Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN HÓA HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC 1. Trên thế giới Nhà Triết học Hy Lạp cổ đại Aristoteles là người mở ra một trường phái trong ngành giáo dục có tên là “tiêu dao học”. Trường do Aristoteles mở ra được nhận xét là tiên tiến nhất trong thời kỳ đó, hoạt động dạy và học chính là thầy trò cùng nhau quan sát, bàn luận học hỏi từ những quan sát, đó là những bài học “mềm”.
Aristoteles thiết lập phương pháp tiếp cận với triết học, bằng cách bắt đầu quan sát và trải nghiệm trước. Đây là hình thức học tập trải nghiệm ngoài lớp học dưới sự hướng dẫn và quản lý lớp học của giáo viên. (Marissa Stauffer , 2012) [39] Theo Jean Jacques Rousseau (1717-1778) khi nghiên cứu về thuyết học thông qua trải nghiệm, đề cao giáo dục tự do và tự nhiên, chủ yếu dựa trên sự xem xét các độ tuổi khác nhau của trẻ. Rousseau nhấn mạnh vào nhu cầu trải nghiệm mang tính cá nhân, sự phát triển nhận thức cảm tính và giáo dục thể chất trong việc dạy học thành công.
Mô hình học tập qua kinh nghiệm của John Dewey (1859-1952). Dewey là người đưa ra quan điểm “học qua làm, học bắt đầu từ làm”. Theo ông, quá trình sống và quá trình giáo dục không phải là hai quá trình mà là một. Giáo dục tốt nhất phải là sự học tập trong cuộc sống.
Trong quá trình sống, con người không ngừng thu lượm kinh nghiệm và cải tổ kinh nghiệm nên trẻ em phải học tập trong chính cuộc sống xã hội. Theo tư tưởng này, dạy học phải giao việc cho học sinh (HS) làm, chứ không phải giao vấn đề cho HS học. Những tri thức đạt được thông qua làm mới là tri thức thật. Vì vậy, ông chủ trương đưa các loại bài tập hoạt động như: nghề làm vườn, dệt, nghề mộc.
vào nhà trường. Đây là loại bài tập vừa có khả năng phát triển 6 hứng thú và năng lực của HS, vừa phản ánh được thực tiễn xã hội. Phân tích vai trò của kinh nghiệm, ông đã chỉ ra: Đối với người học - trẻ em, khả năng học hỏi từ kinh nghiệm hết sức có ý nghĩa, khả năng lưu giữ kinh nghiệm sẽ giúp giải quyết khó khăn trong các tình huống mà trẻ sẽ gặp trong cuộc sống sau này; nghĩa là khả năng điều chỉnh hành vi trên cơ sở các kinh nghiệm trước đó và hình thành kinh nghiệm mới của trẻ là rất quan trọng. Ông đề cao phương pháp dạy học trải nghiệm: sự phát triển thể chất của trẻ sẽ đi trước về giác quan; theo đó, trẻ hành động trước khi có nhận thức đầy đủ về hành động đó (nghĩa là trẻ thường hành động khi chưa có kinh nghiệm về hành động).
Trong thực tế, ý thức thực tế của trẻ có thể là chưa đầy đủ hoặc hành động hấp tấp, nhưng điều đó đã cho trẻ có thêm trải nghiệm về cuộc sống. Quá trình phát triển trí tuệ của người học là kết quả của sự trải nghiệm. Sự phát triển trí tuệ trước hết phải có quá trình hình thành biểu tượng; trải nghiệm sẽ cho trẻ biểu tượng trong đầu về sự vật hiện tượng đó. Theo ông, chương trình dạy học và việc dạy học phải là quá trình xâu chuỗi các thành tố trong kinh nghiệm cũ và mới của trẻ; quá trình học của trẻ phải là quá trình hình thành cái nhìn mới, hứng thú và kinh nghiệm mới.
Vì vậy, nhà trường và giáo viên phải tạo ra một môi trường học tập, trong đó những hoạt động của trẻ chứa đựng cả những tình huống khó khăn, để người học tự tìm tòi và xây dựng kiến thức thông qua kinh nghiệm và tư duy, thông qua trải nghiệm của chính bản thân. Carlson , 2009) [42], [41] Theo John Dewey và các cộng sự khi nghiên cứu thuyết học thông qua trải nghiệm, đã phát triển khái niệm học tập theo dự án. Theo triết học giáo dục của John Dewey, trẻ con trong giáo dục phải là người tham gia, không phải là những khán giả. Trong quan điểm giáo dục này, học sinh phải đạt được những kỹ năng và tri thức được học trong khi giải quyết một nhiệm vụ mang tính phức tạp.
Người học sẽ nhận ra giá trị của thuyết thông qua việc áp dụng vào thực hành. Mô hình học tập kinh nghiệm của Dewey có sự tương đồng với Lewin, ông nhấn mạnh học tập là một quá trình biện chứng kết hợp kinh nghiệm và khái niệm, 7 quan sát và hành động (Reginald D. Tư tưởng giáo dục của J. Dewey rất tiến bộ vào thời kì đó và cho đến nay vẫn là một trong những triết lí giáo dục điển hình của Hoa Kì.
Mô hình học tập trải nghiệm (HTTN) của Kurt Lewin (1890-1947) về nghiên cứu hành động và đào tạo trong phòng thí nghiệm. Đóng góp trong nghiên cứu của Lewin về HTTN là đưa ra mô hình trải nghiệm gồm 4 giai đoạn (kinh nghiệm cụ thể; quan sát và phản ánh; hình thành khái niệm trừu tượng và khái quát; thử nghiệm những ứng dụng của khái niệm trong tình huống mới). Theo ông, trong nghiên cứu hành động và đào tạo trong phòng thí nghiệm, học tập là một quá trình tích hợp, được bắt đầu với kinh nghiệm cụ thể/kinh nghiệm rời rạc; tiếp theo người học sẽ thu thập dữ liệu, quan sát và phản ánh về kinh nghiệm đó; các dữ liệu này sau đó được phân tích, khái quát để hình thành các khái niệm trừu tượng và khái quát; cuối cùng là thử nghiệm các ý nghĩa của khái niệm trong tình hình mới. Mô hình học tập và phát triển nhận thức của Jean Piaget (1896-1980).
Jean Piaget là một trong những người sáng lập môn Tâm lí học phát triển, và chuyên nghiên cứu về tâm lí học nhận thức và tâm lí học trẻ em. Theo học thuyết của J. Piaget, trí tuệ trẻ em trải qua 4 giai đoạn phát triển: Giai đoạn cảm giác - vận động; Giai đoạn tiền thao tác cụ thể; Giai đoạn thao tác cụ thể; Giai đoạn thao tác hình thức. Mô hình của ông đã phản ánh rất rõ vai trò của trải nghiệm đối với sự phát triển nhận thức ở trẻ em: các thành tựu trí tuệ của trẻ em ở giai đoạn này là sự kế thừa kinh nghiệm giai đoạn trước; là sự kết hợp thống nhất các cấu trúc đã có từ giai đoạn trước; là kết quả của một quá trình trải nghiệm.
Sự phát triển nhận thức theo Piaget cũng đi theo chu trình 4 bước: từ hiện tượng cụ thể, đến sự phản ánh, đến tư duy trừu tượng, đến hành động trí tuệ chủ động. Lí thuyết học qua trải nghiệm do David Kolb đề xuất là sự kế thừa và phát triển lý thuyết học tập qua kinh nghiệm của John Dewey, của Kurt Lewin và dựa trên cơ sở các lý thuyết tâm lí học về sự phát sinh, phát triển trí tuệ cá nhân của J. Vygotxki và các nhà tâm lí học khác. Kolb nhấn mạnh kinh nghiệm đóng vai trò trung tâm trong quá trình học “Học tập là quá trình mà kiến thức được tạo ra 8 thông qua việc chuyển đổi kinh nghiệm.
Kết quả của kiến thức là sự kết hợp giữa nắm bắt kinh nghiệm và chuyển đổi nó” (Kolb, D, 1984) [38]. Dạy học thông qua hoạt động trải nghiệm (HĐTN) đã trở thành tư tưởng giáo dục quan trọng, gắn liền với các nhà tâm lí học, giáo dục học như John Dewey, Kurt Lewin, Jean Piaget, Lev Vygotsky, David Kolb, William James, Carl Jung, Paulo Freire, Carl Rogers… và hiện nay, tư tưởng “học thông qua trải nghiệm” hay “học tập trải nghiệm” (HTTN) vẫn là một trong các xu hướng giáo dục điển hình của nước Mĩ và nhiều nước trên thế giới (David A. Theo quan điểm của Keeton và Tate, học qua trải nghiệm là quá trình học mà người học được tiếp cận trực tiếp với thực tế mà họ nghiên cứu, học tập, với cuộc sống thực tiễn. Các tác giả này cho rằng, HĐTN phải đặt người học quan sát trực tiếp hiện tượng mà họ nghiên cứu đồng thời với việc chính họ phải thực hiện các hoạt động (HĐ) này để xác định bản chất của các hiện tượng thực tế đang diễn ra (Bộ GD-ĐT, 2018) [3].
Wurdinger đã giới thiệu công trình nghiên cứu về ứng dụng HTTN trong lớp học của rất nhiều loại hình trường từ Đại học đến phổ thông của nước Mĩ (Using Experiential Learning in the Classroom), trong đó đề cập đến rất nhiều trường áp dụng mô hình giảng dạy theo 3 hình thức kết hợp là dạy học theo chuyên đề môn học, dạy học theo dự án và HĐTN thực tiễn. Nhiều trường đã tổ chức HĐTN ngay trong lớp học ở các môn học (Scott D. Tóm lại, trong suốt thế kỉ XX đến nay, những nhà giáo dục có tư tưởng tiến bộ như Lev Vygotsky, John Dewey, Jean Piaget, Kurt Lewin, David Kolb và nhiều nhà giáo dục khác đã quan tâm nghiên cứu về một nền giáo dục tiến bộ (giáo dục phải dựa trên nền tảng kinh nghiệm của người học) đối lập với nền giáo dục truyền thống (giáo dục là sự tự đào tạo từ bên ngoài ; truyền dạy những nội dung gồm kiến thức, kĩ năng, chuẩn mực và nguyên tắc ứng xử đã được phát triển trong quá khứ cho thế hệ sau). Trong nền giáo dục tiến bộ đó, giá trị của tự do được đề cao, học thông qua tự trải nghiệm, học tập phải gắn liền với lợi ích của cuộc sống, học là để thích ứng với môi trường cuộc sống luôn thay đổi.
Trung tâm trong những nghiên cứu của nền giáo dục tiến bộ là “lý thuyết học tập trải nghiệm” nhằm mô tả quá trình học tập từ 9 kinh nghiệm của người học, trong đó nổi bật là nghiên cứu của Kolb về lý thuyết học tập trải nghiệm được xuất bản năm 1984. Lý thuyết học tập trải nghiệm đã và đang trở thành xu hướng, nền tảng của giáo dục trong thế kỉ XXI. Tại Việt Nam Trong Chương trình giáo dục phổ thông Tổng thể Việt Nam (2018) đề cập đến tám lĩnh vực học tập chủ chốt và hoạt động trải nghiệm. Từ năm 2013, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo các cơ sở giáo dục, nhà trường tăng cường tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh (HS) trong các hoạt động giáo dục, hoạt động dạy học bộ môn.
Hoạt động trải nghiệm được xem là một trong những điểm nhấn của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục hiện nay. Đã có nhiều công trình nghiên cứu thực tế, cụ thể về tổ chức HĐTN trong dạy học: Theo Lê Thanh Bình, việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho học sinh trình độ phổ thông nhằm tạo ra những cách thức học tập gắn liền lý thuyết với vận động, trải nghiệm đời sống thực.