Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI HÀNH NGHỀ MÊ TÍN, DỊ ĐOAN THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Các khái niệm có liên quan 1. Khái niệm mê tín, dị đoan Trong đời sống xã hội ta hiện nay, mê tín, dị đoan được coi là hiện tượng có tính phổ biến trong cộng đồng dân cư không chỉ ở Việt Nam, mà hầu hết tại tất cả các quốc gia trên thế giới. Có ý kiến cho rằng: mê tín, dị đoan là những hình thức tồn tại đầu tiên trước khi hình thành các tôn giáo.
Trong xã hội công xã nguyên thủy, do trình độ lực lượng sản xuất chưa phát triển, con người cảm thấy yếu đuối và bất lực trước tự nhiên rộng lớn và bí ẩn. Vì vậy, họ gán cho tự nhiên những sức mạnh, quyền lực to lớn, thần thánh hóa sức mạnh đó. Khi xã hội xuất hiện những giai cấp đối kháng, bên cạnh cảm giác yếu đuối trước sức mạnh của tự nhiên, con người còn cảm thấy bất lực trước những sức mạnh tự phát của xã hội. Sự yếu kém của trình độ phát triển lực lượng sản xuất, sự bần cùng về kinh tế, áp bức về chính trị là nguồn gốc sâu xa của tôn giáo mà ban đầu là hành vi mê tín, dị đoan [19].
Tuy nhiên, cho đến khi hình thành các tôn giáo, thậm chí khi trình độ phát triển lực lượng sản xuất ngày một nâng cao, kinh tế đã được cải thiện, xã hội ngày càng trở nên công bằng, dân chủ hơn thì hiện tượng mê tín, dị đoan không những không giảm, mà cũng lại có xu hướng tăng lên về số lượng người tin vào những điều không thể giải thích được. Các hành vi mê tín, dị đoan trong đời sống xã hội vô cùng đa dạng. Có những hành vi theo quan niệm cá nhân và có những hành vi theo quan niệm của một nhóm người, một địa phương, một vùng hoặc một cộng đồng dân tộc. Có thể nói mê tín, dị đoan là một hiện tượng xã hội xuất hiện ở mọi nơi.
Những hành vi có tính mê tín, 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dị đoan thể hiện như: Các hình thức lễ bái, cúng tế, cầu xin: cúng cô hồn, vong linh; cúng sao giải hạn; cầu tài lộc; cầu tự; cầu tình duyên, gia đạo; xi xăm, số đề v. Ở Việt Nam, cứ đến rằm tháng bảy âm lịch (14/7) có rất nhiều nhà cúng vong linh, cô hồn để cầu mong được yêu ổn, không bị quấy phá, đi liền đó là tục đốt vàng mã, tiền giấy và tổ chức cho trẻ con giật đồ cúng lễ gọi là “giật cô hồn”. Họ quan niệm rằng ngày rằm tháng bảy là ngày “xá tội vong nhân”, ngày các cô hồn được thả tự do đi lang thang; Các hình thức xem tướng số, bói toán: bói dáng người, bói chỉ tay, bói chân gà, bói mai rùa, bói chữ viết, bói chữ ký, gieo lá số tử vi, bói bài. Những hình thức bói toán xem tướng số làm cho người ta tin tưởng và khẳng định rằng mỗi người đều có mệnh của riêng mình.
những “thông tin” do bói toán, đoán mệnh, quy định người này có tướng làm quan, người có tướng giàu có, người hào hoa phong nhã, người phải chịu phận ăn mày, nghèo khổ, người trộm cướp, lọc lừa. Hiện nay, các hình thức bói chân gà - mai rùa - cỏ thi; bói vi tính - bói bài - bói kiều; một số hình thức bói chỉ tay, bói dáng người, bói chữ viết, bói chữ ký.; Các hình thức chữa bệnh bằng ma thuật: trừ tà ma, đồng bóng, thư yểm bùa.Khi bị ốm, Thầy cúng sau khi đánh đập con bệnh làm cho ma quái trong người sợ hãi, đồng thời đốt một lá bùa bảo con bệnh uống v.; Các hình thức kiêng cữ: kiêng đàn bà có chửa xông đất đầu năm hoặc dự cỗ ma, cỗ cưới; kiêng khởi đầu một việc gì đó vào ngày 13 hoặc các ngày lẻ; kiêng mèo tự nhiên vào nhà; kiêng tặng mực đầu năm v. Ngoài những hình thức chủ yếu ở trên, mê tín, dị đoan còn được biểu hiện dưới các hình thức như dùng nhân điện để tìm mộ, hài cốt; nói chuyện với vong linh bằng hình thức gọi hồn; dùng sóng điện tử để liên hệ với người đã khuất. Có thể nói, khi có ai đó biểu hiện một niềm tin, một quan niệm, một sự sợ hãi hoặc ngưỡng mộ một cách vô căn cứ, vô lý thì ta thường bảo người đó là “mê tín” hoặc nói rộng ra là “mê tín, dị đoan”.
Ví dụ như: một người chuẩn bị đi thi thì không 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dám ăn trứng hoặc ăn chuối vì sợ trứng tròn như điểm không, còn vỏ chuối thì có thể gây ra trượt; một người bị ốm lâu khỏi tự cho mình là bị ma nhập cần phải cầu khấn, cúng tế; một đôi lứa yêu nhau phải chia tay vì thầy bói phán là không hợp tuổi; một người ra ngõ gặp phụ nữ liền hủy bỏ cả chuyến đi. Vậy, hiểu như thế nào là “mê tín, dị đoan”. Có rất nhiều cách giải thích khác nhau về mê tín, dị đoan. Theo Bùi Ngọc trong bài viết “Khoa học và mê tín” đăng trên tạp chí xã hội học số 2/1985: Mê tín bao gồm tất cả các dạng thức của chủ nghĩa huyền bí, từ hoạt động riêng lẻ của các thày mo, thày pháp.
đến những tổ chức thu hút được đông đảo người vào chung một cơ chế chặt chẽ, từ việc tin vào những điều đơn giản được xem như những định đề không cần chứng minh đến lòng tin được biện minh bằng những luận cứ giả khoa học, như tin vài tàn dư trọng nam kinh nữ (ra ngõ gặp gái), vào những con số mang đến may rủi (số 13), tin vào những phương thuật (bói toán, đồng cốt, tử vi v. Theo nghĩa Hán - Việt thì “mê” có nghĩa là mờ tối, u mê; “tín” là tin tưởng. “Mê tín” là tin tưởng một cách mê muội. “Dị đoan” là những chuyện dị thường, hoang đường.
“Mê tín” và “Dị đoan” được ghép nối để tạo thành khái niệm “mê tín, dị đoan”. Trong sinh hoạt xã hội hiện nay, rất ít người sử dụng từ “mê tín” với nguyên nghĩa của nó. Do đó khi ta nói “mê tín” thì có nghĩa là đề cập đến khái niệm “mê tín, dị đoan”. Cho nên, “mê tín, dị đoan” là những biểu hiện tin và làm theo những điều phi lý, phản khoa học, liên quan đến lĩnh vực tâm linh, tinh thần của con người.
Những biểu hiện tin và làm theo đó thường là những hành vi phản văn hóa, gây tác hại đến bản thân và xã hội. Các hành vi mê tín, dị đoan thường được biểu hiện dưới những hình 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức lễ bái, cúng tế, cầu xin như cúng cô hồn, cúng sao giải hạn, cúng vái thổ công, hà bá để xin che chở; cầu tài lộc, tình duyên, gia đạo, cầu tự, xin xăm, xin số đề.; các hình thức bói toán, xem tướng số như xem tướng mạo, bói chỉ tay, gieo lá số tử vi, bói vi tính, bói bài.; các hình thức đoán và chữa bệnh trừ tà ma, đồng bóng như gieo rắc bệnh hoặc chữa bệnh bằng thuật bùa chú, thư, yếm (ếm); các hình thức kiêng cữ như kiêng đi ngày lẻ, kiêng số 13, kiêng mèo vào nhà, kiêng tiếng chim lợn, kiêng ra ngõ gặp đàn bà. Nhìn chung, các hành vi mê tín, dị đoan rất phong phú, đa dạng. Có những hành vi cổ xưa còn để lại, nhưng cũng có những hành vi mới xuất hiện hoặc do lai tạp, biến thể.
Ví dụ như trong thời kỳ kinh tế thị trường, có những hiện tượng cúng đô la, cúng nhà lầu, cúng xe ô tô bằng giấy hoặc bói điện toán. Theo từ điển Tiếng Việt, “mê tín” là tin vào những chuyện thần linh, ma quỷ, tướng số một cách mê muội, mù quáng [16]. “Dị đoan” là những điều huyễn hoặc điều kì lạ, khác thường, không đúng sự thật mà con người đặt lòng tin vào nhưng không có căn cứ [16]. Còn theo trang thông tin Thư viện mở Wikipedia, mê tín là một cụm từ chỉ những niềm tin trong một mối quan hệ nhân quả siêu nhiên: một trong những sự kiện hay hành động sẽ dẫn đến các sự kiện hay hành động khác mà không có bất kỳ quá trình vật lý nào liên kết hai sự kiện, như chiêm tinh học, điềm báo, phù phép, v v.
Ví dụ: Kẹp lá thuộc bài vào tập thì sẽ. thuộc bài, nếu ai đó ở xa nhắc tên một người thì người đó sẽ hắt hơi,. Mê tín, dị đoan mâu thuẫn với khoa học tự nhiên hay phản khoa học. “Mê tín, dị đoan” theo nghĩa từng từ đơn của nó: từ Hán âm Việt “mê” có nghĩa là “thiếu sáng suốt” hay “lầm lẫn”; từ “tín” có nghĩa là “tin” hay “không ngờ vực”.
Theo Wikipedia thì mê tín, dị đoan là những niềm tin hay ý niệm phát xuất từ lòng dễ tin không dựa trên lý lẽ hay kiến thức - nhất là khi những niềm tin hay ý niệm này không cần có bằng chứng vững vàng và đầy đủ. Đó chính là những niềm tin vô căn cứ dựa trên sự thiếu hiểu 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biết hay sự sợ hãi và tiêu biểu như sự sùng bái cực đoan các điềm gỡ, bùa phép, v.; những ý niệm, hành động hay nghi lễ phát xuất từ các niềm tin kể trên; bất cứ những niềm tin vô căn cứ nào, nhất là niềm tin về vấn đề huyền bí v. Nói chung các mê tín dị đoan có thể được chia ra làm bốn dạng hình thức sau đây: - Dạng thứ nhất là những nghi thức, cử chỉ xuất phát từ truyền thống hay thói quen. Thí dụ như đi xin xâm, hái lộc trong ngày Tết, bói bài, xem chỉ tay, xem tướng, tử vi, cúng sao giải hạn, đốt giấy tiền vàng bạc trong tang lễ, nấu cơm canh mời ông bà tổ tiên về dùng, v.
Tất cả những điều này đều được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, cha mẹ dạy con cháu làm theo, người này bắt chước người khác và được thực hành một cách máy móc không có sự suy nghĩ chính đáng. Đa số những mê tín, dị đoan dưới dạng này thường được ẩn núp sau danh nghĩa “phong tục cổ truyền” hay ngay cả “tín ngưỡng dân gian”. - Dạng thứ hai là những điều tốt lành cũng như những điều kiêng cử. Nhiều người tin rằng nếu họ làm (hay không làm) những điều này thì sẽ có ảnh hưởng đến sự thành công (hay thất bại) của những chuyện khác.
Thí dụ như nếu cử hành cưới hỏi, khai trương tiệm quán, xuất hành đi xa, v.