đặt vấn đề nghiên cứu chính sách, luật pháp về tôn giáo một cách có hệ thống, đầy đủ, cập nhật và toàn diện. Để góp phần triển khai, thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 BCHTW Đảng khóa IX “Tổng kết việc thực hiện các chỉ thị, nghị quyết của Đảng về công 15 luan an tác tôn giáo, tăng cƣờng nghiên cứu cơ bản, tổng kết thực tiễn, góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho việc thực hiện các chủ trƣơng, chính sách trƣớc mắt và lâu dài đối với tôn giáo”, trên cơ sở kết quả nghiên cứu đề tài cấp Bộ “55 năm đường lối chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam (1945-2000)”, Viện Nghiên cứu Tôn giáo đã cho xuất bản cuốn Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam, lý luận và thực tiễn (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2005). Cuốn sách đã hệ thống lại những đƣờng nét chủ yếu của vấn đề lý luận và thực tiễn trong công tác tôn giáo của Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam, trong đó nghiêng về lịch sử nhận thức của Đảng, Nhà nƣớc về tôn giáo và những phác họa đầu tiên về tiến trình đó, chủ yếu là giai đoạn từ 1945 đến 2005. Một số vấn đề thiết yếu của chính sách tôn giáo, nhất là ở phƣơng diện quản lý nhà nƣớc, nhƣ: mô hình thể chế thế tục, các nguyên tắc cơ bản khi giải quyết vấn đề tôn giáo, vấn đề xây dựng hệ thống luật pháp về tôn giáo và thực thi chính sách tôn giáo,.
đã đƣợc bàn đến. Tuy nhiên, chính sách, luật pháp về tôn giáo chƣa phải là đối tƣợng nghiên cứu chủ yếu của công trình này. Những vấn đề lý luận về chính sách, luật pháp về tôn giáo vẫn chƣa đƣợc đề cập đến. Trong những năm gần đây, nhất là sau khi Pháp lệnh Tín ngƣỡng, tôn giáo đƣợc thực thi và các văn bản dƣới luật có liên quan đƣợc bổ sung, các công trình có tính lý luận, tổng kết từng chặng đường thực hiện chính sách, luật pháp về tôn giáo đã xuất hiện nhiều hơn và có những bƣớc tiến mới.
Trong các công trình tiêu biểu của mình nhƣ cuốn Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam (Nxb Tôn giáo, 2007; tái bản 2011) và cuốn Tôn giáo - Quan điểm, chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện nay (Nxb Chính trị- Hành chính, Hà Nội, 2009), Nguyễn Đức Lữ đã tập trung chủ yếu vào các vấn đề tôn giáo ở thời kỳ đổi mới nhƣ: lý luận về tôn giáo; tình hình tôn giáo thế giới và Việt Nam; quan điểm và chính sách của Đảng, Nhà nƣớc đối với tôn giáo trong tiến trình cách mạng Việt Nam. Tác giả đã bám sát văn kiện của các kỳ Đại hội Đảng, bình luận và minh hoạ bằng dữ liệu thực tiễn, đồng thời gợi mở những vấn đề cần trao đổi thêm. Trong cuốn Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam, ở lần tái bản năm 2011, ngƣời đọc có thể nhận thấy tác 16 luan an giả đã có sự điều chỉnh, bổ sung những nhận định mới, những dữ liệu mang tính hệ thống, phát triển, linh hoạt và toàn diện hơn trong nhận thức và góc nhìn về tôn giáo của chủ nghĩa Mác- Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, Nhà nƣớc về chính sách tôn giáo. Ở chƣơng 4 cuốn Tôn giáo - Quan điểm, chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện nay, tác giả cũng đã bàn và gợi ra những vấn đề trong “quản lý nhà nƣớc đối với tôn giáo”, một chủ đề lâu nay ít đƣợc trao đổi.
Từ góc nhìn khác, với những điểm tƣơng đồng, trong cuốn Quan điểm đường lối của Đảng về tôn giáo và những vấn đề tôn giáo ở Việt Nam hiện nay (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2012), Nguyễn Hồng Dƣơng đã giới thiệu quan điểm, đƣờng lối chính sách tôn giáo với nét riêng khi gắn với thực tiễn đời sống tôn giáo, phác họa bức tranh tôn giáo ở Việt Nam, phân tích kinh nghiệm giải quyết vấn đề tôn giáo ở một số nƣớc và đề xuất một số khuyến nghị đối với công tác tôn giáo ở nƣớc ta hiện nay. Đầu năm 2013, đề tài khoa học cấp Bộ thuộc chƣơng trình “Cơ sở khoa học tiếp tục đổi mới chính sách tôn giáo trong quá trình phát triển nhanh và bền vững đất nước giai đoạn 2011- 2020” do Nguyễn Hồng Dƣơng thực hiện đã đƣợc nghiệm thu. Trong công trình này tác giả tập trung vào 3 vấn đề chính và có những thông tin, bàn luận sâu về tiến trình hình thành quan điểm, chủ trƣơng, chính sách của Đảng về tôn giáo, tín ngƣỡng; những kinh nghiệm của công tác tôn giáo của Đảng; chủ trƣơng chính sách của Đảng trong thời gian tới đối với công tác tôn giáo. Trong công trình Công tác tôn giáo- Từ quan điểm Mác- Lênin đến thực tiễn Việt Nam (Nxb Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2012) Ngô Hữu Thảo đã trình bày một cách có hệ thống quan điểm của các nhà kinh điển Mác - Lênin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về công tác tôn giáo cũng nhƣ công tác tôn giáo của hệ thống chính trị và một số vấn đề đặt ra hiện nay.
Tuy nhiên, tác giả chủ yếu mới chú ý đến vấn đề công tác tôn giáo từ góc độ của nhà nghiên cứu. Với đề tài trọng điểm của Đại học Quốc gia Hà Nội“Chính sách tôn giáo ở nước ta hiện nay - Lý luận và thực tiễn” (2013) Đỗ Quang Hƣng đã có một công trình tổng kết thực tiễn đời sống tôn giáo và thực hiện chính sách tôn giáo ở nƣớc ta 17 luan an trong thời kỳ đổi mới. Ngoài những vấn đề thuộc khung lý thuyết cơ bản, trong công trình này tác giả đã trình bày toàn cảnh đời sống tôn giáo Việt Nam hiện nay, làm rõ những vấn đề đặt ra trong mối quan hệ Nhà nƣớc và các giáo hội; khảo sát, đánh giá bƣớc tiến của chính sách tôn giáo trong thời kỳ đổi mới để đi đến những vấn đề đặt ra cần tiếp tục đổi mới, hoàn thiện chính sách tôn giáo. Mặc dù đây là một công trình lớn, song những vấn đề về luật pháp về tôn giáo mới đƣợc đề cập đến một cách khái quát hoặc chỉ đi sâu vào những nội dung mà tác giả quan tâm.
Một số vấn đề về tôn giáo và nhà nƣớc pháp quyền, vấn đề các hội dân sự, trong đó có hội đoàn tôn giáo và các nội dung liên quan đến công cụ quản lý xã hội là luật pháp còn để ngỏ, mang tính gợi mở. Ngoài ra, còn một số công trình khác giới thiệu về các tôn giáo trên thế giới có tác động đến tôn giáo, nhận thức về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam, cũng đã đƣợc tham khảo. Chẳng hạn nhƣ: cuốn Một số tôn giáo ở Việt Nam của Nguyễn Thanh Xuân, (Nxb Tôn giáo, Hà Nội, 2007); Đề tài khoa học cấp Bộ của Nguyễn Mạnh Cƣờng Bối cảnh mới về tôn giáo quốc tế và khu vực tác động đến tôn giáo Việt Nam (năm 2010); Sách tham khảo Tôn giáo với đời sống chính trị - xã hội ở một số nước trên thế giới của Nguyễn Văn Dũng, (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2012),. Trong gần mƣời năm qua, nhiều Hội thảo khoa học liên quan trực tiếp đến đề tài luận án cũng đã đƣợc tổ chức.
Hội thảo "Bước đầu trao đổi: Tôn giáo và pháp quyền ở Đông Nam Á", năm 2006, với sự tham dự của hơn 60 học giả từ 12 quốc gia châu Á, châu Âu và châu Mỹ. Các đại biểu tham dự đã trao đổi nhiều vấn đề bổ ích liên quan đến tôn giáo từng nƣớc và khu vực, sự biến đổi và bối cảnh hiện nay của luật pháp về tôn giáo ở Đông Nam Á, xác định các bƣớc tiếp cận so sánh về điều chỉnh tôn giáo thông qua pháp quyền, chia sẻ kinh nghiệm của các nƣớc. Hội thảo “Tôn giáo và pháp quyền ở Đông Nam Á”, năm 2007 tập trung thảo luận về các chủ đề then chốt đã đƣợc nêu ra tại Hội thảo năm 2006 nhƣ so sánh các mô hình quan hệ nhà nƣớc - giáo hội; vấn đề pháp nhân tôn giáo; tình hình và tiến triển của luật pháp về tôn giáo ở Đông Nam Á. Ngoài ra, Hội thảo còn đề cập đến những vấn đề mới và thời sự hơn nhƣ: tôn giáo và an ninh nhà nƣớc; các 18 luan an vấn đề thuế, tài chính liên quan đến hoạt động tôn giáo; hoạt động của các tổ chức tôn giáo nƣớc ngoài tại Đông Nam Á; vấn đề tôn giáo và giáo dục;… Tại Hội thảo, tham luận của các học giả Việt Nam nêu ra những khó khăn và thách thức của việc quản lý nhà nƣớc về hoạt động tôn giáo hiện nay.
Tham luận của các học giả quốc tế nhấn mạnh những nỗ lực tìm kiếm mô hình quan hệ nhà nƣớc - giáo hội thích hợp ở Châu Âu, việc quản lý hoạt động từ thiện của các nhóm tôn giáo ở Mỹ, tham luận của các học giả từ các nƣớc Đông Nam Á nhƣ Singapore, Phillipines, Thái Lan, Malaysia nêu ra những kinh nghiệm thực tế khi nhà nƣớc phải mau chóng giải quyết các vấn đề liên quan đến tôn giáo trên phƣơng diện pháp luật. Hội thảo Tôn giáo và pháp quyền ở Đông Nam Á, năm 2011, thảo luận các vấn đề quan trọng về vai trò của nhà nƣớc trong việc điều hành, quản lý và tạo điều kiện cho các tôn giáo hoạt động bình thƣờng, có đóng góp vào sự ổn định và phát triển của toàn xã hội, tập trung vào các vấn đề: So sánh các mô hình quan hệ nhà nƣớc - giáo hội; vấn đề pháp nhân tôn giáo; tình hình hiện tại và tiến triển của luật pháp về tôn giáo ở Đông Nam Á. Hầu hết các ý kiến đều nhất trí quan điểm chung cho rằng, các nhóm tôn giáo có khả năng đóng góp vào sự thịnh vƣợng chung của xã hội, họ dạy con ngƣời về đạo lý, nhân sinh quan và những tiêu chí đạo đức, họ có những chính sách cụ thể trong việc chăm sóc ngƣời nghèo và điều đó giúp giảm bớt gánh nặng tài chính cho các chính quyền địa phƣơng trong đảm bảo an sinh xã hội,. Tuy vậy, tất cả những điều đó chỉ có thể trở thành hiện thực nếu tất cả các nhóm tôn giáo đƣợc các chính phủ tạo điều kiện để họ đƣợc tự do thực hành các hoạt động tôn giáo trong xã hội.