CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỌC HIỂU TRUYỆN ĐỒNG THOẠI CHO HỌC SINH LỚP 6 THEO HÌNH THỨC KẾT HỢP GIỮA TRỰC TIẾP VÀ TRỰC TUYẾN 1. Một số vấn đề lí luận về hình thức dạy học kết hợp. Quan niệm về hình thức dạy học kết hợp và lợi ích của hình thức dạy học kết hợp. Quan niệm về hình thức dạy học kết hợp.
Học tập kết hợp (Blended learning) là một thuật ngữ được sử dụng nhiều trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo ở các nước phát triển như Hoa Kỳ, Nhật Bản … Ở Việt Nam, học tập kết hợp còn là khái niệm mới mẻ. Học tập kết hợp xuất phát từ nghĩa của từ “Blend” tức là “pha trộn”, “hòa hợp”. Cho đến nay, có khá nhiều quan niệm khác nhau về học tập kết hợp (Blended Learning). Theo Cơ quan đào tạo quốc gia Úc (ANTA, 2003) [3; tr18-19]: “Học tập kết hợp là sự kết hợp tích hợp của học tập truyền thống với phương pháp tiếp cận học tập kết hợp trực tuyến dựa trên Web”.
Theo Thome (2003) [28], “Học tập kết hợp là sự tích hợp các tiến bộ của công nghệ vào học trực tuyến kết hợp với sự tham gia tương tác của học truyền thống”. Theo Dziban và Moskal (Đức, năm 2004) [3; tr19]: “Học tập kết hợp nên được xem như là một phương pháp sư phạm kết hợp hiệu quả và xã hội hóa các cơ hội của các lớp học với các khả năng học tập tích cực về công nghệ nâng cao của trực tuyến chứ không phải là một tỷ lệ các phương thức giao bài”. Theo Garrison và Vaughan (2005) [3; tr19-20]: “Học tập kết hợp là sự tích hợp giữa dạy học trực tiếp (face -to-face) trên lớp với internet. Đây là cách tiếp cận tối ưu để tăng cường và mở rộng việc học bằng việc xem xét lại 12 và chuyển đổi cấu trúc giữa việc dạy và học để tạo ra việc học tập kết hợp có hiệu quả”.
Báo cáo NACOL, 2008, Hội đồng dạy học trực tuyến Bắc Mĩ (NACOL) [5; tr14] dự báo học tập kết hợp sẽ là mô hình dạy học chủ đạo trong tương lai: “Học tập kết hợp cần được nhìn nhận như một cách tiếp cận sư phạm, tích hợp được tính hiệu quả và các cơ hội xã hội trong lớp học với các khả năng thúc đẩy việc học tập tích cực có sự hỗ trợ của công nghệ trong môi trường trực tuyến chứ không chỉ thuần túy là một cách dạy học. Nói cách khác, học tập kết hợp không phải là một cách thiết kế dạy học mới hiện nay mà là cách tái cấu trúc lại mô hình dạy học…” Trong báo cáo năm 2012 có tên Classifying K–12 Blended Learning tác giả Heather Staker và Michael B. Horn [18] đã nêu khái niệm và phân loại các kiểu học tập kết hợp được công bố bởi Học viện Innosight. Các tác giả quan niệm “Học tập kết hợp là một hình thức giáo dục chính quy trong đó người học nhận được một phần sự phân phối nội dung và hướng dẫn trực tuyến (dưới sự kiểm soát về thời gian, địa điểm, con đường và tốc độ học tập của HS) và một phần là trải nghiệm học tập theo lớp học trực tiếp”.
Với định nghĩa này, chúng tôi hiểu học tập kết hợp là hình thức học tập kết hợp giữa học tập trực tuyến và học tập trực tiếp trên lớp học truyền thống. Mọi HS vừa được trải nghiệm học tập trực tuyến, vừa được tham gia lớp học trực tiếp, tận dụng được ưu thế của cả hai hình thức học tập này. Nhiều quan niệm sau đó về học tập kết hợp đều được trích dẫn từ khái niệm này của Heather Staker và Michael B. Horn, trong đó thống nhất rằng đặc trưng của học tập kết hợp là sự kết hợp giữa học tập trực tiếp và trực tuyến.
Theo quan niệm của Đại học Central Florida thì học tập kết hợp “là các lớp học trong đó một phần của hướng dẫn trực tiếp truyền thống được thay thế bằng học trực tuyến dựa trên web”. Một câu hỏi đặt ra là bao nhiêu phần 13 trăm của hướng dẫn trực tiếp phải được thay thế bằng trực tuyến sẽ đáp ứng Học tập kết hợp? Câu hỏi này sẽ khác nhau rất nhiều tùy theo lớp học, ngành học và mục tiêu học tập. Hiệp hội Học tập Trực tuyến (trước đây là Hiệp hội Sloan, một tổ chức chuyên nghiệp dành riêng cho giáo dục trực tuyến của Hoa Kì) quan niệm “học tập kết hợp là một khóa học mà từ 30% đến 70% nội dung hướng dẫn được phân phối trực tuyến”. Mặc dù đây là một hướng dẫn hữu ích, nhưng nó có thể không đủ để bao quát mọi hình thức học tập kết hợp.
Trong một số nghiên cứu lập luận rằng, nếu không phân định quá chi tiết về tỉ lệ phần trăm nội dung dạy học trực tuyến thì học tập kết hợp có thể hiểu là mức độ nằm giữa học tập trực tuyến và trực tiếp. Tuy nhiên, cũng cần phân biệt học tập kết hợp với học tập có sự hỗ trợ của web, tức là việc sử dụng web không mang tính hệ thống trong quản lí dạy và học, mà chỉ như một sự bổ sung ứng dụng CN vào dạy học. Như vậy có ba cách định nghĩa về dạy học kết hợp được sử dụng rộng rãi. Thứ nhất, Blended learning nghĩa là kết hợp các phương thức giảng dạy (hoặc cung cấp các phương tiện truyền thông) Thứ hai, Blended learning là kết hợp các phương pháp giảng dạy.
Thứ ba, Blended learning là sự kết hợp giữa hướng dẫn trực tuyến và hướng dẫn giáp mặt. Từ việc tiếp cận những quan điểm trên, chúng tôi cho rằng: học tập kết hợp là hình thức dạy học có sự kết hợp giữa hình thức dạy học trực tuyến và hình thức dạy học giáp mặt (face to face) theo tỉ lệ phù hợp với điều kiện của nhà trường/địa phương nhằm đảm bảo hiệu quả giáo dục. Học tập kết hợp hoàn toàn không phải là sự bổ sung “cơ học” bù đắp cho các nhược điểm của dạy học trực tuyến hay dạy học giáp mặt truyền thống. Hình thức dạy học kết hợp được cấu trúc lại trên cơ sở hình thức dạy học truyền thống dựa trên việc sử dụng nền tảng công nghệ thông tin nhằm đáp 14 ứng nhu cầu, phát triển năng lực của người học, phù hợp với hoạt động dạy học phân hóa có thể tổ chức linh hoạt trong các bối cảnh, điều kiện khác nhau.
Lợi ích của hình thức dạy học kết hợp. Trong Báo cáo tổng kết “Nghiên cứu mô hình dạy học kết hợp giữa trực tiếp và trực tuyến ở trường phổ thông góp phần thực hiện Chương trình GDPT 2018” [3; tr 21], tác giả Đào Ngọc Chính đã chỉ rõ: Hình thức học tập kết hợp thể hiện những ưu điểm nổi bật của cả học tập trực tuyến và trực tiếp, cũng như hạn chế được một số nhược điểm của hai phương thức học này. Học tập kết hợp cho phép HS và GV tận dụng phần lớn sự linh hoạt và tiện lợi của hình thức học tập trực tuyến trong khi vẫn giữ được lợi ích của trải nghiệm lớp học trực tiếp như sự tương tác, giao tiếp xã hội. Sự phát triển của CNTT đã mang đến rất nhiều tiện ích cho con người, đặc biệt là đối với học sinh trong việc học.
Tuy nhiên, với những người học không tự giác, chủ động thì công nghệ dễ khiến học sinh mất đi động cơ học tập hoặc sa đà vào những mặt trái của mạng xã hội. Việc lạm dụng công nghệ dễ khiến các bạn học sinh bị ảnh hưởng tâm lý, gặp trở ngại về vấn đề giao tiếp, bộc lộ cảm xúc cá nhân. Vì thế mà không thể phủ nhận vai trò của học tập truyền thống trong hoàn cảnh này. Ngược lại, với sự bùng nổ của công nghệ số, các phần mềm, ứng dụng trong giai đoạn hiện nay, việc dạy học truyền thống, truyền đạt kiến thức thuần túy sẽ không thể bù được cho học sinh khối lượng kiến thức khổng lồ và những thông tin mang tính thời sự.
Ở khía cạnh này, sự cộng hưởng của hình thức dạy học trực tuyến lại vô cùng cần thiết. Như vậy, học tập kết hợp thể hiện tính ưu việt của cả học tập trực tuyến và truyền thống. Cụ thể hơn, học tập kết hợp có những lợi ích sau: - Phù hợp, linh hoạt với từng bối cảnh dạy học: DHKH có thể đáp ứng được nhu cầu dạy và học của ngành Giáo dục ngay cả khi dịch bệnh diễn ra căng thẳng. Tùy vào bối cảnh thực tế mà người dạy có thể điều chỉnh hình thức dạy học trực tiếp chủ đạo hay trực tuyến chủ đạo.
Lợi ích này khiến con 15 người có thể chủ động, tích cực trong hành trình tìm tòi, khám phá và tích lũy tri thức. - Học tập kết hợp giúp mở rộng không gian lớp học: Học tập kết hợp mang đến một không gian học tập điện tử có tính mở và tương tác cao. Nếu thông thường, lớp học được tổ chức trong một không gian kín với giáo viên, học sinh và bảng, phấn … thì mô hình học tập kết hợp với các không gian học tập trực tuyến đã mở ra một không gian học tập mới: không giới hạn trong bốn bức tường của lớp học; không giới hạn thời gian học tập 8 tiếng trên lớp và mở rộng cơ hội giao tiếp, sự chia sẻ xã hội của người học. - Phát huy được những ưu điểm của dạy học trực tuyến và dạy học truyền thống: Một trong những ưu điểm của dạy học trực tuyến được thể hiện rất rõ ở đây là việc GV và HS được sử dụng các tiện ích công nghệ và internet vào dạy – học linh hoạt, thích ứng và cá nhân hóa cao hơn nhưng vẫn giữ được ưu điểm nổi bật của DH truyền thống ở sự tương tác, giao tiếp xã hội, thể hiện cảm xúc nhân văn trực tiếp và sâu sắc.
- Đề cao được vai trò trung tâm của người học: Với lớp học truyền thống, GV không có đủ thời gian để giải thích và hỗ trợ từng HS một. Nhưng với học tập kết hợp, bằng cách sử dụng kết hợp hướng dẫn thông qua kỹ thuật số, kho tài liệu (video, bài giảng e-learning, …), HS có thể tự học các kiến thức mới, vừa giải phóng được GV trong việc luân chuyển và hỗ trợ từng HS vừa đề cao được vai trò tự giác, tích cực của HS trong quá trình học tập. Như vậy, thay vì việc GV dạy toàn lớp tất cả các nội dung thì họ có thể sắp xếp hợp lý việc DH kết hợp trực tiếp và trực tuyến để hỗ trợ HS được nhiều hơn, giúp tất cả HS phát huy hết tiềm năng của mình.