Chương 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1. Tổng quan về đơn vị sự nghiệp có thu 1. Đặc điểm, phân loại đơn vị sự nghiệp có thu 1.1 Khái niệm đơn vị sự nghiệp có thu Đơn vị sự nghiệp có thu là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, hoạt động trong các lĩnh vực giáo dục đào tạo; dạy nghề; y tế; văn hóa, thể thao và du lịch; thông tin truyền thông và báo chí; khoa học và công nghệ; sự nghiệp kinh tế và sự nghiệp khác, phục vụ quản lý nhà nước và có nguồn thu trực tiếp từ các đối tượng sử dụng dịch vụ công đó. Đơn vị sự nghiệp có thu là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý Nhà nước.
Các đơn vị này hoạt động trong các lĩnh vực: Giáo dục đào tạo, y tế, văn hóa, thể thao và du lịch, thông tin truyền thông và báo chí, khoa học và công nghệ, sự nghiệp kinh tế và sự nghiệp khác [4]. Theo Nghị định số 16/2015/NĐ-CP của Chính phủ, quy định về quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp thì Đơn vị sự nghiệp có thu được xác định bởi các tiêu thức cơ bản sau [4]: Có văn bản quyết định thành lập đơn vị sự nghiệp có thu của cơ quan có thẩm quyền ở Trung ương hoặc địa phương. Hoạt động cung cấp các dịch vụ công trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, khoa học, công nghệ, văn hóa, thể dục thể thao. Được Nhà nước đầu tư hoặc hỗ trợ đầu tư cơ sở vật chất, kinh phí hoạt động thường xuyên để thực hiện các nhiệm vụ chính trị và chuyên môn được giao.
5 Có tư cách pháp nhân, có con dấu, có tài khoản riêng. Đặc điểm của đơn vị sự nghiệp có thu [5] Thứ nhất: Đơn vị sự nghiệp có thu là một tổ chức hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội, không vì mục đích kiếm lời. Sự tồn tại của các đơn vị sự nghiệp có thu thể hiện vai trò của nhà nước trong việc duy trì và hỗ trợ quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Với các sản phẩm, dịch vụ về y tế, giáo dục, văn hóa,.
các đơn vị sự nghiệp có thu mang lại các lợi ích chung và lâu dài cho xã hội, có tác động trực tiếp và gián tiếp tới quá trình phát triển đất nước. Thứ hai: Sản phẩm của các đơn vị sự nghiệp có thu mang tính lợi ích chung có tính bền vững và gắn bó hữu cơ với quá trình tạo ra của cải vật chất, giá trị tinh thần. Sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp công lập tạo ra chủ yếu là những giá trị về tri thức, văn hóa, phát minh, sức khỏe, đạo đức, các giá trị về xã hội. Đây là những sản phẩm vô hình và có thể dùng chung cho nhiều người, cho nhiều đối tượng trên phạm vi rộng.
Nhìn chung, đại bộ phận các sản phẩm của đơn vị sự nghiệp có thu có tính phục vụ không chỉ bó hẹp trong một ngành, một lĩnh vực nhất định mà những sản phẩm đó khi tiêu dùng thường có tác dụng lan tỏa, truyền tiếp. Được sử dụng tài sản công và đó như là một yếu tố đầu vào để tạo ra sản phẩm, dịch vụ công cung ứng cho các đối tượng sử dụng. Thứ ba: Hoạt động sự nghiệp của các đơn vị sự nghiệp có thu luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế, xã hội của Nhà nước. Với chức năng của mình, Chính phủ luôn tổ chức, duy trì và đảm bảo hoạt động sự nghiệp để thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội.
Để thực hiện những mục tiêu kinh tế, xã hội nhất định, Chính phủ tổ chức thực hiện các chương trình, mục tiêu quốc gia như: Chương trình xóa mù chữ, chương trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng, chương trình xóa đói giảm 6 nghèo, chương trình dân số kế hoạch hóa gia đình. Những chương trình, mục tiêu quốc gia này chỉ có Nhà nước với vai trò của mình mới có thể thực hiện một cách triệt để và có hiệu quả. Thông qua việc duy trì và phát triển các hoạt động sự nghiệp công gắn với các chương trình mục tiêu quốc gia, các chương trình phát triển kinh tế, xã hội nhằm mang lại lợi ích cho người dân. Phân loại đơn vị sự nghiệp Tùy thuộc quan điểm, cách tiếp cận hoặc do các yêu cầu của quản lý nhà nước… mà các đơn vị sự nghiệp được phân chia theo các tiêu thức khác nhau.
- Căn cứ vào tính chất công cộng hay cá nhân của dịch vụ cung cấp thì đơn vị sự nghiệp bao gồm: Đơn vị sự nghiệp cung cấp các dịch vụ công cộng thuần túy Đơn vị sự nghiệp cung cấp các dịch vụ công cộng có tính chất cá nhân. - Căn cứ vào tính chất xã hội nhân văn hay kinh tế kỹ thuật của dịch vụ thì đơn vị sự nghiệp bao gồm [6]: Đơn vị sự nghiệp thực hiện cung cấp dịch vụ xã hội liên quan đến nhu cầu và quyền lợi cơ bản đối với sự phát triển của con người về thể lực, trí lực như các đơn vị sự nghiệp y tế, giáo dục, văn hóa thông tin… Đơn vị sự nghiệp thực hiện cung cấp dịch vụ kinh tế kỹ thuật liên quan đến các nhu cầu vật chất, phục vụ lợi ích chung của xã hội như đơn vị cung ứng điện, nước, giao thông vận tải, bưu chính viễn thông, vệ sinh môi trường… - Căn cứ vào phương thức thu tiền của người sử dụng dịch vụ thì đơn vị sự nghiệp được phân chia thành [6]: Đơn vị sự nghiệp thực hiện các dịch vụ công không thu tiền trực tiếp từ người sử dụng. Đơn vị sự nghiệp thực hiện các dịch vụ công mà người sử dụng phải trả một phần tiền. Đơn vị sự nghiệp thực hiện các dịch vụ công mà người sử dụng phải trả toàn bộ tiền.
7 - Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động thì đơn vị sự nghiệp được phân chia thành: Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực y tế: gồm các cơ sở khám chữa bệnh như các bệnh viện, phòng khám, trung tâm y tế thuộc các bộ, ngành và địa phương; cơ sở khám chữa bệnh thuộc các viện nghiên cứu, trường đào tạo y dược; các cơ sở điều dưỡng, phục hồi chức năng, các trung tâm truyền thông giáo dục sức khoẻ, các đơn vị có chức năng kiểm định vắc xin, sinh phẩm y tế, trang thiết bị y tế, kiểm nghiệm thuốc, hóa mỹ phẩm, thực phẩm, kiểm dịch y tế thuộc các bộ, ngành, địa phương, các cơ sở sản xuất vắc xin, sinh phẩm y tế, máu và các chế phẩm về máu, dịch truyền hoặc các sản phẩm khác thuộc ngành y tế… Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực giáo dục đào tạo: gồm các cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân như các trường mầm non, tiểu học, trung học, các trung tâm kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp, trung tâm giáo dục thường xuyên, các trường dạy nghề, trường trung học chuyên nghiệp, trường cao đẳng, đại học, học viện… Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực văn hoá thông tin nghệ thuật: gồm các đoàn nghệ thuật, trung tâm chiếu phim, nhà văn hoá thông tin, thư viện công cộng, bảo tàng, trung tâm thông tin triển lãm, đài phát thanh, truyền hình… Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực thể dục thể thao: gồm các trung tâm huấn luyện thể dục thể thao, các câu lạc bộ thể dục thể thao… Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực kinh tế: gồm các viện tư vấn, thiết kế, quy hoạch đô thị, nông thôn; các trung tâm nghiên cứu khoa học và ứng dụng về nông, lâm, ngư nghiệp, giao thông, công nghiệp, địa chính… - Căn cứ vào khả năng nguồn thu và mức độ tự chủ Căn cứ Nghị định số 16/2015/NĐ-CP về cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập, các đơn vị sự nghiệp công lập được cơ quan có thẩm quyền quyết định phân loại và thực hiện cơ chế tự chủ theo các nhóm sau đây [4]: (1) Đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư; (2) Đơn vị tự bảo đảm 8 chi thường xuyên; (3) Đơn vị tự bảo đảm một phần chi thường xuyên; (4) Đơn vị do ngân sách nhà nước bảo đảm chi thường xuyên. Đối với đơn vị đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phân loại và giao thực hiện cơ chế tự chủ theo nhóm 1 hoặc nhóm 2 thì không được điều chỉnh phân loại sang nhóm 3 hoặc nhóm 4. Nhóm 1 thí điểm thành lập hội đồng quản lý để quyết định những vấn đề quan trọng của đơn vị. Việc đăng ký, phân loại được ổn định trong thời gian 03 năm, sau thời hạn đó sẽ xem xét phân loại lại cho phù hợp.
Trường hợp đơn vị có biến động về nguồn thu hoặc nhiệm vụ chi làm thay đổi cơ bản mức tự bảo đảm kinh phí hoạt động thường xuyên thì được xem xét điều chỉnh việc phân loại trước thời hạn. Các đơn vị xây dựng phương án tự chủ tài chính năm đầu của thời kỳ ổn định, báo cáo cơ quan chủ quản, cơ quan quyết định phân loại, báo cáo cơ quan tài chính thẩm định, căn cứ kết quả thẩm định của cơ quan tài chính, cơ quan chủ quản quyết định việc phân loại và giao dự toán hàng năm. Công tác quản lý tài chính tại các đơn vị sự nghiệp có thu Quản lý tài chính là một bộ phận, một khâu của quản lý kinh tế - xã hội và là khâu quản lý mang tính tổng hợp. Hiện nay, hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập công lập được tuân thủ theo quy định của Nghị định 16/2015/ND-CP ngày 16/2/2015 của Chính phủ về việc “Quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập” [4].Theo đó thì quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm được trao cho đơn vị sự nghiệp công lập trong việc tổ chức công việc, sắp xếp lại bộ máy, sử dụng lao động và nguồn lực tài chính để hoàn thành nhiệm vụ được giao; phát huy mọi khả năng của đơn vị để cung cấp dịch vụ chất lượng cao cho xã hội; tăng nguồn thu nhằm từng bước giải quyết thu nhập cho người lao động.