỳ, Thần đạo Shinto, Ấn Độ giáo);
3. Lý thuyết Đấng cứu thế (Soteriological/Messianic) tương ứng với tôn giáo thế giới (Kitô giáo, Phật giáo, Hồi giáo).

Luận án đã tạo ra một sự phát triển lý thuyết sáng tạo khi chứng minh: Các tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ dù chỉ ra đời trong phạm vi địa phương - tộc người, nhưng đã đạt đến cấu trúc nhận thức luận của hình thức "Lý thuyết Đấng cứu thế", dung hợp tinh hoa của các tôn giáo thế giới để kiến tạo hệ thống giáo lý cứu rỗi hoàn chỉnh.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        KHUNG PHÂN TÍCH TÍNH CỨU THẾ NAM BỘ                        |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                                 TỒN TẠI XÃ HỘI                                    |
|   (Môi trường khẩn hoang Tây Nam Bộ + Ách thống trị thực dân Pháp thế kỷ XIX-XX)  |
|                             Ý THỨC XÃ HỘI NỘI SINH                                |
|   (Nhu cầu giải thoát thực tại + Khát vọng độc lập dân tộc & an sinh cộng đồng)   |
|                       TIẾP BIẾN & DUNG HỢP TAM GIÁO                               |
|   Tứ Diệu Đế - Diệt Khổ    Tứ Ân - Đạo làm người   Thần bí - Trị bệnh             |
|                     MÔ HÌNH THỰC HÀNH TÍNH CỨU THẾ                                |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 3 trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết Tha hóa và Giải phóng con người của Karl Marx trong Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844:

   "Sự xóa bỏ một cách tích cực chế độ tư hữu với tính cách là sự khẳng định sinh hoạt của con người là sự xóa bỏ một cách tích cực mọi sự tha hóa, nghĩa là việc con người từ tôn giáo, gia đình, nhà nước, v.v. quay trở về tồn tại con người, nghĩa là tồn tại xã hội của mình" (C. Mác và Ph. Ăngghen, tr. 168).

2. Lý thuyết Cứu độ luận Phật giáo: Cứu thế được giải cấu trúc từ Từ điển Phật học của Đoàn Trung Còn (2011, tr. 274-275): cứu vớt thể xác khỏi tai nạn (đao binh, bệnh tật) và dùng trí tuệ cứu thoát tâm thức khỏi lầm lạc tham - sân - si để đạt Niết bàn.
3. Lý thuyết Thế tục hóa (Secularization) và Thích nghi văn hóa: Sự thích nghi của tôn giáo ngoại nhập vào tâm thức nông dân vùng sông nước Nam Bộ qua phương châm tối giản hóa nghi thức, thờ cúng tấm vải trần điều (Bửu Sơn Kỳ Hương) thay cho tượng cốt rườm rà.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: tập trung vào các tôn giáo sinh ra từ đất Nam Bộ chịu ảnh hưởng sâu sắc của truyền thống Phật giáo Bửu Sơn Kỳ Hương, loại trừ các hệ phái thuần túy ngoại lai chưa trải qua bản địa hóa hoàn toàn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Công trình áp dụng lập trường nhận thức luận duy vật biện chứng và hiện thực phê phán (critical realism), khẳng định hiện tượng tâm linh tôn giáo là sự phản ánh khách quan của điều kiện lịch sử - kinh tế xã hội cụ thể. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) kết hợp giữa nghiên cứu văn bản thần học/giáo lý (textual analysis) với nghiên cứu lịch sử phong trào xã hội và điền dã dân tộc học tôn giáo hiện đại.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu triển khai nghiêm cẩn qua 3 bước:

1. Thu thập và phân tích tài liệu thứ cấp: Phân tích các sấm giảng, kinh sách gốc như Sấm giảng khuyên người tu niệm của Huỳnh Phú Sổ, giáo lý Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ, văn bản của đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa và Bửu Sơn Kỳ Hương; đối chiếu với các tư liệu lưu trữ thời Pháp thuộc và các công trình nghiên cứu tôn giáo học tại Việt Nam từ năm 1953 đến 2020.
2. Phương pháp Điền dã thực địa (Fieldwork Ethnography): Tác giả trực tiếp khảo sát, phỏng vấn sâu và quan sát tham dự tại 5 thánh địa tôn giáo trọng điểm ở Tây Nam Bộ và Đông Nam Bộ:
   • Bửu Sơn Tự (xã Vĩnh Xương, thị xã Tân Châu, tỉnh An Giang);
   • Đình Thới Sơn (huyện Tịnh Biên, tỉnh An Giang);
   • Chùa Tam Bửu (thị trấn Ba Chúc, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang);
   • Tòa Thánh Tây Ninh (phạm vi Tòa Thánh và các họ đạo tại Tây Ninh);
   • Chùa An Hòa Tự (thị trấn Phú Mỹ, huyện Phú Tân, tỉnh An Giang).
3. Tam giác đạc dữ liệu (Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa tài liệu thành văn (kinh điển), tài liệu lịch sử lưu trữ của chính quyền địa phương và thực tiễn sinh hoạt tôn giáo, hoạt động an sinh xã hội thực tế của chức sắc, tín đồ.

Data và phân tích

Dữ liệu định tính được phân tích bằng phương pháp logic và lịch sử, diễn dịch và quy nạp. Phân tích văn bản làm rõ sự biến đổi cấu trúc khái niệm "cứu thế" qua các thời kỳ:

• Giai đoạn 1849 - 1945: Tính cứu thế biểu hiện qua "Trị bệnh - Thuyết pháp - Khẩn hoang - Kháng chiến".
• Giai đoạn 1945 - 1975: Sự phân hóa chính trị phức tạp của các giáo phái dưới tác động của chiến tranh và các thế lực ngoại bang.
• Giai đoạn 1975 - 2021: Tính cứu thế chuyển hóa thành các mô hình xã hội hóa y tế, giáo dục, từ thiện (bếp ăn từ thiện tại bệnh viện, xây cầu nông thôn, làm đường, cất nhà tình thương, cấp xe chuyển viện miễn phí, thành lập các phòng thuốc nam châm cứu từ thiện).

Tính nhất quán và độ tin cậy của dữ liệu được đảm bảo thông qua việc đối chiếu trực tiếp giữa các báo cáo tổng kết Phật sự của Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo, Hội đồng Chưởng quản Cao Đài với số liệu thống kê kinh tế - xã hội của Ban Tôn giáo Chính phủ và chính quyền các tỉnh An Giang, Đồng Tháp, Tây Ninh.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, tính cứu thế của tôn giáo nội sinh Nam Bộ là sự dung hợp độc đáo giữa thuyết Cánh chung (Eschatology) và Đạo đức học thế tục. Giáo lý các tôn giáo Nam Bộ đều xây dựng niềm tin mãnh liệt vào thời kỳ Mạt pháp, Mạt kiếp (Hạ ngươn), tin vào ngày phán xét tại "Hội Long Hoa". Tuy nhiên, thay vì rơi vào bi quan yếm thế hay chạy trốn thực tại, giáo lý này lại biến thành động lực hối thúc con người phải tích cực tu nhân tích đức, thực hành việc thiện ngay lập tức để kịp kỳ tuyển chọn của Trời Phật.

Thứ tư, xác lập mô hình "Cư sĩ tại gia" và đạo lý "Học Phật Tu Nhân" thay thế cho mô hình xuất gia khổ hạnh kinh viện. Đoàn Minh Huyên (Đức Phật Thầy Tây An), Ngô Lợi (Đức Bổn Sư), Huỳnh Phú Sổ (Đức Thầy) đều chủ trương người tu hành không cần cạo đầu, không ly gia cắt ái, không cần xây dựng chùa chiền đồ sộ, mà vừa canh tác ruộng đồng, vừa phụng sự xã hội, báo đáp "Tứ đại trọng ân" (Ân tổ tiên cha mẹ, Ân đất nước, Ân tam bảo, Ân đồng bào nhân loại).

Thứ ba, sự chuyển hóa biện chứng từ mô hình "Trại ruộng khẩn hoang" lịch sử sang mạng lưới "An sinh xã hội hóa" đương đại. Nghiên cứu chỉ ra rằng các trại ruộng xưa kia tại Thới Sơn, Láng Linh (Bảy Thưa) vừa là căn cứ sản xuất tự túc, vừa là căn cứ kháng chiến, nay đã chuyển hóa thành mạng lưới an sinh xã hội rộng lớn: hàng triệu suất cơm miễn phí tại các bếp ăn bệnh viện, hàng ngàn cây cầu bê tông nông thôn, hàng vạn căn nhà đại đoàn kết do tín đồ Phật giáo Hòa Hảo và Cao Đài đóng góp kinh phí và ngày công lao động.

Thứ tư, nhận diện sắc bén những mâu thuẫn nội tại và mặt tiêu cực của tính cứu thế. Luận án không né tránh mà phân tích thẳng thắn các biểu hiện tiêu cực: hiện tượng sùng bái cá nhân người sáng lập đến mức thần thánh hóa cực đoan; nguy cơ nảy sinh tư tưởng ỷ lại vào cứu trợ xã hội trong một bộ phận dân cư; tàn dư mê tín dị đoan (tin vào ngày tận thế hoang đường); hiện tượng một số phần tử xấu lợi dụng danh nghĩa từ thiện tôn giáo để trục lợi cá nhân, hoặc bị các tổ chức phản động lưu vong lôi kéo phục vụ mưu đồ chính trị gây chia rẽ lương giáo.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung cho lý luận tôn giáo học Mác-xít luận điểm: Trong những điều kiện lịch sử cụ thể, yếu tố cứu thế của tôn giáo bản địa có thể trở thành hạt nhân liên kết giai cấp nông dân và thúc đẩy phong trào yêu nước giải phóng dân tộc.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập mô hình phân tích liên ngành giữa Triết học duy vật lịch sử - Tôn giáo học - Xã hội học văn hóa trong việc tiếp cận các hiện tượng tôn giáo mới (New Religious Movements) tại các vùng biên cương đa văn hóa.
• Về mặt chính sách quản lý nhà nước: Đề xuất các nhóm giải pháp mang tính chiến lược:
  1. Hoàn thiện khung pháp lý: Thực hiện nhất quán Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo, tạo hành lang pháp lý minh bạch cho các tôn giáo nội sinh phát huy nguồn lực từ thiện - an sinh xã hội.
  2. Chủ động phòng ngừa an ninh phi truyền thống: Nâng cao cảnh giác, đấu tranh kiên quyết chống các hành vi lợi dụng tín ngưỡng cứu thế để tuyên truyền tà đạo, kích động ly khai dân tộc, gây mất ổn định an ninh chính trị.
  3. Tuyên truyền, giáo dục và nâng cao dân trí: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền khoa học, xóa bỏ tư tưởng mê tín ngày tận thế, định hướng tín đồ thực hiện phương châm "tốt đời, đẹp đạo", đồng hành cùng sự nghiệp đại đoàn kết toàn dân tộc.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

• Giới hạn về địa bàn: Tập trung chủ yếu vào vùng Tây Nam Bộ (An Giang, Đồng Tháp) và Đông Nam Bộ (Tây Ninh), chưa mở rộng khảo sát so sánh sâu với các phong trào tôn giáo nội sinh ở miền Trung và miền Bắc Việt Nam.
• Giới hạn về phương pháp lượng hóa: Do tính chất của một luận án triết học chuyên ngành CNDVBC & CNDVLS, công trình chủ yếu sử dụng phương pháp phân tích định tính, diễn giải triết học và dữ liệu điền dã mô tả, chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng hoặc phân tích cấu trúc tuyến tính (SEM) để lượng hóa chính xác mức độ đóng góp kinh tế của các nguồn lực từ thiện tôn giáo.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

1. Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia giữa tôn giáo nội sinh Nam Bộ với các phong trào cứu thế/thiên niên kỷ tại khu vực Đông Nam Á lục địa (Thái Lan, Campuchia, Lào).
2. Ứng dụng phương pháp xã hội học định lượng để khảo sát sự biến đổi căn tính tôn giáo và mức độ thực hành tính cứu thế của thế hệ tín đồ trẻ (Gen Z) trong bối cảnh kỷ nguyên số và không gian mạng.
3. Nghiên cứu sự lan tỏa và biến đổi của Đạo Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo trong cộng đồng người Việt ở hải ngoại (Hoa Kỳ, Úc, Canada).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp một nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực, có hệ thống cho công tác nghiên cứu và giảng dạy triết học tôn giáo, tôn giáo học, lịch sử tư tưởng Việt Nam tại các học viện, viện nghiên cứu và trường đại học trên toàn quốc.
• Ảnh hưởng chính sách: Là tài liệu tham khảo giá trị cho Ban Tôn giáo Chính phủ, Ban Dân vận Trung ương, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố phía Nam trong việc hoạch định chính sách tôn giáo, phát huy mặt tích cực của đạo đức tôn giáo vào công cuộc xây dựng nông thôn mới.
• Tác động xã hội: Định hướng nhận thức đúng đắn cho cộng đồng tín đồ, giúp loại bỏ các hủ tục mê tín dị đoan, nâng cao ý thức tự lực vươn lên trong phát triển kinh tế gia đình thay vì tâm lý ỷ lại vào sự cứu rỗi thần bí.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận một khung lý thuyết duy vật lịch sử mẫu mực trong việc giải phẫu các hiện tượng tôn giáo bản địa phức tạp.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách và Quản lý Tôn giáo: Nắm bắt bản chất vận động, phân loại đúng đắn nhu cầu tâm linh chính đáng của quần chúng với các hoạt động lợi dụng tôn giáo.
• Tổ chức Tôn giáo (Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo, Hội đồng Cao Đài): Nhìn nhận rõ nét những giá trị tinh hoa để tiếp tục phát huy và những hạn chế nội tại cần chấn chỉnh trong sinh hoạt giáo hội.
• Cộng đồng Xã hội: Thấu hiểu sâu sắc bản sắc văn hóa tâm linh của vùng đất Nam Bộ, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã phát triển lý thuyết nào? Trả lời: Luận án đã mở rộng lý thuyết về các hình thức tôn giáo của S. A. Tocarev và lý thuyết về hình thái ý thức xã hội của Karl Marx bằng cách chứng minh rằng: Các tôn giáo nội sinh Nam Bộ đã thực hiện một bước chuyển hóa lịch sử độc nhất vô nhị – chuyển hóa "Lý thuyết Đấng cứu thế" vốn mang tính siêu hình, hướng vọng thế giới bên kia của các tôn giáo lớn thành một học thuyết "Nhập thế cứu đời" mang tính hành động thế tục, gắn chặt với công cuộc khẩn hoang và giải phóng dân tộc của nông dân Nam Bộ.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? Trả lời: Khác biệt với cách tiếp cận lịch sử sự kiện của Nguyễn Văn Hầu (1956) hay góc nhìn tâm lý học tộc người của Phạm Bích Hợp (2007), công trình đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp luận Duy vật biện chứng & Duy vật lịch sử với phương pháp điền dã dân tộc học tôn giáo tại 5 địa bàn trọng điểm (An Giang, Tây Ninh), tạo nên sự đối thoại chặt chẽ giữa lý luận triết học và dữ liệu thực chứng sống động.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất được chứng minh từ dữ liệu thực tế? Trả lời: Đó là tính chất nghịch lý biện chứng của thuyết Cánh chung: niềm tin về ngày tận thế và sự hủy diệt của thời kỳ Hạ ngươn không dẫn dắt tín đồ Nam Bộ đến sự buông xuôi, tuyệt vọng hay cuồng tín tự sát, mà ngược lại, trở thành động lực nội tâm thôi thúc họ cày cấy hăng say, thành lập các trại ruộng, tích cực chữa bệnh cứu người và xung phong ra chiến trường đánh giặc để tích lũy công đức cho "Hội Long Hoa".

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng / kiểm chứng nghiên cứu (Replication protocol) không? Trả lời: Có. Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa rõ ràng qua khung phân tích 4 bước: (1) Khảo sát điều kiện kinh tế - xã hội thời điểm ra đời giáo phái; (2) Phân tích cấu trúc giáo lý và biểu hiện của Đấng cứu thế trong kinh điển; (3) Khảo sát mô hình tổ chức và hành vi nhập thế thực tế tại địa bàn điền dã; (4) Đánh giá giá trị - hạn chế và đề xuất giải pháp chính sách. Quy trình này hoàn toàn có thể áp dụng để nghiên cứu các hiện tượng tôn giáo mới khác tại Việt Nam.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Mở rộng khung phân tích sang nghiên cứu chuyển đổi số trong tôn giáo (Digital Religion), đo lường tác động của mạng xã hội đối với sự biến đổi giáo lý cứu thế của Phật giáo Hòa Hảo và Cao Đài, đồng thời tiến hành nghiên cứu so sánh quốc tế về các phong trào cứu thế bản địa giữa lưu vực sông Mê Kông và lưu vực sông Chao Phraya (Thái Lan).

Kết luận

1. Khái quát hóa thành công phạm trù "tính cứu thế" trong tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ dưới góc độ triết học duy vật lịch sử, lấp đầy khoảng trống lý luận về tôn giáo bản địa Việt Nam.
2. Chứng minh nguồn gốc hình thành tính cứu thế bắt nguồn từ điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của vùng đất mới và mâu thuẫn giai cấp, dân tộc gay gắt trong xã hội thuộc địa nửa phong kiến.
3. Làm sáng tỏ bản chất dung hợp Tam giáo (Nho - Phật - Lão) và tín ngưỡng dân gian, định hình nên triết lý "Học Phật Tu Nhân" và lối tu hành "Cư sĩ tại gia" độc đáo.
4. Nhận diện chuẩn xác sự chuyển dịch của tính cứu thế đương đại sang các hoạt động an sinh xã hội, y tế, giáo dục và từ thiện cộng đồng.
5. Chỉ ra toàn diện cả mặt giá trị nhân văn lẫn những hạn chế bất cập (mê tín, sùng bái cá nhân, nguy cơ bị lợi dụng chính trị).
6. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ, khoa học nhằm định hướng các tôn giáo nội sinh Nam Bộ phát triển lành mạnh, đóng góp tích cực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. T n ấp t ết luận án Tôn giáo là một trong những vấn đề phức tạp và nhạy cảm. Trong những năm gần đây, ở Việt Nam tôn giáo luôn bị các thế lực thù địch tìm mọi cách lợi dụng, phục vụ chiêu bài khoác áo “nhân quyền, dân chủ, tôn giáo”. Cùng với đó, việc truyền đạo trái phép do các tổ chức phản động từ nƣớc ngoài khiến cho tình hình tôn giáo có những diễn biến phức tạp.

Trong nƣớc, hoạt động tôn giáo của một số tín đồ, chức sắc ở một số nơi chƣa đúng theo pháp luật nhƣ: Tổ chức sinh hoạt tôn giáo, in ấn, xuất nhập, lƣu hành kinh sách, sử dụng đất đai, xây dựng cơ sở thờ tự và huy động quá lớn sức dân, không đúng quy định của pháp luật; một số ngƣời còn lợi dụng nơi thờ tự tôn giáo để hành nghề mê tín. Không những thế vẫn còn tình trạng truyền đạo trái phép và lợi dụng tín ngƣỡng tôn giáo tiến hành các hoạt động gây phƣơng hại đến lợi ích quốc gia, dân tộc, trái với mục đích của tôn giáo và thu lợi cá nhân. Một số nhà hoạt động tôn giáo trong lĩnh vực lý luận và thực tiễn lại không am hiểu tôn giáo. Thực tiễn cho thấy những xung đột về tôn giáo nếu giải quyết không khéo léo sẽ dẫn đến xung đột về chính trị, xung đột dân tộc.

Chính vì vậy, nâng cao nhận thức lý luận về công tác tôn giáo, cũng nhƣ không ngừng đổi mới công tác tôn giáo cho phù hợp với thực tiễn đất nƣớc luôn là yêu cầu cấp bách hiện nay. Tôn giáo là một trong những hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội. Bất kỳ tôn giáo nào cũng chịu sự chi phối bởi những biến đổi của đời sống xã hội. Với tính độc lập tƣơng đối của mình, tôn giáo cũng tác động mạnh mẽ trở lại đời sống xã hội.

Do đó không thể phủ nhận vai trò của tôn giáo đối với đời sống tinh thần của xã hội, bóng dáng của tôn giáo vẫn tồn tại xuyên suốt trong những thăng trầm của lịch sử nhân loại. Nam Bộ là khu vực phía Nam của Tổ quốc. Sự đa dạng, phong phú của điều kiện tự nhiên, sự giao lƣu giữa các vùng miền chi phối ảnh hƣởng đến vùng đất mới này tạo nên diện mạo văn hóa hết sức đặc sắc ở Nam Bộ – “đa dân tộc, đa tôn giáo”. Các tôn giáo nội 2 sinh ở Nam Bộ sớm hình thành và lan rộng nhƣ đạo Bửu Sơn Kỳ Hƣơng, đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa, đạo Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo… Sức sống qua các dòng tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ là những giá trị nhân văn chứa đựng trong từng nội dung giáo lý, tạo nên nét đặc trƣng của các dòng tôn giáo, ở thái độ hành xử và tính chất nhập thế cứu đời.

Giáo lý qua các dòng tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ thực chất là sự kế thừa, dung hợp tƣ tƣởng của Nho – Phật – Lão, trải qua quá trình tiếp biến lâu dài, hòa nhập với truyền thống văn hóa bản địa tạo nên diện mạo tôn giáo đặc sắc của địa phƣơng. Trong đó, tính chất cứu thế là yếu tố có sức lôi cuốn mạnh mẽ các tín đồ qua từng thời kỳ. Tính cứu thế là một trong những đặc trƣng của tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ, hình thành gắn liền với từng giai đoạn lịch sử nhất định, ở từng thời điểm nhất định thể hiện tính chất cứu đời, hƣớng thiện – nhân tố tích cực thôi thúc tín đồ tham gia sâu rộng và có sức lan toả mạnh mẽ góp phần vào công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, tính chất cứu thế vẫn tạo nên chất keo bền chặt, gắn kết một bộ phận nông dân Nam Bộ với nhau thành một cộng đồng ngƣời cùng chung tín ngƣỡng.

Tính chất cứu thế của tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ hòa nhập với truyền thống yêu nƣớc của dân tộc Việt Nam tạo nên những nét chung, nằm trong xu hƣớng chung của đất nƣớc đồng thời chứa đựng những nét hết sức đặc thù mang bản sắc tâm linh tôn giáo. Sự ra đời của tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ mang lại luồng gió mới, cứu rỗi, giải thoát con ngƣời khỏi nỗi đau, tuyệt vọng; nâng đỡ, dìu dắt con ngƣời tìm đến sự thăng hoa trong tâm linh, tôn giáo. Do đó, các tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ có những ảnh hƣởng mạnh mẽ đến tín ngƣỡng tôn giáo của một bộ phận nông dân Nam Bộ và những giá trị nhân văn trong tôn giáo cũng góp phần điều chỉnh hành vi của tín đồ, giúp họ hƣớng thiện, sống tốt đời, đẹp đạo…Bên cạnh mặt giá trị, tính chất cứu thế của tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ còn nảy sinh những mặt bất cập nhƣ sự sùng bái cá nhân, tuyệt đối hoá vai trò của những ngƣời sáng lập tôn giáo, xu hƣớng phân hoá tôn giáo, gây chia rẽ 3 mất đoàn kết trong nội bộ các giáo dân dẫn đến sự phân hoá, xung đột tôn giáo, ảnh hƣởng đến cục diện chính trị trong nƣớc. Các tín đồ cực đoan có những hành động chống phá Nhà nƣớc, bị các thế lực thù địch trong và ngoài nƣớc lôi kéo gây chia rẽ lƣơng giáo…Đồng thời, nảy sinh xu hƣớng lợi dụng các hoạt động từ thiện xã hội để trục lợi, vun vén lợi ích cá nhân.

Xu hƣớng mê tín dị đoan, niềm tin vào ngày tận thế, quan niệm sống gởi thác về, hay xu hƣớng trông chờ, ỷ lại vào các hoạt động cứu trợ xã hội trong một số bộ phận tín đồ đã làm hạn chế ý chí phấn đấu vƣơn lên cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của bà con tín đồ. Chính vì vậy, việc nghiên cứu, làm sáng tỏ tính cứu thế qua các dòng tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ tiêu biểu nhƣ Bửu Sơn Kỳ Hƣơng, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo có ý nghĩa hết sức quan trọng về mặt lý luận và thực tiễn: Về mặt lý luận, thông qua việc nghiên cứu, giúp chúng ta hiểu rõ hơn vị trí, vai trò và những đóng góp nhất định của tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ đối với đời sống xã hội và con ngƣời Nam Bộ, từ đó xây dựng thái độ ứng xử một cách khách quan, khoa học đối với các tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ, thể hiện sự trân trọng những giá trị văn hóa của một dòng tôn giáo, mặt khác góp phần tìm ra nguyên nhân tạo nên sức sống bền vững cho các tôn giáo nội sinh vùng Nam Bộ, thấy đƣợc những giá trị và bất cập trong tính cứu thế của tôn giáo Nam Bộ làm cơ sở cho các nhà nghiên cứu tôn giáo đi sâu nghiên cứu đặc điểm của tôn giáo vùng Nam Bộ nói riêng và cả nƣớc nói chung. Về mặt thực tiễn, thông qua việc nghiên cứu, luận án sẽ là nguồn tài liệu bổ ích giúp cho cơ quan Đảng và chính quyền địa phƣơng vùng Nam Bộ tham khảo, đề ra chủ trƣơng, chính sách trong công tác tôn giáo vùng Nam Bộ; đồng thời làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy triết học, và tôn giáo học, cụ thể các chuyên đề về tôn giáo vùng Nam Bộ. Do vậy, tác giả chọn vấn đề Tôn giáo nội sinh mang tính cứu thế vùng Nam Bộ làm luận án tiến sĩ chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử nhằm cung cấp một phần tƣ liệu cho những ai quan tâm đến đề tài, đồng thời cũng mong 4 muốn đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn làm cơ sở cho việc giải quyết những vấn đề đang đặt ra trong công tác tôn giáo ở Nam Bộ hiện nay.

Tổn qu n t n n n n ứu Tôn giáo là một trong những hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội. Với tƣ cách là một hiện tƣợng xã hội, tôn giáo luôn có những ảnh hƣởng nhất định đến đời sống văn hóa, đạo đức, tâm linh và cả tƣ tƣởng chính trị của nhiều cộng đồng ngƣời trên toàn thế giới. Trong quá trình phát triển, lan truyền trên bình diện thế giới, tôn giáo không chỉ đơn thuần truyền tải niềm tin của con ngƣời, mà còn thực hiện vai trò, chức năng cứu thế trong từng giai đoạn lịch sử nhất định, qua đó góp phần giúp cộng đồng tín đồ nỗ lực vƣơn lên, làm chủ bản thân, điều chỉnh hành vi, đạo đức, lối sống cho phù hợp với xu thế phát triển của xã hội. Do nội dung, tính chất và đặc biệt với tính thiết thực của nó, tôn giáo nói chung, và tôn giáo nội sinh mang tính cứu thế vùng Nam Bộ nói riêng đã thu hút sự quan tâm, nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nƣớc với các công trình phong phú khác nhau: 2.

Nhóm các ôn tr n n n ứu lý luận un về t n ứu t ế trong tôn giáo và đặ đ ểm t n ứu t ế tôn áo Các công trình nghiên cứu về tính cứu thế của tôn giáo chƣa nhiều. Nội dung của tính cứu thế trong tôn giáo đƣợc xuất hiện rải rác trong các ấn phẩm của đạo. Chẳng hạn nhƣ trƣớc năm 975, tính cứu thế trong tôn giáo đƣợc tác giả C.Coleman Luck trình bày trong tác phẩm c cứu nghĩa là g , do Học viện Moody phát hành. Trong tác phẩm này, xuất phát từ giáo lý của Kitô giáo, tác giả đi sâu luận giải các vấn đề nhƣ: Sự cứu rỗi nghĩa là gì Tại sao sự cứu rỗi lại cần thiết Quá khứ, hiện tại và tƣơng lai của những ngƣời đƣợc cứu ra sao i là Cứu Chúa.

Thông qua tác phẩm này, tác giả phần nào cung cấp quan niệm của Kitô giáo về cứu thế. Nguyên nhân vì sao phải thực hiện công cuộc cứu thế Và con ngƣời làm gì để có thể nhận đƣợc ân sủng cứu thế của Chúa Giêsu Trên cơ cở kế thừa khái niệm cứu rỗi, nguyên nhân, nội dung, mục đích của sự cứu rỗi trong quan niệm của Kitô giáo, tác giả luận án đi vào 5 làm rõ quan niệm cứu thế của Kitô giáo, từ đó làm cơ sở cho việc rút ra khái niệm cứu thế và tính cứu thế trong tôn giáo. Tác phẩm Biện Chứng Giải Thoát Trong Tƣ Tƣởng Ấn Độ của tác giả Nghiêm Xuân Hồng do nhà xuất bản Quan Điểm, Sài Gòn phát hành năm 966. Tác phẩm phác hoạ những nét chính trong tƣ tƣởng biện chứng giải thoát của các giáo lý Ấn Độ.

Tác phẩm phân tích nguyên nhân của nỗi khổ chúng sinh, chỉ ra con đƣờng, biện pháp để giải thoát chúng sinh khỏi nỗi khổ, đạt tới trạng thái niết bàn, tịch tịnh, tịch diệt.