Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của hoạt động ngoại khóa vật lí ở trường phổ thông. Tổ chức hoạt động ngoại khóa phần “Điện học” vật lí 11 nhằm phát huy tính tích cực và bồi dưỡng năng lực sáng tạo cho học sinh. Thực nghiệm sư phạm.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA VẬT LÍ Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG 1. Cơ sở lí luận của hoạt động ngoại khóa vật lí ở trƣờng phổ thông 1. Các vấn đề chung về hình thức tổ chức dạy học ở trường phổ thông Hình thức tổ chức dạy học là toàn bộ những cách thức tổ chức hoạt động của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học, ở thời gian và địa điểm nhất định với những phương pháp, phương tiện dạy học cụ thể nhằm thực hiện những nhiệm vụ dạy học. Hình thức dạy học khác nhau chủ yếu tùy theo mối quan hệ giữa việc dạy học có tính tập thể hay có tính cá nhân, mức độ tính tự lực hoạt động nhận thức của học sinh, sự chỉ đạo chuyên biệt của giáo viên đối với hoạt động học tập của học sinh, chế độ làm việc, thành phần học sinh, địa điểm và thời gian học tập.
Trong thực tế dạy học, người ta phân biệt ba dạng tổ chức dạy học: dạng toàn lớp, dạng nhóm, dạng cá nhân. * Các dạng tổ chức dạy học cơ bản + Dạng toàn lớp: Là dạng trong đó, mỗi học sinh đồng thời hoàn thành những nhiệm vụ nhận thức chung. - Ưu điểm: GV có thể lãnh đạo đồng thời mọi học sinh, tích cực điều khiển việc lĩnh hội tri thức, việc ôn tập và củng cố tri thức cho toàn lớp. - Nhược điểm: giáo viên khó chú ý đến đặc điểm cá nhân, đặc biệt là đến tốc độ hoạt động và trình độ hoạt động nhận thức của mỗi học sinh.
+ Dạng nhóm: Là dạng trong đó, từng nhóm học sinh cùng giải quyết những nhiệm vụ nhận thức thống nhất. Các em có thể cùng thảo luận các nhiệm vụ nhận thức, vạch ra con đường và giải quyết các nhiệm vụ đó, cuối cùng đạt đến kết quả chung. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Ưu điểm: Giáo viên có thể chú ý tới những nhu cầu riêng của từng nhóm học sinh, có thể mở ra khả năng rộng rãi để học sinh hợp tác hoạt động với nhau cũng như để kiểm tra lẫn nhau. - Nhược điểm: Những cá nhân học sinh nào đó do học tập thụ động có thể sử dụng những kết quả mà những học sinh khá thu được.
Mặt khác, nó còn có thể làm nẩy sinh mâu thuẫn giữa những yêu cầu của giáo viên và mức độ tích cực của cá nhân học sinh riêng biệt, những yêu cầu do giáo viên nêu ra hoặc khó quá, hoặc quá dễ so với trình độ của từng học sinh. + Dạng cá nhân: Là dạng mà mỗi học sinh độc lập hoàn thành nhiệm vụ học tập theo trình độ và khả năng riêng của mình, không có sự tác động của bạn bè. - Ưu điểm: Phù hợp với mức độ cao nhất những đặc điểm cá nhân học sinh về trình độ nhận thức, tốc độ làm việc. Dạng này tạo điều kiện thuận lợi cho mỗi cá nhân phát huy hết tiềm năng của mình, rèn luyện năng lực nhận thức độc lập.
Mặt khác, đối với giáo viên về mặt giảng dạy có thể cá biệt hóa cao độ trong việc đưa ra nhiệm vụ nhận thức, kiểm tra và đánh giá kết quả học tập của học sinh. - Nhược điểm: Dễ làm mất nhiều thời gian, đòi hỏi giáo viên mất nhiều công sức, không có tác động qua lại, giúp đỡ lẫn nhau giữa các cá nhân học sinh. Mỗi dạng tổ chức dạy học đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng. Thực tiễn dạy học đã khẳng định rằng, muốn phát huy cao độ tác dụng của chúng, giáo viên cần khéo léo sử dụng kết phối hợp các dạng tổ chức dạy học một cách hiệu quả.
Các dạng tổ chức dạy học này được thực hiện thông qua các hình thức dạy học cụ thể [2]. * Các hình thức tổ chức dạy học ở trường phổ thông Để thực hiện được những nhiệm vụ dạy học ở trường phổ thông, hoạt động dạy học được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau. Đối với thực tiễn dạy học 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ở nước ta, quá trình dạy học được thực hiện bởi nhiều hình thức, có thể kể đến một số hình thức sau: - Hình thức bài lên lớp (lớp – bài): Đây là hình thức dạy học phổ biến, là hình thức giáo viên lên lớp trình bày nội dung kiến thức của một tiết, bài. - Hình thức thảo luận tập thể: Thảo luận là hình thức cho học sinh trao đổi, tranh luận về các vấn đề học tập để tự họ rút ra được các kết luận cần thiết.
- Hình thức tự học Với hình thức này, học sinh có thể làm được rất nhiều công việc như học bài, làm bài, làm thí nghiệm, đọc sách tham khảo, chuẩn bị bài mới…cách học theo phương pháp tự nghiên cứu. - Hình thức hoạt động ngoại khóa (tham quan, thảo luận và xêmina…) Với hình thức này, học sinh có thể tham quan học tập, tổ chức thảo luận theo chuyên đề, tổ chức các buổi dạ hội…hình thức này còn ít được tiến hành tại các trường phổ thông [5]. Các nhiệm vụ cơ bản của dạy học Vật lí ở trường phổ thông Căn cứ vào mục tiêu chung của hệ thống giáo dục quốc dân và đặc điểm riêng của bộ môn Vật lí, việc dạy học vật lí ở trường phổ thông có các nhiệm vụ sau: - Trang bị cho học sinh hệ thống những kiến thức phổ thông, cơ bản, ở mức độ hiện đại, bao gồm: các hiện tượng vật lý, các khái niệm vật lý, các định luật vật lí cơ bản, nội dung chính của các thuyết vật lí, các ứng dụng quan trọng nhất của vật lý trong đời sống và trong sản xuất, các phương pháp nhận thức phổ biến dùng trong vật lí. - Phát triển tư duy khoa học ở học sinh: rèn luyện những thao tác, hành động, phương pháp nhận thức cơ bản, nhằm chiếm lĩnh kiến thức vật lí, vận dụng sáng tạo để giải quyết vấn đề trong học tập và hoạt động thực tiễn sau này.
- Trên cơ sở kiến thức vật lí vững chắc, có hệ thống, bồi dưỡng cho học sinh thế giới quan duy vật biện chứng, giáo dục lòng yêu nước, thái độ đối với lao động, đối với cộng đồng và những đức tính khác của người lao động. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Góp phần giáo dục kỹ thuật tổng hợp và hướng nghiệp cho HS, làm cho học sinh nắm được những nguyên lý cơ bản về cấu tạo và hoạt động của các máy móc dùng phổ biến trong nền kinh tế quốc dân. Có kỹ năng sử dụng những dụng cụ vật lý, đặc biệt là những dụng cụ đo lường, kỹ năng lắp ráp các thiết bị để thực hiện thí nghiệm vật lí, vẽ biểu đồ, xử lý các số liệu đo đạc để rút ra kết luận. Những kiến thức, kỹ năng đó giúp cho học sinh sau này nhanh chóng thích ứng được với lao động sản xuất trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Những nhiệm vụ trên không thể tách rời nhau mà luôn luôn gắn liền với nhau, hỗ trợ lẫn nhau, góp phần đào tạo ra những con người phát triển hài hòa, toàn diện [7]. Hoạt động ngoại khóa 1. Khái niệm hoạt động ngoại khóa Hoạt động ngoại khóa là hoạt động được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa ở trên lớp, một trong những mảng hoạt động giáo dục quan trọng ở nhà trường phổ thông. Hoạt động này có nghĩa hỗ trợ cho giáo dục nội khóa, góp phần phát triển và hoàn thiện nhân cách, bồi dưỡng năng khiếu và tài năng sáng tạo của học sinh.
Nội dung ngoại khóa rất phong phú và đa dạng, nhờ đó các kiến thức tiếp thu được trên lớp có cơ hội được áp dụng, mở rộng thêm trên thực tế, đồng thời có tác dụng nâng cao hứng thú học tập nội khóa. Vị trí của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở trường phổ thông Nhà trường phổ thông có ba hình thức tổ chức đào tạo là: Dạy học trên lớp, giáo dục lao động kỹ thuật tổng hợp và hướng nghiệp dạy nghề và công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp. Công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp bao gồm các hoạt động rộng rãi trong các lĩnh vực: Xã hội – chính trị, văn hóa – khoa học, nghệ thuật, thể dục thể thao, quốc phòng. Công tác ngoại khóa nói chung, công tác 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngoại khóa vật lí nói riêng thuộc lĩnh vực thứ hai của công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường phổ thông [3].
Tác dụng của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở trường phổ thông Để hoàn thành tốt mục tiêu giảng dạy của môn học, đặc biệt là mục tiêu giảng dạy về rèn luyện năng lực sáng tạo và mục tiêu về thái độ tích cực trong học tập của học sinh thì giáo viên vật lí cần phải phối hợp một cách khéo léo các hoạt động học tập trong nội khóa và ngoại khóa cho học sinh. Hoạt động ngoại khóa vật lí có tác dụng to lớn về cả ba mặt mục tiêu dạy học: giáo dưỡng, giáo dục và giáo dục kỹ thuật tổng hợp. Để vận dụng có hiệu quả hình thức dạy học tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lí cho học sinh thì giáo viên cần phải hiểu rõ tác dụng của hình thức dạy học này. Về giáo dục nhận thức: hoạt động ngoại khóa giúp học sinh củng cố, đào sâu, mở rộng những tri thức đã học trên lớp, ngoài ra giúp học sinh vận dụng tri thức đã học vào giải quyết những vấn đề thực tiễn đời sống đặt ra theo phương châm học đi đôi với hành, lí thuyết gắn liền với thực tiễn.
Về rèn luyện kỹ năng: hoạt động ngoại khóa rèn luyện cho học sinh khả năng tự quản, kỹ năng tổ chức, điều khiển, làm việc theo nhóm, ngoài ra còn góp phần phát triển kỹ năng giao tiếp, giải quyết vấn đề, chế tạo dụng cụ và làm thí nghiệm,… Về giáo dục tinh thần thái độ: hoạt động ngoại khóa tạo hứng thú học tập, khơi dậy lòng ham hiểu biết, lôi cuốn học sinh tự giác tham gia nhiệt tình các hoạt động, phát huy tính tích cực, nỗ lực của học sinh [3].